Цюпка


На­до­ечы па­ехаў на сваю Ле­пель­шчы­ну на спа­да­рож­най лег­ка­вуш­цы. А вы­еха­лі за­ра­на, з цем­рай. І да­ехаў да па­ва­ро­та з ша­шы на сваю да­рож­ку, ка­лі яшчэ і про­мень не пра­біў­ся праз во­сень­скую ва­ту аб­ло­каў — хоць во­ка вы­ка­лі. Волг­ла, зол­ка... Ус­кі­нуў на спі­ну рэ­ча­вы мя­шок і зра­біў коль­кі кро­каў, ні­бы па ва­дзе, ка­лі асмель­ва­еш­ся па­ку­пац­ца.

6-20

На­па­чат­ку трэ­ба бы­ло пе­рай­сці ля­сок — не­вя­лі­кі, але ж у гус­той цем­ры ўсё ад­но ня­ўтуль­ны. Дык зга­да­лі­ся сло­вы ад­на­го свя­та­ра, які ка­заў мне: «А як вы­пад­зе іс­ці ноч­чу па ле­се і страх агар­не, дык рас­хі­ні­це ру­кі ўшыр­кі, жы­вым кры­жом ста­не­це — ня­чыс­ты дух і ад­ліп­не...» Пры­го­жы сро­дак, але на­вош­та ён мне тут, на да­рож­цы, якая пом­ніць мае дзі­ця­чыя сля­доч­кі?

Ды і лес не­ўза­ба­ве скон­чыц­ца, па­чу­ец­ца цур­чэн­не Ка­мян­но­га ру­чая, а там — і па­го­рак, з яко­га ад­кры­ва­ец­ца на­ша вёс­ка.

Ад­кры­ва­ла­ся... Якой цем­рай, бы­ло, ні па­дый­дзі — вёс­ка пры­вет­лі­ва пад­мірг­вае аг­ня­мі, а то і азы­ва­ец­ца ма­ла­ды­мі га­ла­са­мі. Ця­пер — толь­кі цем­ра.

Я між­во­лі пры­спе­шыў крок, каб па­гля­дзець: а мо­жа, у Гам­зю­чы­хі цеп­ліц­ца агень­чык?.. Бы­ва­ла ж, ка­лі ні ўстань, хоць за га­дзі­ну, хоць за дзве да сві­тан­ку — у ей­най пе­чы ўжо ве­се­ла ска­ча па бя­ро­за­вых цур­бач­ках ды ас­кеп­ках агонь. Цёт­ка бы­ла ран­няй птуш­кай. Прай­шоў коль­кі кро­каў і стаў як уко­па­ны: бы­ла... Але ж даў­но па­мер­ла...

А мо­жа, ня­вест­ка ўста­ла па гас­па­дар­цы ўходж­вац­ца?

Ат, са­до­вая га­ла­ва, у ма­ла­дых вяс­коў­цаў даў­но хлеў­чу­кі пус­тыя, толь­кі скраз­ня­кі з ку­та ў кут гу­ля­юць. Ма­ла­дзё­ны крам­ным пе­ра­бі­ва­юц­ца...

Мне за­ха­це­ла­ся як ма­га хут­чэй за­ту­ліц­ца ад гэ­тай, та­кой ад­чу­жа­най род­най пра­сто­ры, і я па­чаў та­роп­ка шу­каць па кі­шэ­нях клю­чы ад род­най ха­ты, ба­ла­зе да яе за­ста­ва­ла­ся — толь­кі ву­лі­цу пе­рай­сці.

* * *

Я пры­ехаў на ра­дзі­му не та­му, што «трэ­ба до­ма бы­ваць час­цей», а каб пад­рых­та­ваць тро­хі сваю не на­дзе­ле­ную вя­лі­кай ува­гай ха­ту да зі­мы. Трэ­ба бы­ло брац­ца за спра­ву, каб пад­час яе ў ка­то­ры раз пе­ра­ка­нац­ца: ні­во­дзін ка­рэнь­чык по­вя­зі з мі­ну­лым тут не аба­рва­ны.

...Ка­лі па­мёр баць­ка і я пры­яз­джаў да­до­му пра­ве­даць ма­ці, дык зноў і зноў здзіў­ляў­ся, коль­кі пра­цы пе­ра­ра­біў мой та­туль­ка за сваё жыц­цё. Ку­ды ні зір­ні на ся­лі­бе — усю­ды плён яго рук. Ка­ля ха­ты — па­са­джа­ны ім сва­ім ча­сам сад, за са­дам — зруб­ле­ная ім ла­зень­ка, на па­на­двор­ку — пу­ня і хляў­чук... Але больш за ўсё мя­не ўраж­ваў яло­вы плот, якім баць­ка, каб не на­ра­бі­лі шко­ды ка­ро­вы ды авеч­кі, аб­га­ра­дзіў увесь наш вя­ліз­ны, у 60 со­так, ага­род. Коль­кі жэр­дак трэ­ба бы­ло аб­ча­саць, коль­кі слу­поў ука­паць!.. І ўсё адзін, адзін: ня­хай сы­нок ву­чыц­ца са­бе, чы­тае, пі­ша...

Я зноў і зноў га­на­рыў­ся баць­ка­вай ду­жас­цю ды пра­ца­ві­тас­цю, згад­ваў, што ў свой час ён быў пер­шым кас­цом у кал­га­се, рас­кла­даў ушыр­кі ды ўзні­маў уго­ру са­мыя вя­лі­кія ва­зы се­на ці жы­та, ка­лі зво­зі­лі пад ша­ху. Ве­даць не ве­даў вы­слоўя: «Ка­лі пра­цу­еш у ку­пе, не ба­ліць у пу­пе...»

Го­нар за баць­ку я ні­ко­лі не вы­стаў­ляў на лю­дзях, ні­бы ці­хай ма­літ­вай, на­паў­няў ім сваю ду­шу, ка­лі быў сам-на­сам. Мо­жа, дзе­ля та­го, каб тро­хі за­цвер­дзіц­ца ў спа­дзя­ван­ні, што і мне — яшчэ па­куль не поз­на — боль­шай ме­рай пе­рад­асца яго пра­ца­ві­тасць, ня­хай са­бе і ў зу­сім ін­шай сфе­ры дзей­нас­ці.

Тро­хі це­шу­ся з та­го, што да пен­сіі па­спеў на­но­ва пе­ра­крыць і аб­ша­ля­ваць на­шу хат­ку, чым за­слу­жыў па­хва­лу ма­ці: «Во, ты тое зра­біў, што баць­ка не па­спеў...» — ад­ной­чы ска­за­ла яна. Мо­жа быць, гэ­та са­мы леп­шы мой пра­цяг.

А сён­ня зу­сім ін­шыя па­чуц­ці на­паў­ня­юць сэр­ца, ка­лі я азі­раю на­шу ся­лі­бу. І не толь­кі та­му, што здзі­чэў не­да­гле­джа­ны баць­каў сад, пад­гніў, упаў воб­зем і рас­ця­га­ны вяс­коў­ца­мі на дро­вы яго плот...

Я іду па дро­вы, каб пры­цеп­ліць гру­бач­ку, і зноў, ні­бы аб пры­то­е­ны ў тра­ве пя­нёк, спа­ты­ка­ю­ся аб не­за­гой­ную дум­ку: «А гэ­та ж ма­ту­ля, ка­лі за­ста­ла­ся на ся­лі­бе ад­на, збі­ла з апол­каў вя­ліз­ны дры­вот­нік і гас­па­дар­чую пры­бу­до­вач­ку, і ка­ту­шок ад­га­ра­дзі­ла ў хля­ве, і пе­ра­га­род­ку па­між ха­тай і пу­няй уз­вы­сі­ла, каб за­ціш­ней на дзян­ні­ку бы­ло... А дзе я та­ды боў­таў­ся са сва­ім муж­чын­скім спры­там? Ачму­ра­ны га­лос­нас­цю, пі­саў пра пе­ра­бу­до­ву кра­і­ны?..»

Са­ма­да­кор і крыў­да на ся­бе за не­да­ра­валь­ную пра­ві­ну пе­рад ма­ці вост­ры­мі кіп­цю­ра­мі па­чы­на­юць дра­паць маю ду­шу. І ні­ку­ды ад гэ­та­га не сха­вац­ца. Хі­ба што рас­па­чаць пра­цу...

І я бя­ру­ся мыць ды пры­стаў­ляць на зі­му па­двое­ныя ра­мы.

* * *

Як ка­за­ла ма­ці, іх зра­біў і за­шкліў баць­ка, хоць і быў ня­ў-
ме­кам у ста­ляр­най спра­ве, як кож­ны ад­да­ны свай­му лё­су «пан са­хі і ка­сы». Прос­та не вы­па­да­ла за­мо­віць іх май­стру — не бы­ло гро­шай, бо на кал­гас­ныя пра­ца­дні вы­да­ва­лі доб­ра ка­лі жы­та ці пша­ні­цу, а не гір­су. Баць­ка на­гле­дзеў­ся, як май­струе спрак­ты­ка­ва­ны ста­ляр, і ўзяў у ру­кі ге­бель.

На­ту­раль­на, што ра­мы ад­шту­ка­ва­ны не над­та спрыт­на — тро­хі гру­васт­кія, ды і па­да­гна­ны да аб­са­ды не цю­цель­ка ў цю­цель­ку... Але ж за­тое пом­ныя, ды і пе­ра­жыў я за імі сцю­дзё­ныя зі­мы ў ма­лен­стве ды юнац­тве, як у Бо­га за па­зу­хай...

І шы­бы ў гэ­тых ра­мах ад­мет­ныя — не­ка­то­рыя не су­цэль­ныя, а скла­дзе­ныя з дзвюх, за­пу­шча­ных ад­но за ад­но, шкель­цаў. І зноў жа пры­чы­на та­кой ашчад­нас­ці тая ж — не ­ха­па­ла гро­шай. За­мя­ніць гэ­тыя шы­бы сён­ня — усё ад­но што ацу­рац­ца кра­наль­ных зга­дак мі­ну­ла­га.

Шмат што ў род­най ха­це на­гад­вае мне пра не­за­мож­нае, а ча­сам і ні­шчым­нае жыц­цё баць­коў. Але гэ­та мя­не і за­сму­чае, і ад­на­ча­со­ва тро­хі су­па­кой­вае, на­ват апраўд­вае. «Не толь­кі ж ба­гац­це, але і бед­насць пе­ра­да­юц­ца ў спад­чы­ну, — ду­маю сам са­бе. — Дык хі­ба па­ві­нен я за­сму­чац­ца, што за ўсе свае пра­жы­тыя дзе­ся­ці­год­дзі не на­жыў ка­пі­та­лу, зда­валь­няў­ся толь­кі «атры­ма­ным» за сваю пра­цу ад дзяр­жа­вы, не га­няў­ся за доў­гім руб­лём, бо не ве­даў, на­вош­та ён, не мах­ля­рыў, ні ў ка­го не ву­чыў­ся хіт­рай на­ву­цы за­раб­ляць гро­шы, а ву­чыў­ся ў ад­на­го са­вец­ка­га паэ­та жыць на­ват без не­аб­ход­на­га, каб не ад­маў­ляц­ца ад ліш­ня­га. А ка­лі мае доч­кі вы­му­ша­ны гэ­тым за­сму­чац­ца, дык гэ­та мая ві­на — не­да­вы­ха­ваў».

* * *

Між тым за вок­на­мі па­ча­ло змяр­кац­ца, а мне трэ­ба бы­ло яшчэ па­мыць столь над печ­чу — над кап­ту­ром і ля­жан­кай, на якой так лю­бі­ла са­мот­ны­мі зі­мо­вы­мі ве­ча­ра­мі па­грэц­ца ма­ма, а то і за­снуць да ра­ні­цы. «А што там мыць? — па­ду­маў я. — Пя­та­чок за­стаў­ся. Ру­кі вы­со­ка ўго­ру ўзды­маць не трэ­ба — на­ад­ва­рот, кар­ча­ком на ля­жан­цы да­вя­дзец­ца ўпраў­ляц­ца, усё ад­но як хма­ру на­віс­лую ша­ра­ваць...»

За­па­ліў цьмя­ную, укру­ча­ную ма­май дзе­ля «эка­но­міі» лям­пач­ку і ўзлез на печ. А тут — ей­ныя ста­рыя апра­на­хі, па­чэп­ле­ныя на цві­чок кас­ні­кі, цёп­лыя тэп­ці на пя­кол­ку, ні­бы­та ўчо­ра па­стаў­ле­ныя, каб пад­сох­лі ды на­грэ­лі­ся... І ста­ла мне так мул­ка, ня­ўтуль­на, як у яме, прык­ра на ха­лод­най пе­чы, што вы­ра­шыў ад­клас­ці ра­бо­ту на заўт­ра.

За­ва­рыў са­бе ка­вы, каб уз­ба­дзё­рыц­ца, за­ку­рыў і на­поў­ніў­ся дум­ка­мі пра тое, што на­шая ха­та сён­ня — най­перш гняз­дзеч­ка ма­мі­най ду­шы, з яко­га ёй ад­ля­таць у веч­ны вы­рай. З род­най ха­ты, а не з га­рад­ской ква­тэ­ры сва­ім ча­сам па­вя­зу я ма­ту­лю на кла­ды да баць­кі і сяст­ры­цы, а вось тут, пад аб­ра­за­мі, дзе ў склад­ках руч­ні­ка за­то­е­ны ей­ны шэпт, па­пла­чу і па­слу­хаю сло­вы вяс­ко­вых ба­бу­лек пра Іры­ні­ну шчод­расць ды спа­гад­лі­васць...

Гэ­тыя дум­кі зу­сім не стра­шы­лі мя­не — на­ад­ва­рот, толь­кі су­па­кой­ва­лі.

«Усё трэ­ба пла­на­ваць!» — лю­біць ка­заць мая ма­ма, і я за ёй, са спа­сыл­каю, а за мной — мая ма­лод­шая дач­ка Ве­ра­ні­ка.

* * *

На­заўт­ра маю адзі­но­ту сцёр, не раў­ну­ю­чы, як я, пыл са сто­лі, сяб­ра Пят­рок. Яго баць­коў­ская ха­та ста­я­ла не­па­да­лёк ад на­шай... Шмат што нас лу­чыць: і год, і мес­ца на­ра­джэн­ня, і су­поль­ная ву­чо­ба, і на­ват тое, што да кал­гас­на­га ла­ду на­шы дзя­ды ме­лі ад­на­го су­поль­на­га кань­ка на свае зя­мель­ныя «шнур­кі». Так атры­ма­ла­ся: ваў­кі за­грыз­лі цяг­ла­вых жы­вё­лін, а каб на­быць но­вых, у га­ра­паш­ных гас­па­да­роў не ха­па­ла гро­шай, дык і скі­ну­лі­ся на ад­на­го кань­ка. Але на­ват не агуль­ны ко­рань ся­лян­ска­га лё­су нас сіл­куе, а лёг­кі су­плёт ду­мак, не­за­цык­ле­насць на гро­шах і ад­ноль­ка­ва моц­нае за­хап­лен­не пры­ўкра­са­мі Бо­жа­га све­ту ды го­жас­цю Яго лю­дзей. Нам заў­сё­ды ёсць аб чым па­га­ва­рыць. І па­маў­чаць — так­са­ма.

Вы­пі­лі з Пет­ра­ком па ча­рач­цы — бо­лей ужо ні маё, ні яго нут­ро не пры­мае (а мо­жа, і па дзве, не па­мя­таю). І тут я, ра­за­мле­лы ад сто­мы, якую раз­нёс па це­ле вя­сё­лы на­пой, рап­там пад­ча­піў у не­трах па­мя­ці зу­сім даў­нюю згад­ку, за­сеў­шую там хоць і не ба­лю­чай, ды ўсё ж стрэм­кай.

— Пят­рок, а па­мя­та­еш, як мы з та­бой, жаў­та­ро­ці­кі, зай­шлі ад­ной­чы па­гу­ляць да ба­бы Ге­ле­ны?..

— Ну...

— А па­мя­та­еш, як яна па­час­та­ва­ла нас цюп­кай?..

— Ну...

— А ска­жы мне, ча­му ты та­ды на­ва­ліў­ся на тую цюп­ку, усё ад­но як з га­лод­на­га краю пры­ехаў­шы? Як ты яе му­гаў, як му­гаў! Лыж­ка бліс­ка­ві­цай міль­га­ла, а ў ця­бе за ву­ша­мі тра­шча­ла... Я ад здзіў­лен­ня той на­едак да ро­та не мог пад­нес­ці...

Пе­рад тым, як на­пі­саць, што ад­ка­заў мне Пят­рок, па­ві­нен сёе-тое рас­па­вес­ці пра ба­бу Ге­ле­ну ды і пра цюп­ку — для зу­сім ма­ла­дзень­кіх.

Ба­ба Ге­ле­на жы­ла ад­на ў цэ­лым све­це — не ме­ла ні му­жа, ні дзе­так, хі­ба толь­кі да­лё­кіх сва­я­коў. Пе­ра­ці­ра­ла дні, як птуш­ка, што ад­бі­ла­ся ад ча­ра­ды. У пры­жы­ва­лы ні да ка­го не іш­ла, хоць сва­я­кі і за­пра­ша­лі пад свой дах. Пе­ра­бу­дзе лю­тыя ма­ра­зы і, га­нар­лі­ві­ца, — на­зад у сваю ха­ту. А больш дак­лад­на — у ха­цін­ку, ма­ле­неч­кую, з акен­ца­мі, як га­ла­ве ўлез­ці, з яшчэ зем­ля­ной пад­ло­гай і толь­кі з са­мым не­аб­ход­ным по­бы­та­вым на­чын­нем.

Ге­ле­ну ў вёс­цы ўсе шка­да­ва­лі, чым маг­лі час­та­ва­лі, ла­са­ва­лі гас­цін­ца­мі. Асаб­лі­ва Пет­ра­ко­ва ма­ці: зва­рыць што-не­будзь — і це­раз да­ро­гу да Ге­ле­ны з цёп­лень­кім.

На­бі­лі­ся мы «на гос­ці» да Ге­ле­ны, ка­лі бы­лі ўжо вась­мі­га­до­вы­мі хлоп­чы­ка­мі, вуч­ня­мі па­чат­ко­вай школ­кі. Кар­це­ла па­гля­дзець на Ге­ле­ні­ну зем­ля­ную пад­ло­гу, бо ў нас ужо бы­лі на­сла­ныя з до­шак. І тут баб­ця хут­кай ру­кой пры­га­та­ва­ла па­час­ту­нак.

Цюп­ка — стра­ва для са­мых бед­ных. Ка­ло­дзеж­ная ва­да, тро­хі пад­са­ло­джа­ная, і на­кры­ша­ны ў яе (аба­вяз­ко­ва ру­ка­мі, а не на­кро­е­ны на­жом, бо так смач­ней) хлеб...

Да та­го ча­су я пра­чы­таў ужо сла­ву­тае апа­вя­дан­не Зміт­ра­ка Бя­ду­лі пра на­шае вяс­ко­вае ды і мес­тач­ко­вае ні­шчым­нае жыц­цё «Пяць лы­жак за­цір­кі». Вось і гля­дзеў на сяб­ра, як на злыд­ня, які аб'­ядае бед­ную ба­бу Ге­ле­ну. Ад­на лыж­ка, дру­гая...

— Ду­рань ты, — ад­ка­заў мне Пят­рок. — А чым жа ў ба­бы Ге­ле­ны мож­на бы­ло па­ла­са­вац­ца, апроч цюп­кі?

Мы рас­смя­я­лі­ся і на ду­шы ма­ёй ста­ла лёг­ка.

* * *

...Не ха­це­ла­ся ра­зы­хо­дзіц­ца. Дзіў­на, але нам зу­сім не на­да­ку­ча­ла га­ва­рыць пра цюп­ку і на­ват за­ма­ну­ла­ся пры­га­та­ваць яе. Пят­рок пры­га­даў, што цюп­ка ро­біц­ца яшчэ смач­ней­шай, ка­лі тро­хі па­ста­іць: хлеб у ва­дзе раз­мя­кае, крош­кі апа­да­юць на дно мі­сы, а там яшчэ — драб­кі цук­ру; дык у апош­ніх лыж­ках — са­мы ла­су­нак!

А я зга­даў зу­сім ін­шую цюп­ку, якую, каб пе­ра­мя­жыць го­лад, ін­шым ра­зам ра­бі­ла мая ма­ма, ка­лі вяр­та­ла­ся з по­ля і не­ўза­ба­ве трэ­ба бы­ло бег­чы су­стра­каць ка­ро­ву ды ўходж­вац­ца па гас­па­дар­цы. Пом­ню, не са­лод­кая тая цюп­ка бы­ла, а са­лё­нень­кая, з да­баў­ле­ны­мі да хле­ба кры­ша­на­мі цы­буль­кі. Прос­тая, як праў­да быц­ця, стра­ва! Го­лад сма­ку не пы­та­ец­ца...

І та­ды я вы­ра­шыў па­тэ­ле­фа­на­ваць жон­цы, каб пе­ра­ка­за­ла ма­ці, што заўт­ра ўжо бу­ду ў Ві­цеб­ску — Пят­рок пад­вя­зе. Не ўтры­маў­ся і за­пы­таў­ся ў сва­ёй су­жан­кі, ці ра­бі­лі ў іх цюп­ку, ці ела яна гэ­тую не­за­быў­ную, як ма­лен­ства, стра­ву...

— Цюп­кі? А як жа. Кры­шы­лі пя­чэн­не, аба­ра­на­чкі ма­лень­кія са­лод­кія і за­лі­ва­лі ма­ла­ком.

— Ого, монд­рыя вы! У нас дык хлеб на ва­дзе...

— Ну мы ж не пра­він­цыя, а Цэнт­раль­ная Бе­ла­русь. На­шу га­вор­ку за асно­ву лі­та­ра­тур­най мо­вы ўзя­лі! — да­ла во­лю сва­ёй га­на­рыс­тас­ці жон­ка.

— Зда­ю­ся... — ад­ка­заў я.

А сам ледзь не пырс­кнуў ад сме­ху: бач ты, цюп­ку «цюп­ка­мі» за­вуць, «лі­та­ра­та­ры» не­вы­вод­ныя...

Ды і вёс­ка ей­ная — Спіч­нік! Што там, спі­цы ў ко­лы ра­бі­лі ці хвар­сіс­тыя ка­ва­ле­ры сяр­ніч­ка­мі пе­рад но­сам ад­но ў ад­на­го, каб па­зла­ваць, трэс­лі?..

* * *

Еду з Пет­ра­ком у ма­шы­не, чы­таю яму на­пі­са­ныя ў род­най ха­це ста­рон­кі.

— Ат, і пра гэ­тае на­пі­саў, і пра тое... — ка­жу. — Цюп­ка атры­ма­ла­ся.

— Але ж, мне зда­ец­ца, не на ва­дзе, а на ро­шчы­не тва­ёй ду­шы, — пад­трым­лі­вае мя­не сяб­ра.

Ня­хай са­бе, ка­лі так...

Сяр­гей Руб­леў­скі

Выбар рэдакцыі

Жыллё

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Пра ўсе тонкасці правядзення капітальнага рамонту расказалі спецыялісты.

Рэгіёны

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Удзельнікі «Цягніка Памяці» папярэдніх гадоў дзеляцца сваімі ўражаннямі ад праекта.

Экалогія

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Тры месяцы суцэльнай спякоты нам не абяцаюць

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.