Вы тут

Мемарандум без абавязкаў


Пас­ля кра­ху СССР ча­ты­ры з бы­лых пят­нац­ца­ці са­вец­кіх рэс­пуб­лік — Ра­сія, Бе­ла­русь, Ка­зах­стан і Укра­і­на — ака­за­лі­ся ўла­даль­ні­ка­мі ма­гут­ных ар­се­на­лаў ядзер­най зброі. І гэ­та ста­ла прад­ме­там най­боль­шай за­не­па­ко­е­нас­ці для за­ход­ніх кра­ін, якія ве­да­лі, што ба­ліс­тыч­ныя ра­ке­ты з ядзер­ны­мі бо­е­га­лоў­ка­мі на­цэ­ле­ны на іх тэ­ры­то­рыю.

Іх тры­во­гу мож­на зра­зу­мець: ужо ў апош­нія га­ды іс­на­ван­ня Са­вец­ка­га Са­ю­за раз­гар­ну­лі­ся маш­таб­ныя ва­ен­ныя дзе­ян­ні ад­ра­зу ў не­каль­кіх са­вец­кіх рэс­пуб­лі­ках. Не вы­клю­ча­ю­чы па­доб­на­га і ў бу­ду­чы­ні, за­ход­нія кра­і­ны ста­лі рэз­ка на­стой­ваць на тым, каб Бе­ла­русь, Ка­зах­стан і Укра­і­на вы­ве­лі свае ар­се­на­лы на тэ­ры­то­рыю Ра­сій­скай Фе­дэ­ра­цыі, з тым, каб ядзер­ная зброя, як і ра­ней, кант­ра­ля­ва­ла­ся ад­ной дзяр­жа­вай з цэнт­рам у Маск­ве.

З гэ­тай мэ­тай яны ста­лі аказ­ваць ма­гут­нае ўздзе­ян­не на кі­раў­ніц­тва і на­сель­ніц­тва Бе­ла­ру­сі, Ка­зах­ста­на і Укра­і­ны, пе­ра­кон­ва­ю­чы, што но­выя дзяр­жа­вы не ў ста­не бу­дуць нес­ці рас­хо­ды па пад­тры­ман­ні ў па­трэб­ным ста­не ар­се­на­лаў ядзер­най зброі, і кры­ва­душ­на за­клі­ка­ю­чы зма­гац­ца з па­гро­зай рас­паў­сюдж­ван­ня ядзер­най зброі. Кры­ва­душ­на, та­му што са­мі зу­сім не збі­ра­лі­ся ад яго ад­маў­ляц­ца. Ма­ла­дыя дзяр­жа­вы, шчы­ра жа­да­ю­чы ўстрымац­ца ад сур'­ёз­най кан­фран­та­цыі з За­ха­дам, у да­чы­нен­ні да яко­га та­ды бы­ло шмат ілю­зій, пай­шлі за­ход­нім пе­ра­ка­нан­ням на­су­страч і па­га­дзі­лі­ся з вы­ва­дам ядзер­най зброі з іх тэ­ры­то­рыі.

5 снеж­ня 1994 го­да ЗША, Ра­сія і Вя­лі­ка­бры­та­нія пад­пі­са­лі з Бе­ла­рус­сю, Ка­зах­ста­нам і Укра­і­най Бу­да­пешц­кі ме­ма­ран­дум, у ад­па­вед­нас­ці з якім за­яў­ля­лі пра га­ран­тыі ў да­чы­нен­ні да трох вы­шэй­на­зва­ных кра­ін у якас­ці па­дзя­кі за тое, што яны да­лу­чы­лі­ся да Да­га­во­ра аб не­рас­паў­сюдж­ван­ні ядзер­най зброі ў якас­ці дзяр­жаў, якія не ва­ло­да­юць ядзер­най збро­яй.

Трэ­ба ад­зна­чыць, што ў су­вя­зі з вы­ва­дам ядзер­най зброі з тэ­ры­то­рыі гэ­тых дзяр­жаў, ура­ды Бе­ла­ру­сі, Ка­зах­ста­на і Укра­і­ны ўсур'­ёз раз­гля­да­лі Бу­да­пешц­кі ме­ма­ран­дум як аль­тэр­на­тыў­ную ўла­дан­ню ядзер­най збро­яй га­ран­тыю бяс­пе­кі іх су­ве­рэ­ні­тэ­ту ў роз­ных яго вы­мя­рэн­нях. Пра гэ­та га­ва­ры­ла­ся ў тэкс­це пад­пі­са­на­га да­ку­мен­та. У ім па­ве­дам­ля­ла­ся пра на­мер най­буй­ней­шых ядзер­ных дзяр­жаў па­ва­жаць «не­за­леж­насць, су­ве­рэ­ні­тэт і су­час­ныя гра­ні­цы» дзяр­жаў-пад­пі­сан­таў, за­яў­ля­ла­ся пра аба­вя­зак «ус­трым­лі­вац­ца ад па­гро­зы сі­лай або яе пры­мя­нен­ня» і «ўстрым­лі­вац­ца ад эка­на­міч­на­га пры­му­су».

Пер­шым тры­вож­ным зван­ком для Бе­ла­ру­сі, Ка­зах­ста­на і Укра­і­ны аб тым, што ўка­за­ны да­ку­мент ні­хто, акра­мя іх са­міх, не раз­гля­дае ўсур'­ёз, ста­лі эка­на­міч­ныя санк­цыі, уве­дзе­ныя не­ўза­ба­ве пас­ля пад­пі­сан­ня, су­праць Рэс­пуб­лі­кі Бе­ла­русь. У тэкс­це да­га­во­ра ад­кры­та га­ва­ры­ла­ся пра тое, што ЗША і Вя­лі­ка­бры­та­нія аба­вяз­ва­юц­ца «ўстрым­лі­вац­ца ад эка­на­міч­на­га пры­му­су, на­кі­ра­ва­на­га на тое, каб пад­па­рад­ка­ваць сва­ім улас­ным ін­та­рэ­сам ажыц­цяў­лен­не Рэс­пуб­лі­кай Бе­ла­русь пра­воў, улас­ці­вых яе су­ве­рэ­ні­тэ­ту, і та­кім чы­нам за­бяс­пе­чыць са­бе пе­ра­ва­гі лю­бо­га ро­ду». Ня­гле­дзя­чы на гэ­та, абедз­ве на­зва­ныя дзяр­жа­вы ўвя­лі эка­на­міч­ныя санк­цыі су­праць на­шай кра­і­ны. У ад­каз на абу­рэн­не бе­ла­рус­ка­га Мі­ніс­тэр­ства за­меж­ных спраў з за­ход­ніх па­соль­стваў нас пра­ін­фар­ма­ва­лі, што за­клю­ча­ны 5 снеж­ня 1994 го­да да­ку­мент не мае «пра­мой юры­дыч­най сі­лы». І трэ­ба ска­заць, што абу­рэн­не з бо­ку Бе­ла­ру­сі да­пу­шча­ны­мі па­ру­шэн­ня­мі Бу­да­пешц­ка­га ме­ма­ран­ду­ма больш ні­ко­га ў све­це не ўсхва­ля­ва­ла.

Та­кім ака­заў­ся адзін з най­важ­ней­шых уро­каў су­ве­рэн­на­га раз­віц­ця на­шай кра­і­ны: доб­рае стаў­лен­не да За­ха­ду з бо­ку не­за­ход­ніх ура­даў час­та рас­цэнь­ва­ец­ца імі толь­кі як пад­ста­ва атры­маць мак­сі­мум пе­ра­ваг, не бе­ру­чы на ся­бе ні­я­кіх сур'­ёз­ных аба­вяз­каў. У су­вя­зі з гэ­тым і тэкст Бу­да­пешц­ка­га ме­ма­ран­ду­ма быў скла­дзе­ны так па-май­стэр­ску, што ні­я­кіх аба­вяз­каў сва­ім фак­там не вы­клі­кае. Адзі­най ме­рай, да якой мож­на за­клі­каць для вы­ка­нан­ня гэ­та­га важ­на­га да­ку­мен­та, з'яў­ля­ец­ца аба­вя­зак най­буй­ней­шых ядзер­ных дзяр­жаў «кан­суль­та­вац­ца ў вы­пад­ку ўзнік­нен­ня сі­ту­а­цыі, якая за­кра­нае пы­тан­не ад­нос­на гэ­тых аба­вяз­каў». А гэ­тым мож­на зай­мац­ца бяс­кон­ца.

Но­вая хва­ля ці­ка­вас­ці да Бу­да­пешц­ка­га ме­ма­ран­ду­ма з'я­ві­ла­ся ў су­вя­зі з па­дзея­мі ва Укра­і­не 2014 го­да. Укра­ін­скі ўрад стаў апе­ля­ваць да ар­ты­ку­ла да­ку­мен­та, які аб­вя­шчае: «Ра­сій­ская Фе­дэ­ра­цыя, Злу­ча­нае Ка­ра­леў­ства Вя­лі­ка­бры­та­ніі і Паў­ноч­най Ір­лан­дыі, Злу­ча­ныя Шта­ты Аме­ры­кі па­цвяр­джа­юць Рэс­пуб­лі­цы Бе­ла­русь свае аба­вяз­кі ў ад­па­вед­нас­ці з прын­цы­па­мі За­ключ­на­га ак­та НБСЕ па­ва­жаць не­за­леж­насць, су­ве­рэ­ні­тэт і іс­ну­ю­чыя гра­ні­цы Укра­і­ны». Уліч­ва­ю­чы на­пру­жа­ныя ад­но­сі­ны Ра­сіі з за­ход­ні­мі кра­і­на­мі на гэ­ты мо­мант, за­ход­нія ўра­ды рап­там праявілі інтарэс да вы­шэй­на­зва­ных да­ку­мен­таў, хаця ні­ко­лі не ці­ка­ві­лі­ся яго змес­там ра­ней, ка­лі ён па­ру­шаў­ся імі ў да­чы­нен­ні да Бе­ла­ру­сі.

Так, 6 снеж­ня 2014 го­да канц­лер Гер­ма­ніі Ан­ге­ла Мер­кель за­яві­ла, што Ра­сія па­ру­шы­ла га­ран­тыі па тэ­ры­та­ры­яль­най цэ­лас­нас­ці і су­ве­рэ­ні­тэ­ту Укра­і­ны, якія яна за­ма­ца­ва­ла ў Бу­да­пешц­кім ме­ма­ран­ду­ме 1994 го­да. Але ці стаў Бу­да­пешц­кі ме­ма­ран­дум коль­кі-не­будзь знач­ным да­ку­мен­там аб га­тоў­нас­ці За­ха­ду ўпер­шы­ню сур'­ёз­на па­ці­ка­віц­ца яго змес­там? Вя­до­ма ж, не.

Сяр­гей КІ­ЗІ­МА,

док­тар па­лі­тыч­ных на­вук

 

Выбар рэдакцыі

Культура

І зноў закружыць фестываль...

І зноў закружыць фестываль...

Яркімі фарбамі і самабытнай музыкай напоўніў горад XXІІІ Нацыянальны фестываль «Маладзечна-2024». 

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.