Вы тут

Снежань патрыярха


Ка­ры­фей, па­тры­ярх бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры — сло­вы ў ад­рас Мі­ко­лы Аў­рам­чы­ка. Сла­ву­ты па­эт у снеж­ні ад­зна­чыў 95-год­дзе, у яго го­нар Дзяр­жаў­ны му­зей гісторыі бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры ра­зам з Цэнтральнай навуковай біб­лі­я­тэ­кай імя Яку­ба Ко­ла­са на­ла­дзі­лі ве­ча­ры­ну, дзе са­бра­лі­ся лі­та­ра­та­ры і дзея­чы куль­ту­ры. Атры­ма­ла­ся так, што сло­вы ў го­нар ад­на­го ча­ла­ве­ка фак­тыч­на ста­лі сло­ва­мі ў го­нар бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры. І ні­чо­га дзіў­на­га: Мі­ко­ла Аў­рам­чык — той ча­ла­век, які атры­маў пу­цёў­ку ў твор­часць ад Ку­па­лы і Ко­ла­са яшчэ да вай­ны. Прай­шоў праз дра­ма­тыч­нае ХХ ста­год­дзе, ад­чуў тэ­мы, што яно пра­па­ноў­ва­ла лі­та­ра­ту­ры. Аса­біс­та ве­даў і сяб­ра­ваў з усі­мі ты­мі, хто ства­раў бе­ла­рус­кую лі­та­ра­ту­ру за са­вец­кім ча­сам. Сам пі­саў, як ба­чыў і ад­чу­ваў, — паэ­зію і про­зу. Пі­саў пра ка­лег-лі­та­ра­та­раў — пры­свя­чаў ім вер­шы, пуб­лі­цыс­тыч­ныя тво­ры, эсэ. Але і га­да­ваў на­шу ай­чын­ную лі­та­ра­ту­ру — вы­ха­ваў не ад­но па­ка­лен­не паэ­таў.

31-16

Ён прый­шоў на су­стрэ­чу з лі­та­ра­ту­рай у той дзень. Вы­тан­ча­ны, пры­ваб­ны (на­ват ра­ман­тыч­на пры­ваб­ны) у сва­ёй сі­віз­не — яму вель­мі па­суе гэ­ты воб­раз. Нех­та на­га­даў, як Ге­надзь Бу­раў­кін ад­ной­чы ска­заў: «Аў­рам­чык стаў па­доб­ны на яко­га са­цы­ял-дэ­ма­кра­та». Гэ­та на­пэў­на, ін­тэ­лі­гент­нас­цю і спа­га­дай. Пра яго за­ўва­жа­лі: па жыц­ці ён ча­ла­век вель­мі доб­ры, ап­ты­міс­тыч­ны, ня­гле­дзя­чы на тыя вы­пра­ба­ван­ні, што пе­ра­жыў (вай­на, па­лон, цяж­кая пра­ца на ка­мен­на­ву­галь­най шах­це ў Гер­ма­ніі, па­ка­ран­не пас­ля вай­ны, па­гро­за зня­во­лен­ня), з за­мі­ла­ван­нем пры­маў і пры­мае жыц­цё. Мо­жа та­му, што са­праў­ды на­ву­чыў­ся ра­да­вац­ца кож­на­му па­до­ра­на­му дню. І вось з та­кой жа шчы­рай ра­дас­цю — і ад су­стрэ­чы — слу­хаў сло­вы сва­іх ма­ла­дзей­шых ка­лег. Фо­нам на сця­не іш­лі фо­та­здым­кі: з Тан­кам, Ме­ле­жам, Бы­ка­вым, Ка­рат­ке­ві­чам, ін­шы­мі на­шы­мі лі­та­ра­та­ра­мі. Што ні ча­ла­век по­бач з ім — тое асо­ба. Асо­бы ка­за­лі сло­вы ў яго го­нар, да­па­ма­га­ю­чы лепш зра­зу­мець та­кую з'я­ву, як бе­ла­рус­кая лі­та­ра­ту­ра.

Ка­зі­мір Ка­мей­ша, па­эт, пе­ра­клад­чык:

— Ка­лі вы­стра­іць у шэ­раг тых, ка­го пад­тры­маў, пад­ста­віў сваё пля­чо, вы­пра­віў у шы­ро­кую паэ­тыч­ную да­ро­гу Мі­ко­ла Якаў­ле­віч, то бы­ла б ма­гут­ная ро­та. Мы ўсе шануем на­ша­га на­стаў­ні­ка. Я з Мі­ко­лам Аў­рам­чы­кам па­зна­ё­міў­ся больш за паў­сот­ні га­доў та­му. Мы, сту­дэн­ты-пер­ша­курс­ні­кі ( я, Ры­гор Се­маш­ке­віч і Эду­ард Зуб­рыц­кі), не­як ад­ва­жы­лі­ся і пай­шлі ту­ды, дзе зна­хо­дзіў­ся ЦК кам­са­мо­лу, але ў тым жа бу­дын­ку раз­мя­шча­ла­ся рэ­дак­цыя «Ма­ла­до­сці». Ня­сме­ла тап­та­лі­ся ля дзвя­рэй, па­куль не вый­шаў сам Мі­ко­ла Якаў­ле­віч і не пры­вёў нас у па­кой. Ка­жа: «Ві­даць, вы вер­шы пры­нес­лі?» Да­ста­ва­лі мы ня­сме­ла ста­ро­нач­кі з вуч­нёў­скіх сшыт­каў, па­каз­ва­лі свае вер­шы. Ён нас па-баць­коў­ску слу­хаў, ра­біў за­ўва­гі, най­больш за­ўваг, як я па­мя­таю, бы­ло мне. А мне та­ды па­да­баў­ся па­эт Алесь На­ўроц­кі. Я пі­саў та­кі­мі ж доў­гі­мі рад­ка­мі, на­ват яшчэ даў­жэй­шы­мі за яго. Бы­ла амаль про­за. Мі­ко­ла Якаў­ле­віч па­чы­таў гэ­тыя вер­шы і ка­жа: «Гэ­та, хло­пец, у ця­бе прой­дзе». І праў­да, прай­шло... Ён ака­заў­ся вель­мі чу­лым на­стаў­ні­кам для нас, ма­ла­дых паэ­таў. У Мі­ко­лы Аў­рам­чы­ка бы­ла кніж­ка «Су­стрэ­ча бы­лых ка­на­го­наў» (яна ў свой час бы­ла ад­зна­ча­ная Дзяр­жаў­най прэ­мі­яй імя Ян­кі Ку­па­лы). Я ду­маю, у Мі­ко­лы Якаў­ле­ві­ча вы­спе­ла даў­но кні­га яшчэ ад­ных су­стрэч. Маю на ўва­зе вер­шы-пры­свя­чэн­ні, якіх у яго мно­га, сва­ім ад­на­год­кам і ма­ла­дзей­шым сяб­рам.

Ген­рых Да­лі­до­віч, пра­за­ік, бы­лы су­пра­цоў­нік ча­со­пі­са «Ма­ла­досць»:

— Я ка­лісь­ці пры­хо­дзіў у той па­кой «Ма­ла­до­сці», дзе ся­дзе­лі Мі­ко­ла Аў­рам­чык, Мі­хась Страль­цоў. Я лю­біў па­слу­хаць і за­ча­роў­ваў­ся рас­ка­за­мі Мі­ко­лы Якаў­ле­ві­ча. Пас­ля тра­піў пра­ца­ваць у ча­со­піс «По­лы­мя», дык па­мя­таю, як пры­хо­дзіў Іван Ме­леж, на­прык­лад, ка­лі ехаў на ра­дзі­му вы­сту­паць. Ён ка­заў: «Хлоп­цы, еду з Аў­рам­чы­кам». Яны абод­ва бы­лі вы­со­кія, пры­го­жыя, зна­ныя. Але Ме­леж ча­сам са­ро­меў­ся вы­сту­паць, хоць быў ужо сла­ву­ты, а Мі­ко­ла Якаў­ле­віч яго ра­та­ваў. Калі ву­чань Мі­ко­лы Якаў­ле­ві­ча Ва­сіль Зу­ё­нак стаў га­лоў­ным рэ­дак­та­рам «Ма­ла­до­сці», а я стаў яго на­мес­ні­кам. Мы не­дзе з год пра­ца­ва­лі ра­зам з Мі­ко­лам Аў­рам­чы­кам. Ве­да­ю­чы яго вя­лі­кую лю­боў да Мак­сі­ма Тан­ка, мы ча­сам лю­бі­лі Мі­ко­лу Якаў­ле­ві­ча пад­ба­дзё­рыць. Ка­за­лі: «Танк у ча­со­пі­се «По­лы­мя» на­дру­ка­ваў вя­лі­кую ніз­ку паэ­зіі, але ёсць неш­та не тое...» Мі­ко­ла Якаў­ле­віч маў­чаў, а по­тым га­ва­рыў: «Ну што вы, хлоп­цы, у Мак­сі­ма та­кая амп­лі­ту­да ва­ган­ня...»

Ад­ной­чы не­ча­ка­на зай­шоў Аў­рам­чык да нас з Зу­ён­кам і ка­жа: «Хлоп­цы, усё, іду з пра­цы». У Ва­сі­ля Ва­сіль­е­ві­ча на­ват твар змя­ніў­ся: «Мі­ко­ла Якаў­ле­віч, 27 га­доў пра­цы — і рап­там сы­хо­дзіць?». Аў­рам­чык сы­шоў і та­ды на ме­ся­цаў 7-8 па­ехаў у Ял­ту. Мы ду­ма­лі: ад­па­чы­ваць, ля­чыць свае хво­рыя лёг­кія, пра­кля­тую астму. І вось ад­ной­чы Мі­ко­ла Якаў­ле­віч за­віт­вае з па­коў­ным парт­фе­лем і па­чы­нае раз­мо­ву зда­лёк: «А ці мно­га ў вас про­зы?..» І рап­там: «Хлоп­цы, я пры­нёс ра­ман». Мы друж­на ўсміх­ну­лі­ся, та­му што ён па­эт, зда­ец­ца, ні­дзе про­зу не дру­ка­ваў. А ён да­стае з парт­фе­ля па­пку, кла­дзе на стол: «Бу­ду ча­каць з хва­ля­ван­нем, што вы ска­жа­це». Та­ды ўжо рэ­дак­та­рам быў Ана­толь Гра­ча­ні­каў, па­пра­сіў, каб я па­чы­таў. Ця­пер я ска­жу тое, што ад­чуў та­ды. Гэ­ты твор быў пры­све­ча­ны пра­цы зня­во­ле­на­га на шах­це ў Ру­ры, які тра­піў у па­лон не па сва­ёй во­лі, а та­му што здаў­ся іх ка­ман­ду­ю­чы. Ма­ла­ды ча­ла­век трап­ляе ў не­вы­нос­ныя ўмо­вы. Твор быў на­пі­са­ны не па та­га­час­ных ідэа­ла­гіч­ных ка­но­нах, а з ней­кі­мі ню­ан­са­мі, якія та­ды лі­та­ра­ту­ра не ад­люст­роў­ва­ла. Ма­быць, не­дзе па­ра­лель­на апіс­ваў тое ж Ян­ка Брыль у «Птуш­ках і гнёз­дах». Але лёс па­лон­на­га ў Ян­кі Бры­ля ін­шы: Поль­шча бы­ла чле­нам Лі­гі на­цый да вай­ны і ме­ла пра­ва на аба­ро­ну сва­іх ва­ен­на­па­лон­ных. Са­вец­кі Са­юз з Лі­гі на­цый за вай­ну з Фін­лян­ды­яй быў вы­клю­ча­ны. А па-дру­гое, Ста­лін ка­заў: «У мя­не ня­ма па­лон­ных, у мя­не ёсць здрад­ні­кі». Уя­ві­це ў гэ­тай сі­ту­а­цыі Мі­ко­лу Якаў­ле­ві­ча, які на­сіў у са­бе гэ­ты боль і здо­леў яго пе­ра­даць вель­мі глы­бо­ка: пі­саў фак­тыч­на пра тое, што пе­ра­жыў. Ка­лі Аў­рам­чык па­чаў пі­саць, ён ста­яў пе­рад вы­ба­рам: ці сфаль­шы­віць, ці па­ка­заць праў­ду. І па­ка­заў праў­ду. На­прык­лад, як у хві­лі­ны ад­чаю так свід­ра­ваў, што ха­цеў, каб гор­ная па­ро­да яго за­ва­лі­ла. Гэ­та адзін бок праў­ды. І дру­гі бок праў­ды: з ім пра­цуе май­страм не­мец, які, ра­зу­ме­ю­чы, што ма­ла­ды ча­ла­век па­ку­туе, пад­корм­лі­вае яго. І ро­біць гэ­та так, каб на­гляд­чы­кі не за­ўва­жы­лі і па­цу­кі не ўкра­лі ежу. Я ад­чуў, што гэ­та но­вае сло­ва ў про­зе. Ска­заў Гра­ча­ні­ка­ву, той пра­чы­таў, і мы з вя­лі­кім за­да­валь­нен­нем на­дру­ка­ва­лі гэ­ты твор. Я ве­даў, што бу­дуць на­пад­кі. Па­пра­сіў Яў­ге­на Лец­ку, каб ён па­пе­ра­дзе на­пі­саў рэ­цэн­зію — яна бы­ла на­дру­ка­ва­ная ў «Лі­Ме». Каб гэ­ты твор быў пе­ра­кла­дзе­ны на рус­кую мо­ву, каб яго доб­ра пра­па­ган­да­ваць, гэ­та толь­кі б па­спры­я­ла на­шай бе­ла­рус­кай про­зе — та­му што мас­тац­кая праў­да... Мы не­як па­зна­ё­мі­лі­ся з жон­кай Мі­ко­лы Якаў­ле­ві­ча. Яна рас­ка­за­ла, як ён пас­ля пра­цы на шах­тах Ру­ра тра­піў на «пе­ра­вы­ха­ван­не» ў Дан­бас. Гэ­та бы­ло па­ка­ран­не. Але ўжо на­ват па вяр­тан­ні да­до­му яны аж­но да смер­ці Ста­лі­на ча­ка­лі, што Мі­ко­лу Якаў­ле­ві­ча мо­гуць за­браць, та­му што пэў­ныя ор­га­ны ве­да­лі, што яго анг­лі­ча­не вы­зва­лі­лі. Жон­ка тры­ма­ла ха­ту­лёк, дзе бы­ла бя­ліз­на і ін­шыя рэ­чы на та­кі вы­па­дак...

31-15

Ле­а­нід Дрань­ко-Май­сюк:

— Я ама­тар, пры­хіль­нік і чы­тач бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры. У якас­ці чы­та­ча заў­сё­ды доб­ра па­чу­ва­ю­ся, асаб­лі­ва, ка­лі згад­ваю тыя кні­гі, якія на мя­не паў­плы­ва­лі, тыя тво­ры, якія мя­не вы­хоў­ва­лі, па­чы­на­ю­чы са школь­ных га­доў. У 1965 го­дзе мне 8 га­доў. У шко­ле раз­горт­ваю чы­тан­ку з рад­ка­мі: «У ду­шы Па­лес­ся, у глы­бі Па­лес­ся, па­блі­зу Ста­ро­бі­на бу­ду­ец­ца го­рад Са­лі­горск...» Так па­чы­наў­ся адзін з ар­ты­ку­лаў Мі­ко­лы Аў­рам­чы­ка. Мя­не за­ча­ра­ва­ла фра­за «ў ду­шы Па­лес­ся». Як гэ­та бы­ло паэ­тыч­на ска­за­на! А пас­ля праз 10 га­доў я раз­гар­нуў у Дзень паэ­зіі аль­ма­нах і пра­чы­таў верш Мі­ко­лы Аў­рам­чы­ка, пры­све­ча­ны Ва­сі­лю Бы­ка­ву. Там бы­лі рад­кі:

Ка­лі нам да­жыць да сві­тан­ня,

Ка­лі пра­тры­мац­ца да дня,

Дык мо­гіл­ка­мі не ста­не

Пра­кля­тая вы­шы­ня.

І я ахнуў: як так мож­на прос­та, паэ­тыч­на, вы­раз­на ўзяць наз­вы пра­за­іч­ных тво­раў і пе­ра­тва­рыць іх у паэ­зію. І з якой цеп­лы­нёй ска­заць пра гэ­та. Ра­ман «У пад­зя­мел­лі» — гэ­та тая про­за, якую вар­та пе­ра­чыт­ваць, а не прос­та адзін раз пра­чы­таць. Той ра­ман, які па­тра­буе эк­ра­ні­за­цыі, та­му што ў ім пра вай­ну ска­за­на тое, што не зной­дзеш у ін­шых яр­кіх, та­ле­на­ві­тых кні­гах па гэ­тай тэ­ме. Там аса­біс­ты во­пыт: пла­каць хо­чац­ца, чы­та­ю­чы сцэ­ны, дзе ня­мец­кі май­стар, шах­цёр, бе­ла­рус­ка­му хлоп­цу, паэ­ту, кож­ны дзень пры­но­сіць вя­ліз­ны бу­тэрб­род. Дзя­ку­ю­чы гэ­та­му ён вы­жыў. Аль­бо па­лон­ныя анг­лі­ча­не, якія так­са­ма пра­ца­ва­лі ў шах­тах (а ім пры­хо­дзі­лі па­сыл­кі з ежай праз Швей­ца­рыю, праз Чыр­во­ны Крыж) па­ды­хо­дзі­лі да га­лоў­на­га ге­роя, каб нем­цы не ба­чы­лі: «Мы па­кла­лі ежу ў той штоль­ні...» Ён па­ка­заў, што ка­лі на­ды­хо­дзіць вя­лі­кая бя­да, то на­цы­я­наль­нае адыходзіць на другі план. На першым за­ста­ец­ца ча­ла­веч­насць, а яна і праз нем­цаў вы­яў­ля­ец­ца, і праз анг­лі­чан. Толь­кі ў Аў­рам­чы­ка я гэ­та пра­чы­таў. У час вя­лі­кай бя­ды лю­дзі ўспа­мі­на­юць пра ней­кія вель­мі прос­тыя рэ­чы, якія да­па­ма­га­юць вы­жыць: пад­трым­ку, сло­ва, ежу. Гэ­ты мас­тац­кі во­пыт нам па­ві­нен да­па­ма­гаць. І дзе­ля гэ­та­га трэ­ба чы­таць бе­ла­рус­кую лі­та­ра­ту­ру, у пры­ват­нас­ці Мі­ко­лу Аў­рам­чы­ка.

Чым больш я жы­ву, тым больш у ма­ёй ду­шы, як чы­та­ча бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры, збі­ра­ец­ца ра­дас­ці: гэ­та тая лі­та­ра­ту­ра, якая мя­не вы­ха­ва­ла. Мя­не вы­хоў­ва­лі і вус­ныя рас­ка­зы Ана­то­ля Вяр­цін­ска­га, Ры­го­ра Ба­ра­ду­лі­на пра Аў­рам­чы­ка. Та­му што ён ства­рыў лі­та­ра­тур­ную вы­ха­ваў­чую шко­лу пры ча­со­пі­се «Ма­ла­досць». Я ў гэ­тую шко­лу не па­спеў, я нёс свае вер­шы да Аў­рам­чы­ка, а тра­піў да Пет­ру­ся Ма­ка­ля. Але мне пра гэ­та і Ра­і­са Ба­ра­ві­ко­ва рас­каз­ва­ла: як ён аб­на­дзей­ваў, як гла­дзіў у лі­та­раль­ным сэн­се ма­ла­дых паэ­таў па га­ла­ве. Як умеў ска­заць доб­рае сло­ва. Сён­ня мы, ба­дай, не га­во­рым доб­рых сло­ваў адзін ад­на­му. Мне па­шан­ца­ва­ла: у ма­ім жыц­ці бы­ла і за­ста­ец­ца лі­та­ра­ту­ра, ство­ра­ная Мі­ко­лам Аў­рам­чы­кам, за­ста­ец­ца яго ча­ла­ве­чы во­пыт.

Ла­ры­са ЦІ­МО­ШЫК

 

Выбар рэдакцыі

Рэлігія

200 гадоў пад заступніцтвам Пятра і Паўла

200 гадоў пад заступніцтвам Пятра і Паўла

Гомельскі кафедральны Свята-Петра-Паўласкі сабор — адзін з самых велічных праваслаўных храмаў Беларусі, адзін з нямногіх помнікаў архітэктуры зрэлага класіцызму, які захаваўся да нашых дзён.

Здароўе

Як мыць садавіну, гародніну і зеляніну, каб не атруціцца?

Як мыць садавіну, гародніну і зеляніну, каб не атруціцца?

«Апрацоўваць гародніну і садавіну сродкам для мыцця посуду нельга».

Спорт

Які наш спорт сёння?

Які наш спорт сёння?

«З кожным днём сітуацыя ў свеце мяняецца так, што ў вялікай ступені гэта закранае і спорт».