Вы тут

«Ведаю, што не баюся, а мяне калоціць»


26 га­доў та­му ад­бы­ла­ся знач­най па­дзея ў жыц­ці бы­лой кра­і­ны — са­вец­кія вой­скі бы­лі вы­ве­дзе­ны з Аф­га­ні­ста­на. І хоць ва­ен­ны кан­флікт даў­но скон­чыў­ся, доў­гі час ён пра­цяг­вае іс­на­ваць у па­мя­ці во­і­наў-ін­тэр­на­цы­я­налістаў. Мно­гія з іх і сён­ня не мо­гуць за­быць уз­бро­е­ныя ата­кі «душ­ма­наў», аса­біс­тыя пе­ра­жы­ван­ні, апош­ні подз­віг ба­я­вых та­ва­ры­шаў...

[caption id="attachment_71763" align="alignnone" width="600"]З са­слу­жыў­ца­мі ў Аф­га­ні­ста­не (трэ­ці зле­ва). З са­слу­жыў­ца­мі ў Аф­га­ні­ста­не (трэ­ці зле­ва).[/caption]

У Аф­га­ні­стан Мі­ха­іл Рыж­коў тра­піў у 1983 го­дзе. У злу­чэн­не ва­ен­на-па­вет­ра­ных сіл і войск су­праць­па­вет­ра­най аба­ро­ны, дзе ён слу­жыў дзя­жур­ным па су­вя­зі пал­ка, па­сту­піў за­гад: ад­пра­віць ад­на­го ча­ла­ве­ка на вай­ну. І гэ­тым «шчас­ліў­чы­кам» па во­лі лё­су ака­заў­ся ён. Толь­кі за­мест абя­ца­най ка­ман­дзі­роў­кі «на го­дзік», Мі­ха­іл Рыж­коў за­тры­маў­ся там на два.

Праў­да, спе­цы­я­ліс­ты па су­праць­па­вет­ра­най аба­ро­не ў Аф­га­ні­ста­не бы­лі не па­трэб­ны. Афі­цэ­ру пра­па­на­ва­лі стаць або ка­ман­дзі­рам гра­на­та­мёт­на-ку­ля­мёт­на­га ўзво­да, або стар­шы­нёй тан­ка­вай ро­ты. І ён, да­лё­кі ад уся­го гэ­та­га, уз­на­ча­ліў ад­ну з тан­ка­вых рот 185-га пал­ка 108-й ды­ві­зіі.

— Тан­ка ні­ко­лі на свае во­чы не ба­чыў, — пры­зна­ец­ца Мі­ха­іл Пят­ро­віч. — За тры дні на­ву­чыў­ся і ез­дзіць, і стра­ляць, і ка­ман­да­ваць.

У пер­шы ж дзень яго пры­ез­ду па­ча­ла­ся стра­ля­ні­на. Тут жа — і пер­шыя па­ра­не­ныя. «Са­мі бай­цоў пе­ра­вяз­ва­лі, — ус­па­мі­нае во­ін-ін­тэр­на­цы­я­на­ліст. — На тан­ка­вы ба­таль­ён — уся­го адзін фель­чар. З та­кой коль­кас­цю па­ра­не­ных ён спра­віц­ца не мог».

Вай­скоў­цы 13-га апор­на­га пунк­та, дзе слу­жыў Мі­ха­іл Рыж­коў, ахоў­ва­лі ка­ло­ны, якія ру­ха­лі­ся па да­ро­зе: са­вец­кія, аф­ган­скія і аў­сотр­скія (Аўт. — са­вец­ка-аф­ган­ская ка­ло­на, што за­бяс­печ­ва­ла мяс­цо­вае на­сель­ніц­тва пра­дук­та­мі хар­ча­ван­ня). Ахоў­ва­лі і пры­ват­ныя ма­шы­ны. Ка­лі, на­прык­лад, аф­ган­ская з'яз­джа­ла з да­ро­гі, яны па­він­ны бы­лі яе зні­шчыць.

Пер­шым яго ра­нен­нем бы­ло аско­лач­нае — у на­гу. Пас­ля той су­тыч­кі з во­ра­гам афі­цэ­ра ўзна­га­ро­дзі­лі ме­да­лём «За ад­ва­гу». Толь­кі най­больш за­пом­ніў­ся ін­шы эпі­зод.

— Гэ­та бы­ла мая пер­шая за­са­да, — рас­каз­вае аф­га­нец. — Упер­шы­ню з та­кім су­тык­нуў­ся: пад­час служ­бы ў вой­сках су­праць­па­вет­ра­най аба­ро­ны стра­ля­лі два ра­зы ў год. І вось мы з ма­ё­рам Ача­рат­ню­ком ся­дзім у той за­са­дзе, мя­не ка­ло­ціць. Ве­даю, што не ба­ю­ся, але ад праз­мер­на­га ад­рэ­на­лі­ну ні­чо­га з са­бой зра­біць не ма­гу. І тут ма­ёр мне дае па­гля­дзець праз нач­ны пры­цэл, і я ба­чу, што паў­сюль — вод­бліс­кі ад ця­пель­цаў. Па ра­цыі па­ве­да­мі­лі: ідзе гру­па «душ­ма­наў». Ад­кры­лі агонь. Як толь­кі на­ціс­нуў на ку­рок, увесь страх ку­дысь­ці знік...

Ад­ной­чы са­вец­кія раз­вед­чы­кі да­нес­лі, што су­праць іх ідзе гру­па Аго­ша­ры­на. У яго бы­ло 420 бай­цоў, а на­шых сал­дат — 63 па спі­се. «У асноў­ным, ва­ро­жыя гру­пы бы­лі па 10 — 40 ча­ла­век, — пра­цяг­вае афі­цэр за­па­су. — Кож­ны свае мэ­ты пра­сле­да­ваў. Бы­ва­ла, ся­дзіш ноч­чу, рап­там за­гу­чыць ме­га­фон, і чу­еш: «ду­хі» па­між са­бой пе­ра­га­вор­ва­юц­ца. А по­тым па­між імі па­чы­на­ец­ца пе­ра­стрэл­ка. Ад­ны, на­прык­лад, вя­дуць ка­ра­ван са сва­ім гру­зам, а ін­шыя хо­чуць яго ад­біць. Мы вы­клі­ка­ем сваю ар­ты­ле­рыю, су­па­ко­ім».

Та­го ж Аго­ша­ры­на ад­ной­чы па­ра­ні­лі са­вец­кія тан­кіс­ты. Пас­ля кож­ную ра­ні­цу яго ва­зі­лі ў цяс­ні­ну Ба­мі­ян: па­ле­чаць і зноў на­зад. Пра гэ­та да­ве­да­лі­ся на­шы вай­скоў­цы. Да­па­мог па­ве­дам­ляль­нік, ад­на­клас­нік Аго­ша­ры­на. «Пай­шлі мы ў го­ры, пад­рых­та­ва­лі за­са­ду, — га­во­рыць Мі­ха­іл Пят­ро­віч. — Ка­лі б я ве­даў, ку­ды іду, не пай­шоў бы! Пад­ні­ма­лі­ся па ву­зень­кай сця­жын­цы, што вя­ла то ўле­ва, то ўпра­ва. Мне, як са­ма­му сме­ла­му, да­лі ку­ля­мёт. У ма­шы­ну, у якой вез­лі Аго­ша­ры­на, мы не па­цэ­лі­лі, але ін­шы транс­парт во­ра­га ўсё ж та­кі раз­бі­лі».

У па­мя­ці во­і­на-ін­тэр­на­цы­я­на­ліс­та яшчэ адзін эпі­зод, яко­му ён і сён­ня не мо­жа даць тлу­ма­чэн­не. Праў­да, да ба­я­вых дзе­ян­няў ён не ад­но­сіц­ца.

— Ішоў 1984 год, ве­ра­сень быў ці каст­рыч­нік, — ус­па­мі­нае Мі­ха­іл Рыж­коў. — Кі­ла­мет­ры за тры ад на­ша­га па­ста па­чы­на­лі­ся го­ры. Ноч. У га­рах яна на­ды­хо­дзіць ра­на: і ў шэсць ра­ні­цы, і ў шэсць ве­ча­ра ад­ноль­ка­ва цём­на. І рап­там у цяс­ні­не па­між га­ра­мі з'яў­ля­ец­ца яр­кая бе­лая пля­ма. Яна ўвесь час раз­рас­та­ла­ся і, зда­ва­ла­ся, за­ня­ла паў­не­ба. «Ду­хі» па­ча­лі стра­ляць з уся­го ча­го толь­кі мож­на. Нечакана пля­ма знік­ла, як быц­цам лям­пач­ку вы­клю­чы­лі. Што гэ­та бы­ла за з'я­ва, мы так і не да­ве­да­лі­ся. Не маг­лі па­тлу­ма­чыць гэ­та і мяс­цо­выя жы­ха­ры.

Да­рэ­чы, як га­во­рыць во­ін-ін­тэр­на­цы­я­на­ліст, з мяс­цо­вым на­сель­ніц­твам у іх скла­лі­ся доб­рыя ад­но­сі­ны. Аф­ган­цы бес­пе­ра­шкод­на пры­хо­дзі­лі апра­цоў­ваць свае па­лі, якія раз­мя­шча­лі­ся не­да­лё­ка ад ва­ен­на­га па­ста. Са­вец­кія сал­да­ты іх не ча­па­лі.

[caption id="attachment_71764" align="alignnone" width="600"]Мі­ха­іл РЫЖ­КОЎ. Мі­ха­іл РЫЖ­КОЎ.[/caption]

— Па­лі бы­лі вель­мі да­гле­джа­ны­мі, за­га­родж­ва­лі іх двух­мет­ро­вы­мі пла­та­мі, — згад­вае бы­лы вай­ско­вец. — Там у асноў­ным вы­рошч­ва­лі ві­на­град, пша­ні­цу. Ура­джай збі­ра­лі два ра­зы на год. Шчы­ра пры­знац­ца, іх­нім ві­на­гра­дам хар­ча­ва­лі­ся і мы. Ка­лі па­шчас­ціць, то пе­ра­пад­зе і ка­ча­лу (буль­бы па-на­ша­му).

Вя­до­ма, па­стаў­ля­лі яе вай­скоў­цам і з Са­вец­ка­га Са­ю­за. Толь­кі ка­лі яна да іх «да­яз­джа­ла», то ес­ці яе бы­ло амаль не­маг­чы­ма: па­куль буль­бу вез­лі па адзі­най аф­ган­скай да­ро­зе Са­ланг, вы­шы­ня якой — 4 ты­ся­чы кі­ла­мет­раў, яна за­мяр­за­ла і доў­га не за­хоў­ва­ла­ся. А ле­там, як рас­каз­вае афі­цэр за­па­су, яны ні­ко­лі не ва­ры­лі су­поў, бо і без та­го бы­ло вель­мі го­ра­ча. Ча­сам да­хо­дзі­ла да 50 гра­ду­саў. «Тым не менш клі­мат я пе­ра­но­сіў вель­мі доб­ра. Мне ён род­ным здаў­ся. Мо­жа, та­му, што мы зна­хо­дзі­лі­ся на вы­шы­ні 1700 мет­раў, — за­ўва­жае аф­га­нец. — А зі­мой моц­ны­мі бы­лі вят­ры. Снег вы­па­даў пас­ля Но­ва­га го­да і ля­жаў дзень-два ўся­го».

Ка­зар­мы для сал­дат і ся­бе яны па­бу­да­ва­лі са­мі. «З пал­ка мы не атры­ма­лі на­ват ір­жа­ва­га цві­ка, — ус­па­мі­нае Мі­ха­іл Пят­ро­віч. — Бу­даў­ні­чыя ма­тэ­ры­я­лы да­бы­ва­лі на­ту­раль­ным спо­са­бам».

Пад­час вай­ны ў Аф­га­ні­ста­не Мі­ха­іл Рыж­коў быў трой­чы па­ра­не­ны. Апош­нім ра­нен­нем вай­на для яго і за­вяр­шы­ла­ся. Але ў та­го тра­гіч­на­га дня бы­ла пе­рад­гіс­то­рыя. Ад­ной ра­ні­цай пе­рад вы­ез­дам тан­каў на свае па­зі­цыі рап­там на да­ро­зе ад­быў­ся вы­бух. На­шы сал­да­ты се­лі ў тан­кі, пад'­еха­лі ту­ды і ўба­чы­лі лю­дзей, якія ра­ба­ва­лі па­да­рва­ны транс­парт. Аб­стра­ля­лі. По­тым да­ве­да­лі­ся, што за­бі­лі кі­раў­ні­ка не­вя­лі­кай бан­ды. «Душ­ма­ны» вы­ра­шы­лі са­вец­кім сал­да­там ад­помс­ціць.

— 14 сту­дзе­ня 1985 го­да я па­ві­нен быў ехаць у полк: ад­вез­ці хво­рых, атры­маць пра­дук­ты хар­ча­ван­ня, — рас­каз­вае во­ін-ін­тэр­на­цы­я­на­ліст. — Ма­шы­на дрэн­на за­во­дзі­ла­ся, па­куль яе рас­штур­ха­лі. Пра­еха­лі ўся­го мет­раў 200 — і рап­там вы­бух. Я кі­роў­цу ма­цаю, а яго ня­ма. Ад­чу­ваю, што сам па­ра­не­ны. Ба­чу: ла­ба­вое шкло трэс­ка­ец­ца, як у за­па­во­ле­най здым­цы. Вы­ка­ціў­ся з ка­бі­ны, на­сту­паю на но­гі — ба­ліць. А яшчэ не зра­зу­меў, што ні­чо­га не ба­чу. З дву­ма бай­ца­мі, якія вы­жы­лі, па­ча­лі ад­стрэль­вац­ца. Рас­плю­шчу во­ка і стра­ляю, па­куль кры­вёй зноў не за­лье.

На да­па­мо­гу пад'­еха­лі тан­кі. Сал­да­таў па­кла­лі на бра­ню і ад­вез­лі ў полк. Апе­ра­цыю Мі­ха­і­лу Рыж­ко­ву ра­бі­лі ў Ка­бу­ле. Рэ­абі­лі­та­цыю пра­хо­дзіў у Таш­кен­це. Там у яго не бы­ло ні гро­шай, ні да­ку­мен­таў. Адзін ка­пі­тан да­па­мог ад­пра­віць да­моў тэ­ле­гра­му, у якой аф­га­нец па­пра­сіў род­ных пры­слаць яму гро­шай. У Таш­кент да Мі­ха­і­ла Рыж­ко­ва пры­еха­ла жон­ка. Ра­зам з ім на ва­ен­на-транс­парт­ным са­ма­лё­це да­ля­це­ла да Куй­бы­ша­ва. Там вай­скоў­ца ка­мі­са­ва­лі і ад­пра­ві­лі на Ра­дзі­му. Ён вель­мі пра­сіў на­чаль­ні­ка ме­ды­цын­скай служ­бы, каб на­заў­сё­ды з ар­міі не зваль­ня­лі, а ў да­ку­мен­тах за­пі­са­лі: «Год­ны да стра­я­вой у ва­ен­ны час».

Толь­кі ў ар­міі Мі­ха­іл Рыж­коў больш ні­ко­лі не слу­жыў. Свой аба­вя­зак пе­рад Ра­дзі­май ён ужо вы­ка­наў. І вы­ка­наў год­на: праз паў­го­да пас­ля вяр­тан­ня з Аф­га­ні­ста­на яму ўру­чы­лі ор­дэн Чыр­во­най Зор­кі. За­га­да­на бы­ло ад­па­чы­ваць. Толь­кі ся­дзець склаў­шы ру­кі ён не мог. Па­чаў зай­мац­ца гра­мад­скай пра­цай.

Сён­ня ён з'яў­ля­ец­ца стар­шы­нёй аса­цы­я­цыі ін­ва­лі­даў вай­ны ў Аф­га­ні­ста­не Фрун­зен­ска­га ра­ё­на ста­лі­цы. Ла­дзіць су­стрэ­чы во­і­наў-ін­тэр­на­цы­я­на­ліс­таў, на якіх ус­па­мі­на­юць мі­ну­лае, аб­мяр­коў­ва­юць на­дзён­ныя праб­ле­мы. А заўт­ра збя­руц­ца ра­зам на Вост­ра­ве Слёз у Мін­ску, каб уша­на­ваць па­мяць тых, хто з вай­ны так і не вяр­нуў­ся.

Ве­ра­ні­ка КА­НЮ­ТА.

Фо­та з ар­хі­ва во­і­на-інтэрнацы­я­на­ліс­та

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Гісторыя ваеннага братэрства

Гісторыя ваеннага братэрства

«Нармандыя», што стала Нёманскай.

Рэлігія

200 гадоў пад заступніцтвам Пятра і Паўла

200 гадоў пад заступніцтвам Пятра і Паўла

Гомельскі кафедральны Свята-Петра-Паўласкі сабор — адзін з самых велічных праваслаўных храмаў Беларусі, адзін з нямногіх помнікаў архітэктуры зрэлага класіцызму, які захаваўся да нашых дзён.