Вы тут

На мяжы існавання


На пачатку вайны становішча Беларусі было блізкім да крытычнага. Краіна трапіла ў стан «штопара»...

Сёння многа пішацца і гаворыцца пра бітву пад Масквой у снежні 1941-га. А якія падзеі ў тыя дні адбываліся на тэрыторыі Беларусі? Падчас вывучэння гісторыі пытання мне часта прыходзіў на памяць стратэгічны бамбардзіроўшчык «ТУ-16», на якім давялося служыць у 1960-я гады паветраным стралком-радыстам і які аднойчы аказаўся на мяжы штопара (штопар — некіраванае падзенне самалёта па вертыкалі). Нас выратаваў цудоўны рускі чалавек, камандзір паветранага карабля, лётчык 1-га класа, капітан Алёшын... На маю думку, становішча Беларусі летам-восенню 1941 г. нагадвала стан самалёта, які трапіў у штопар.

[caption id="attachment_77531" align="alignnone" width="600"]1-14 Немцы вядуць наступленне. У рове (на заднім плане справа) знаходзяцца нашы ваеннапалонныя.[/caption]

Штопар, дарэчы, нярэдкая з'ява ў авіяцыі. Але самая вялікая іх колькасць адбылася ў паветры Беларусі за два тыдні да пачатку Вялікай Айчыннай вайны. Тады на асваенне ў 9-ю змешаную авіяцыйную дывізію паступілі 240 самалётаў «МІГ»-1 — «МІГ»-3. З іх засталіся не сапсаванымі толькі 90 — на 206 лётчыкаў. У большасці гібель авіятараў была звязана менавіта са штопарам. «МІГі», — гаворыцца ў справаздачы спецыяльнай камісіі, — пры пілатажы патрабуюць вялікай увагі, бо пры мінімальных нескаардынаваных дзеяннях лётчыка самалёт раптоўна зрываецца ў штопар, а выхад са штопара складаны і патрабуе значнай вышыні». У дакуменце падрабязна апісваюцца здарэнні з рулявымі прыборамі і гарматным узбраеннем. Відаць, што прычынай выпадкаў быў не «чалавечы фактар» (лётны састаў), а буйныя завадскія недапрацоўкі. Такім чынам, намёк на няпростую будучыню Беларусі прагучаў яшчэ за тыдзень да пачатку Вялікай Айчыннай вайны.

У рэспубліцы выйшаў шэраг добрых кніг пра вайну 1939—1945 гг. Але ў іх мала гаворыцца аб правядзенні саюзным урадам знешняй палітыкі. Няма адказу на пытанні: чаму краіна з пункту гледжання знешняй палітыкі аказалася закладніцай фашысцкага рэйха? Чаму СССР не пабудаваў нармальных узаемаадносін з Польшчай, Чэхіяй, Францыяй, Англіяй, ЗША? Нельга ўсё перакладваць на Сталіна, бо калі Сталін зблізіўся падчас вайны з кіраўніцтвамі Англіі (Уінстан Чэрчыль), ЗША (Франклін Рузвельт), то ўсё атрымалася найлепшым чынам. А калі гэта да яго рабілі асобныя кіраўнікі ваенных праграм (авіяцыі, бранятанкавых войскаў, караблёў, сувязі і г.д.), то нярэдка СССР аказваўся ў ізаляцыі. Ці магла тут быць нейкая змова? На мой погляд, пытанне тут існуе.

Ролю доўгачаканых крыніц па гісторыі Маскоўскай бітвы маглі б адыграць успаміны Г.К. Жукава, К.К. Ракасоўскага, С.К. Цімашэнкі, Б.М. Шапашнікава, прадстаўнікоў нашай рэспублікі П.К. Панамарэнкі, Д.Р. Паўлава, П.М. Машэрава і іншых. Некаторыя з іх пакінулі мемуарныя творы. Але яны рыхтаваліся ў той час, калі для праўды не заўсёды знаходзілася месца. Калі аднойчы, у 1950-я гады, Георгію Жукаву паказалі адзін твор па гісторыі першых месяцаў Вялікай Айчыннай вайны, ён сказаў: «Гэта не тая гісторыя, якая была, а тая гісторыя, якая напісана».

Два чалавекі ў Беларусі персанальна адказвалі за баяздольнасць Беларускай ССР: камандуючы Беларускай (з 11.07.1940 г. — Заходняй) асобай ваеннай акругі, генерал арміі Д.Р. Паўлаў і першы сакратар ЦК Кампартыі Беларусі, член шэрагу ваенных саветаў Беларускай (Заходняй) асобай ваеннай акругі П.К. Панамарэнка. Яны, дзякуючы сваім пасадам, былі часткаю тагачаснай палітычнай сістэмы і верна ёй служылі. Але іх лёсы розныя. Напярэдадні вялікіх падзей Д.Р. Паўлаў паклаў на стол П.К. Панамарэнкі дакументаваную даведку (37 стар.) аб выніках інспектарскай праверкі стану мабілізацыйнай і ваеннай падрыхтоўкі Беларускай рэспублікі. Паводле яе, пакідалі жадаць лепшага падрыхтоўка механікаў-вадзіцеляў танкаў, урачоў, узровень навыкаў штабных работнікаў, забяспечанасць войскаў сродкамі сувязі, уменне імі карыстацца, стан супрацьпаветранай абароны, узровень баяздольнасці 10-й арміі, якая знаходзілася ў Беластоцкім выступе, і іншае. У размешчаных у Беларусі 3, 4, 10, 13 арміях недахоп кадраў складаў у сярэднім 30-35 працэнтаў. На даведцы — рэзалюцыя Панамарэнкі: «Цудоўны дакумент. Збіральнае абагульненне многіх пытанняў МАБ-падрыхтоўкі. Іх трэба разгледзець. Некаторыя пытанні паставіць на ўдакладненне з саюзным урадам. Падрыхтаваць па раздзелах і галінах на падставе гэтага дакумента з улікам усіх іншых пытанняў МАБ-падрыхтоўкі. Рашэнне 30.04.1941 г.» (Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь). Але ў Маскву, на імя Сталіна, П.К.Панамарэнка адправіў сваё бачанне сітуацыі, якое ўжо не было такім жорсткім, як гэта здавалася ўдзельніку баёў у Іспаніі, Герою Савецкага Саюза Д.Р. Паўлаву. (Калі б вярнуць з таго свету Панамарэнку і Паўлава, то, напэўна, Панцеляймон Кандратавіч папрасіў бы прабачэння ў калегі — з прычыны адчування сваёй віны ў паражэннях вайскоўцаў, якія каштавалі жыцця Д.Р. Паўлаву.)

1-15

Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў (1897—1941): «Я прашу далажыць нашаму ўраду, што на Заходнім фронце здрады і прадажніцтва з боку кіраўніцтва фронту не было. Усе мы працавалі з вялікім напружаннем. І ў дадзены час сядзім на лаве падсудных не таму, што здзейснілі злачынства ў час баявых дзеянняў, а таму што недастаткова рыхтаваліся да вайны ў мірны час».

Заходняя асобая ваенная акруга была адной з самых моцных, саступала яна толькі Кіеўскай. У ёй, напярэдадні вайны, налічвалася 672 тыс. чал., 10087 гармат і мінамётаў, 2201 танк (у тым ліку 383 «КВ» і «Т»-34), 1909 самалётаў (з іх новых — 424). Гэта складала чацвёртую частку войскаў, размешчаных у заходніх акругах. На стыку Заходняй і Кіеўскай акруг дыслацыравалася Пінская ваенная флатылія на чале з камандуючым, контр-адміралам Д.Д. Рагачовым.

За тры гадзіны да пачатку вайны камандуючы 2-й нямецкай танкавай групай генерал-палкоўнік Гудэрыян пад'ехаў да мяжы, дзе добра было відаць Брэсцкую крэпасць і чырвонаармейцаў. У дзённіку ён запісаў: «Без дапамогі бінокля бачыў будучага ворага. Ён такі расслаблены, што ў мяне ўзнікла жаданне прапанаваць нашым артылерыстам апусціць артпадрыхтоўку». Але гарматы сваё адпрацавалі, бо ўсё было праплачана за месяц да крывавай даты — 22 чэрвеня 1941 года. Сваё слова стрымаў і Гудэрыян: праз 6 дзён ён і яго танкі ўваходзілі ў Мінск. Прайшло яшчэ некалькі дзён, і сталіца Беларусі ўбачыла захопленых у палон чырвонаармейцаў, якіх канваіравалі немцы. Калі яны ішлі па Савецкай вуліцы, хтосьці з разявак са злараднасцю выкрыкнуў: «Ну і дзе ж ваша «самая любимая и непобедимая»?

1-16

Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка (1902-1984): «Толькі аўтарытэтны камандзір можа выхоўваць байцоў, развіваць у іх самавалоданне і прымусіць пераадолець страх і інстынкт самазахавання, можа не толькі заклікаць да стойкасці, але і прымусіць да стойкасці».

Партызан, падпольшчык — словы, якія нарадзіліся ў Беларусі падчас барацьбы з замежнай ваеннай інтэрвенцыяй адразу пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі. Гэтых людзей акружалі вялікай павагай. Існавала нават грамадская арганізацыя, якая падтрымлівала іх матэрыяльна, брала ў іх успаміны, арганізоўвала сустрэчы з моладдзю. Адным з яе кіраўнікоў быў Лявонцій Яфімавіч Адзінцоў, які потым, падчас нямецкай акупацыі, стаў удзельнікам Мінскага антыфашысцкага падполля. (Пераемнікам арганізацыі ў нашы дні з'яўляецца Рэспубліканская камісія па справах былых партызанаў і падпольшчыкаў пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь.) Словы «партызан» і «падпольшчык» існавалі не толькі як памяць, але і як дзейны фактар. Гэта знайшло сваю матэрыялізацыю ў рашэнні стварыць — пад пратэктаратам НКУС СССР — партызанскіх атрадаў на выпадак захопу Беларусі замежнай дзяржавай. Але ж перад самым пачаткам вайны гэта дактрына была несправядліва прызнана варожай, нездаровай і кампраметуючай усю боегатоўнасць краіны. Амаль 70 працэнтаў людзей, якія прайшлі такую падрыхтоўку, былі арыштаваны, а многія з іх рэпрэсаваны.

Жонка У.І. Леніна, Надзея Канстанцінаўна Крупская, расказваючы пра свайго мужа, асноўны сэнс думак вызначыла так: «Усё чалавечае было яму ўласціва». Простыя людзі ў першыя дні нападу Германіі не саромеліся прызнавацца ў разгубленасці. А якія пачуцці апаноўвалі кіраўнікоў — Сталіна, Молатава, Варашылава, Кагановіча, Берыю, Будзённага? З нядаўна рассакрэчаных матэрыялаў стала вядома аб спробе ўрада СССР (Л.П. Берыя), выкарыстоўваючы пасла Балгарыі ў СССР Стаменава, заключыць з Германіяй сепаратыўны мір. Узамен абяцалася аддаць Гітлеру Прыбалтыку, Украіну, Малдавію. Адбывалася гэта ў канцы чэрвеня 1941 г. У дакуменце, надрукаваным у кнізе аднаго з кіраўнікоў знешняй разведкі СССР Паўла Судаплатава, іншая інфармацыя адсутнічае. Такім чынам, словы Крупскай адносяцца і да названых намі кіраўнікоў: вызначаюць іх стан і падкрэсліваюць высокі ўзровень небяспекі, якая навісла над СССР.

Напярэдадні вайны адбылася змена пакаленняў у кіруючых колах Чырвонай Арміі. Заўважылі гэта і немцы. Пасля аднаго з баёў на подступах да Масквы Гудэрыян запісаў: «Я даведаўся ад аднаго штабіста, што ўсёй абаронай Масквы кіраваў прадстаўнік савецкага генералітэта нехта Жукаў». Але пройдуць чатыры гады, і ўжо іншы вядомы военачальнік, камандуючы амерыканскімі войскамі Дуайт Эйзенхаўэр, запросіць Г.К. Жукава да сябе ў госці, у Злучаныя Штаты Амерыкі. Такім чынам, можна сказаць, што сапраўды ў радах Чырвонай Арміі, у складзе яе ваенных кіраўнікоў адбылася змена пакаленняў. Але гэта не можа разглядацца ў якасці прычыны паражэнняў. Іншая справа — змены былі вынікам палітычных рэпрэсій, з-за якіх загінуў намеснік наркама абароны СССР Тухачэўскі і яго паплечнікі. Такія кадравыя страты адбіваліся як на практычным становішчы спраў, так і на тэорыі.

Крыніцы паражэнняў хаваліся і ў тым, што Сталін аддаваў шмат сіл барацьбе з апазіцыяй, у незавершанасці рэфармавання ўзброеных сіл краіны. Гэта выкарыстаў Гітлер, які ўжо ў 1939 г. даў умоўны знак аб падрыхтоўцы вайны з СССР. Думку гэту па-свойму выказаў вядомы савецкі пісьменнік Ілья Эрэнбург: «Сталін не выкарыстаў два гады перадышкі для ўмацавання абароны. Аб гэтым мне казалі ваенныя і дыпламаты».

Літаратура, прысвечаная гісторыі Ленінградскай, Прыбалтыйскай, Беларускай, Кіеўскай, Адэскай прыгранічных ваенных акруг, дае магчымасць для больш праўдзівых расказаў пра тых, хто тут ваяваў.

Сцяпан Васільевіч Супрун. Скончыў ваенную школу пілотаў. З 1931 г. — лётчык-выпрабавальнік розных тыпаў самалётаў, у тым ліку «МІГ-3». Папрасіў у Сталіна дазволу стварыць спецыяльны полк з лётчыкаў-выпрабавальнікаў. Станоўчы адказ быў атрыманы, і ён адправіўся на фронт. 4 ліпеня 1941 г. уступіў у бой з шасцю фашысцкімі знішчальнікамі. Збіў аднаго, але загінуў і сам. 22.07.1941 г. С.П. Супрун пасмяротна ўзнагароджаны другім медалём «Залатая Зорка». Толькі праз 20 гадоў у Талачынскім раёне Віцебскай вобласці былі знойдзены астанкі героя...

Мікалай Францавіч Гастэла 26 чэрвеня 1941 г., вяртаючыся з баявога задання, трапіў пад абстрэл нямецкага самалёта. Ад прабітага бензабака пачаўся пажар. Становішча аказалася крытычным. Але Гастэла і экіпаж скіравалі самалёт у нямецкую калону аўтамашын. Імя Героя Савецкага Саюза М.Ф. Гастэлы (1941) унесена ў спіс 207-га далёкабамбардзіровачнага авіяпалка 42-й бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі.

У цэнтры антынямецкага супраціўлення стаялі палкі Заходняга фронту, размешчанага на тэрыторыі Беларусі. Гэта трэба мець на ўвазе тым гісторыкам, якія з пэўнай прыкрасцю называюць Заходні фронт самым крывавым фронтам Чырвонай Арміі. Дачка Сталіна, Святлана Алілуева, «узнагародзіла» яго нават словам «пекла».

1-17

Гейнц Вільгельм Гудэрыян: «14 чэрвеня Гітлер слухаў даклады камандуючых групамі армій аб іх гатоўнасці да нападу на Расію. Мяне запыталі толькі аб адным: праз колькі дзён я дасягну Мінска. Я адказаў: праз 5-6. 22 чэрвеня пачалося наша наступленне. А 27 чэрвеня я дасягнуў Мінска».

Але Заходні фронт, нягледзячы на цяжкія паражэнні летам 1941 г. (з 44 дывізій 24 былі разгромлены, страчана 1797 самалётаў), застаўся жыць. Стаў удзельнікам Маскоўскай бітвы. Яго камандуючымі былі: Паўлаў, Цімашэнка, Конеў, Жукаў, Сакалоўскі, Чарняхоўскі.

На 93-й старонцы трохтомніка «Усенародная барацьба Беларусі супраць нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны» напісана: «Партыйныя агітатары з ліпеня па снежань 1941 г. казалі праўду аб гераічнай барацьбе Чырвонай Арміі, жыцці ў савецкім тыле». Але якая гэта была праўда, калі сапраўдную не заўсёды ведалі нават кіраўнікі Генеральнага штаба Чырвонай Арміі Жукаў, Шапашнікаў, Цімашэнка? Пералом у ход падзей, у тым ліку і інфармацыйных, унёс дзень 5 снежня 1941 г., з якім звязаны дзве гістарычныя падзеі: спыненне руху ворага ў маскоўскім кірунку і пераход Чырвонай Арміі ў контрнаступленне. Вось тады і пачаліся новыя старонкі ў гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. (У некаторых артыкулах сцвярджаецца аб падрыхтоўцы ў Мінску, у студзені 1942 г., нібыта ў гонар Маскоўскай бітвы, народнага паўстання. Але гэта не адпавядае рэальнасці. Гэта была нямецкая правакацыя, якая скончылася гібеллю соцень і тысяч людзей. Нават Вільгельм Кубэ ў гарадской управе назваў тую справу жорсткай акцыяй.)

Маскоўская бітва стала пачаткам новай эры ў гісторыі Другой сусветнай вайны ў цэлым. Але «штопар» як асаблівая пагроза ваенна-стратэгічнаму становішчу Беларусі спыніў сваё існаванне ў ліпені 1943 г., калі Чырвоная Армія нанесла немцам пад Курскам такі ўдар, пасля якога войскі СССР ні разу не станавіліся ў працяглую абарону аж да 9 мая 1945 г. Сваю ролю ў гэтым адыграла і рэйкавая вайна ў Беларусі, падрыхтаваная і праведзеная партызанамі і падпольшчыкамі нашай рэспублікі.

Яўген Бараноўскі, кандыдат гістарычных навук.

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Казярогам важна на гэтым тыдні скончыць неадкладную справу, якая ўжо даўно не дае спакою.

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.