Вы тут

Зала № 3. «Дарога вайны»


Працягваем завочную экскурсію па музеі гісторыі Вялікай Айчыннай вайны

Гэта самая вялікая зала Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Для некаторых наведвальнікаў — і найбольш цікавая. На плошчы каля тысячы квадратных метраў, на трох узроўнях размешчаны ўзоры ўзбраення і тэхнікі часоў Вялікай Айчыннай.

[caption id="attachment_79486" align="alignnone" width="600"]15-16 У залах музея шмат артылерыі розных мадыфікацый.[/caption]

Легендарная паўтаратонка — баявая сяброўка

Увайшоўшы ў залу, наведвальнік адразу трапляе ў падзеі пачатковага этапу вайны. У чэрвені 1941 года нашы войскі вымушаны былі адступаць, пры гэтым яны, як маглі, давалі рашучы адпор. Яркі прыклад — разлік 45-міліметровай процітанкавай гарматы. Уступіць у апошні бой рыхтуюцца камандзір і шафёр грузавіка, які буксіраваў гармату.

Грузавік, змешчаны побач, — аўтамабіль «ГАЗ-АА», або легендарная паўтаратонка. Такую назву атрымаў таму, што мог перавозіць да паўтары тоны грузу. Калі ж трэба было перавезці людзей, то ў драўляным кузаве з адкіднымі бартамі змяшчалася да 25 чалавек. Аўтамабіль рухаўся з хуткасцю да 70 кіламетраў у гадзіну. Нядрэнна перасоўваўся і па бездарожжы. Перад вайной гэта быў самы масавы аўтамабіль у Чырвонай Арміі: на 20 чэрвеня 1941 года налічвалася больш як 150 тысяч такіх машын.

[caption id="attachment_79489" align="alignnone" width="600"]15-19 Ле­ген­дар­ная паў­та­ра­тон­ка, на якой усю вай­ну ад'­ез­дзіў Па­вел Мі­хай­лаў. За ба­я­выя за­слу­гі бы­ла пе­ра­да­дзе­на фран­та­ві­ку ў аса­біс­тае ка­ры­стан­не.[/caption]

Паўтаратонка ўзору 1932 года, прадстаўленая ў экспазіцыі музея, была куплена ў Надзеі Міхайлавай, удавы ветэрана Вялікай Айчыннай вайны Паўла Міхайлава. Павел Якаўлевіч быў ваенным шафёрам. На фронце — з чэрвеня 1941 года і да апошняга дня вайны. Праходзіў службу ў 252-м аўтабатальёне 196-га гвардзейскага палка. Пасля цяжкага ранення быў камандзірам аддзялення 384-й палявой аўтарамонтнай базы. Удзельнічаў у абароне Масквы, бітве за Ленінград, змагаўся на Курскай дузе, пад Кёнігсбергам. Менавіта на гэтым аўтамабілі ён і перавозіў людзей, боепрыпасы, прадукты харчавання. Пасля звальнення ў запас у 1948 годзе вярнуўся на радзіму, у вёску Бяляны, што ў Верхнядзвінскім раёне Віцебскай вобласці. Прыехаў на сваёй паўтаратонцы, якая стала для яго баявой сяброўкай.

Як сведчаць дакументы з фондаў музея, аўтамабіль Паўлу Міхайлаву быў перададзены ў асабістае карыстанне камандаваннем фронту за яго баявыя заслугі. Гэта быў унікальны выпадак! Машына нават прыцягвалася да здымак фільмаў «Доўгая дарога ў дзюнах» і «У жніўні 44-га...»

[caption id="attachment_79483" align="alignnone" width="600"]15-11 Па­ля­вая кух­ня ўзо­ру 1942 го­да.[/caption]

«Танкавы таран» і паветраны бой

Напружанне першых баёў вайны дэманструе інсталяцыя «Танкавы таран». Танк «Т-34-76» на поўным ходзе тараніць нямецкі «Т-3», збівае з яго гусеніцу, пасля чаго апошні не можа рухацца. Дарэчы, першыя серыйныя танкі «Т-34-76» выйшлі з цэхаў Харкаўскага паравозабудаўнічага завода ў верасні 1940 года. Да пачатку вайны было выпушчана 1225 адзінак тэхнікі. «Т-34-76» па баявых і манеўраных якасцях пераўзыходзіў усе замежныя танкі свайго класа.

Цалкам уявіць карціну першых дзён вайны дазваляе і інсталяцыя паветранага бою. Эпізод барацьбы за неба ў чэрвені 1941-га ўзнаўляецца з дапамогай поўнамаштабных макетаў самалётаў «І-16» і «Ме-109». Гэта серыйная авіяцыйная тэхніка, якая знаходзілася на ўзбраенні дзвюх армій на пачатку вайны. Нямецкія «месершміты», запанаваўшы ў паветры, знішчылі вялікую колькасць савецкіх самалётаў яшчэ на аэрадромах. Тым не менш гераічныя лётчыкі на самалётах «І-16», якія па сваіх тэхнічных характарыстыках шмат у чым саступалі варожым «месерам», мужна ваявалі і нават збівалі іх.

Узбраенне двух знішчальнікаў было прыкладна аднолькавым. На розных мадыфікацыях «І-16» стаяла ад двух да чатырох кулямётаў або два кулямёты з дзвюма 20-міліметровымі гарматамі. На самай масавай у той час мадыфікацыі «Ме-109» стаялі два кулямёты на крылах і 20-міліметровая гармата. Праўда, нямецкі самалёт рухаўся хутчэй, чым савецкі: прыкладна 620 кіламетраў у гадзіну супраць 470. «Месеры» маглі падымацца ў неба на вышыню да 11 750 метраў, у той час як «І-16» не мог узляцець вышэй чым 9 800 метраў. «Ме-109» хутчэй набіралі вышыню, але савецкі знішчальнік лепш манеўраваў, разварочваўся і мог заходзіць на хвост нямецкаму самалёту.

[caption id="attachment_79488" align="alignnone" width="600"]15-18 Гар­ма­та, якая зна­хо­дзі­ла­ся на ўзбра­ен­ні пар­ты­зан­ска­га атра­да імя га­зе­ты «Пра­вда».[/caption]

«Багі вайны» і партызанская гармата

Неабходнасць стварэння больш магутнага зенітнага ўзбраення была відавочнай. Прынятая на ўзбраенне Чырвонай Арміі 76,2-міліметровая зенітная гармата ўзору 1931 года ўжо не магла справіцца з авіяцыяй ворага. Невыпадкова ў ходзе мадэрнізацыі ўжо існуючай тэхнікі была створана 85-міліметровая гармата. Яе эфектыўнасць нашыя войскі выпрабавалі ў бітве пад Масквой. Перад магутнай даўгастволай зброяй, якую можна цяпер убачыць у музеі, не мог устаяць ніводзін нямецкі танк. Гармату, як і многія іншыя ўзоры ваеннай тэхнікі і ўзбраення, у 1970-х гадах у музей перадало Міністэрства абароны.

У экспазіцыі прадстаўлены і процітанкавыя гарматы калібрам 57 і 76 міліметраў. 57-міліметровая гармата была прынята на ўзбраенне ўжо ў пачатку вайны, але ў серыйную вытворчасць яна не пайшла. А ўсё таму, што нямецкія танкі мелі вельмі тонкую браню: снарад прабіваў танк наскрозь і ўзрываўся за яго межамі. Толькі ў 1943-м на полі бою з варожага боку з'явіліся іншыя «гульцы» — магутныя «Пантэры» і «Тыгры». І тут якраз спатрэбіліся самыя масавыя ў гады вайны процітанкавыя прылады. У музеі можна ўбачыць і іншыя ўзоры артылерыйскай зброі, якую невыпадкова і сёння называюць «багамі вайны».

У канцы лета — восенню 1941 года ў Беларусі пачалі ўзнікаць першыя партызанскія атрады. Зброя, якая першапачаткова знаходзілася на ўзбраенні партызанаў, у асноўным трапляла да іх у якасці трафеяў. Як народныя мсціўцы рамантуюць гармату, паказана ў інсталяцыі. Дарэчы, гармата — адзін з першых экспанатаў музея. Партызаны атрада імя газеты «Правда» знайшлі яе, адрамантавалі, паставілі на колы ад воза і з яе дапамогай знішчалі варожыя гарнізоны. Падчас блакады ў маі 1944 года яе закапалі ў зямлю: не было снарадаў. У музей гармату перадалі самі народныя мсціўцы. Адразу пасля таго, як прайшлі разам з ёй у партызанскім парадзе ў вызваленым Мінску 16 ліпеня 1944 года.

[caption id="attachment_79485" align="alignnone" width="600"]15-14 Лёг­ка­ма­тор­ны са­ма­лёт «У-2» («По-2»), на якім ля­та­лі «нач­ныя ведзь­мы».[/caption]

Транспарт «начных ведзьмаў»

Новы экспанат, які спецыяльна для новага музея ў мінулым годзе закупілі ў маскоўскай авіяцыйна-рэстаўрацыйнай групы, — лёгкаматорны самалёт «У-2» 1945 года выпуску, які пасля смерці свайго стваральніка Палікарпава быў перайменаваны ў «По-2». Гэтыя самалёты выконвалі розныя функцыі: на іх праводзілі разведку ў тыле ворага, ажыццяўлялі сувязь камандавання са штабамі, эвакуявалі цяжка параненых з перадавой. «У-2» — і асноўны транспартны сродак, дзякуючы якому ўсім неабходным забяспечваліся партызанскія атрады.

За гады вайны на «По-2» прайшлі падрыхтоўку амаль сто тысяч лётчыкаў. У перыяд абароны Адэсы 3 верасня 1941 года малодшы лейтэнант Павел Беўз узяў у кабіну некалькі невялікіх бомбаў і падчас разведвальнага палёту знішчыў батарэю праціўніка. Ідэю такога нечаканага прымянення лёгкаматорнага самалёта ўвасобіў пры стварэнні лёгкага начнога бамбардзіроўшчыка канструктар Рыгор Бакшаеў. Такім чынам, невялікая хуткасць «По-2» стала зусім не недахопам: самалёт бясшумна выходзіў на цэль і з невялікай вышыні скідваў бомбы з такой дакладнасцю, якой не маглі пахваліцца нават самыя лепшыя бамбардзіроўшчыкі. Невыпадкова адважных лётчыц 46-га гвардзейскага Таманскага жаночага авіяпалка, якія на лёгкіх начных бамбардзіроўшчыках нанеслі нямала шкоды ворагу, немцы празвалі «начнымі ведзьмамі».

Як расказалі ў музеі, гэты самалёт быў адноўлены курсантамі аднаго з расійскіх вучылішчаў, дзе да нядаўняга часу ён выкарыстоўваўся ў якасці вучэбнага. Уявіце: свой мотарэсурс ён выпрацаваў толькі на пачатку новага стагоддзя!

[caption id="attachment_79487" align="alignnone" width="600"]15-17 Ін­ста­ля­цыя «Тан­ка­вы та­ран».[/caption]

Танкі «Іосіф Сталін» і славутая «Кацюша»

Годнае месца ў музейнай экспазіцыі займае легендарны цяжкі танк «ІС-2». Тэхніку, названую ў гонар Іосіфа Сталіна, выпускалі на Кіраўскім заводзе пад кіраўніцтвам Жозэфа Коціна. Заслугі канструктара былі высока адзначаны: у 1941 годзе яму прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы, таксама ўзнагароджаны трыма ордэнамі Леніна і ордэнам Суворава 1-й і 2-й ступені, чатыры разы лаўрэат Дзяржаўнай Прэміі.

Гэтыя танкі маглі прарваць нават самую моцную абарону праціўніка. Паспяхова прайшоўшы завадскія і палігонныя выпрабаванні, у пачатку 1943 года ў масавую вытворчасць быў перададзены танк «ІС-1». Ужо ў кастрычніку новая цяжкая зброя была прынята на ўзбраенне Чырвонай Арміі пад маркай «ІС-2». Запушчана ў вытворчасць — у пачатку 1944 года. Усяго было створана каля 3500 машын.

Толькі найбольшы жах на немцаў наводзіў гвардзейскі рэактыўны мінамёт БМ-13 «Кацюша». За 7—10 секундаў на ворага падала 16 снарадаў масай больш чым 40 кілаграмаў кожны! Існавала некалькі мадэляў славутых «Кацюш». У экспазіцыі прадстаўлена пасляваенная баявая машына на базе грузавіка «ЗІС-151». Сама пускавая ўстаноўка — дакладна такая ж, што выпускалася ў 1941 годзе. Толькі ў гады вайны яна ўсталёўвалася на шасціколавы аўтамабіль павышанай праходнасці «ЗІС-6». Такія аўтамабілі ў свеце захаваліся. Толькі сёння іх можна пералічыць па пальцах.

[caption id="attachment_79484" align="alignnone" width="600"]15-13 Аў­та­ма­біль «ГАЗ-67».[/caption]

Рарытэтны аўтамабіль і кухня палявая

У экспазіцыі прадстаўлена мадыфікацыя аўтамабіля «ЗІС-5В». У свой час супрацоўнікі музея правялі вялікую работу і па нумары рухавіка ўстанавілі, што аўтамабіль быў выпушчаны ў 1944 годзе. Машына трапіла ў адну з воінскіх часцей, якая ў студзені 1944 года ўдзельнічала ў Калінкавіцка-Мазырскай аперацыі. Падчас баёў аўтамабіль быў пашкоджаны, пасля вайны перададзены ў народную гаспадарку. З 1947 года знаходзіўся на балансе епархіяльных упраўленняў Мазыра і Мінска, таксама абслугоўваў Жыровіцкі мужчынскі манастыр. У 1986 годзе «ЗІС-5В» набыў калекцыянер аўтатэхнікі з Мінска Аляксандр Ганчар. А ў 1995 годзе рарытэт выкупіў Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.

У народзе гэты аўтамабіль называлі трохтонкай, бо ён мог перавозіць грузы да трох тон. Гэта была недарагая машына, вельмі простая ў абслугоўванні. Добрая колавая база дазваляла з лёгкасцю пераадольваць бездарожжа. У цяжкіх франтавых умовах, карыстаючыся мінімальным наборам інструментаў, пры дапамозе двух-трох чалавек яго мог адрамантаваць сам кіроўца.

Палявая кухня ўзору 1942 года, якая экспануецца ў музеі, разлічана на 150—200 чалавек. Калі гатавалася першая страва, то ў кацёл змяшчалася 125 літраў, калі другая — 75 літраў. Агульная вага кухні складае 800 кілаграмаў. На фронце існавалі нават разносчыкі, якія ў спецыяльных тэрмасах прыносілі ежу на перадавую.

Завяршае экспазіцыю гэтай залы поўнапамерны макет самалёта «Як-9». Напрыканцы вайны ён быў адным з самых лепшых савецкіх знішчальнікаў. Некаторыя яго мадыфікацыі нават маглі быць узброены 37-міліметровай гарматай і выкарыстоўваліся для знішчэння танкаў і іншай бранятэхнікі ворага. Па сваіх тэхнічных характарыстыках ён пераўзыходзіў не толькі «месершміты», а і больш познія мадыфікацыі нямецкіх самалётаў.

***

Напрыканцы падарожжа па гэтай зале ловіш сябе на думцы, што няправільная геаметрычная форма самога памяшкання абсалютна адпавядае яго назве. Сапраўды, дарога вайны была вельмі няпростай: на ёй заўсёды ўзнікалі перашкоды, якія вымушалі збочваць, а часам увогуле вяртацца назад. Але, тым не менш, гэты складаны шлях, даўжынёй у чатыры гады, быў пераадолены. Толькі чаго гэта каштавала беларускаму народу, даведаемся ў наступных залах музея, пра якія — пазней.

Вераніка КАНЮТА, Эдуард ГЕРАСІМЁНАК, вядучы навуковы супрацоўнік аддзела ваенна-франтавой гісторыі Белдзяржмузея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны.

Зала № 2. «Свет напярэдадні і ў першыя гады Другой сусветнай вайны»

Зала № 1.  «Мір і вайна»

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Шалям засталося прыкласці зусім няшмат намаганняў, каб жаданая мэта была дасягнута.

Грамадства

Камандзір вядзе за сабой

Камандзір вядзе за сабой

Пяцікурснік Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Е. Полацкай быў удастоены ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны — 2023».

Моладзь

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Яе песні займаюць першыя радкі ў музычных чартах краіны, пастаянна гучаць на радыё і тэлебачанні.