Вы тут

Дзевяць тысяч перарваных гісторый


Чаму сучасным даследчыкам складана знайсці звесткі пра спаленыя вёскі?

«Праз нашу вёску ішоў карны атрад. Немцы хацелі сысці, але сустрэлі сем яўрэяў, якія жылі ў вёсцы і хаваліся ў лесе. Карнікі іх расстралялі і вярнуліся ў паселішча пад выглядам праверкі дакументаў астатніх жыхароў. А насамрэч сабралі ўсіх людзей у калгаснай стайні, замкнулі і спалілі жыўцом», — успамінае Зінаіда Леванец, якой было восем, калі фашысты спалілі яе родную вёску Скірмантава Дзяржынскага раёна. Гэты дзень яна запомніла на ўсё жыццё. Тады цудам удалося выратавацца пяцярым: Зіне з мамай, якія былі ў суседняй вёсцы; брату і суседскай дзяўчынцы, якія пасвілі кароў і, схаваўшыся ў бульбе, на свае вочы бачылі ўсю трагедыю; і яшчэ аднаму жыхару, якога пасля забралі ў Германію. У пажарышчы загінула родная і дзве стрыечныя Зініны сястры, а таксама бацька — інвалід грамадзянскай вайны...

8-44

Падобныя сведчанні не горш за дакументы могуць расказаць пра нашу гісторыю. Аднак сведкаў тых падзей з кожным годам застаецца ўсё менш, а пытанняў у даследчыкаў яшчэ шмат... Праліць святло на цёмныя старонкі гісторыі спаленых вёсак узяліся беларускія архівісты. З 2010 года вучоныя вядуць даследчую працу, і на «круглым стале», прысвечаным 70-годдзю Перамогі, у Нацыянальным архіве Беларусі яны прадставілі некаторыя найбольш значныя яе вынікі.

Так, супрацоўнікі Нацыянальнага архіва падрыхтавалі электронную базу даных па спаленых вёсках, у якую ўвайшло 9060 назваў знішчаных фашыстамі беларускіх паселішчаў.

— Лічба ў 9060 вёсак — не канчатковая, бо ёсць дакументы, якія патрабуюць удакладнення, — адзначыў галоўны архівіст Нацыянальнага архіва Беларусі Вячаслаў СЕЛЯМЕНЕЎ. — Справа ў тым, што калі мы ўзяліся за стварэнне базы, у аснову паклалі матэрыялы ўліку 1969 года. Часткова гэтыя матэрыялы былі апублікаваныя ў 1984 годзе, а ў 1995-м выйшаў дапоўнены варыянт гэтай кнігі. Цікава, што тады прыводзілася лічба знішчаных у Беларусі вёсак — 9200. Аднак адтуль зніклі словы «цалкам» і «часткова знішчаныя». Калі мы сталі працаваць з дакументамі, выявілася, што больш за 1000 вёсак былі знішчаныя без жыхароў, а некаторых населеных пунктаў увогуле няма ў спісах, як і матэрыялаў уліку райвыканкамаў па іх. Сталі высвятляць, у чым справа, і аказалася, што спісы 1969 года складзены не на падставе архіўных дакументаў, а шляхам апытанняў жыхароў паселішчаў, якія спалілі. З таго часу многія вёскі проста зніклі з зямлі за пасляваенны перыяд.

Распавядаючы пра блытаніну ў дакументацыі, Вячаслаў Селяменеў прывёў прыклад Полацкага раёна, дзе ў вайну фашысты цалкам знішчылі Васільеўскі сельсавет. Паводле дакументаў, там было дзевяць вёсак, але іх немагчыма знайсці ні ў даведніках сучасных населеных пунктаў, ні ў кнізе «Памяць». Складанасць становішча заключаецца ў тым, што па большасці раёнаў не захавалася даваенных спісаў населеных пунктаў, і цяпер гісторыкам няма з чым параўноўваць.

— Сутыкнуліся мы і з шэрагам метадычных праблем, — прадоўжыў галоўны архівіст. — Не ўдалося знайсці, якімі крытэрыямі кіраваліся пры складанні базы ў 1969 годзе. Атрымалася, што ў некаторых раёнах у спісы былі ўключаны нават вёскі, дзе быў знішчаны адзін дом. У іншых раёнах у спісы ўключалі вёскі, дзе была спалена большасць хат. Не было распрацавана метадычных прынцыпаў, што лічыць часткова спаленай вёскай.

Даследчыкі з Нацыянальнага архіва пры складанні базы вырашылі лічыць такімі вёскі, дзе знішчана не менш як 25% жылфонду ці 20 і больш дамоў. Адсюль і атрымалася лічба ў 9060 вёсак. Таксама ў матэрыялах ранейшага ўліку няма азначэння паняццяў паселішчаў, знішчаных з большай, меншай часткай насельніцтва ці без насельніцтва. Сёння архівісты прапануюць падзяліць населеныя пункты на знішчаныя з большай часткай насельніцтва і тыя, у якіх загінула да 50% жыхароў.

Праз наяўнасць падобных пытанняў навукоўцы пакуль што не могуць прывесці дакладныя лічбы. Яны сабралі інфармацыю для аналітыкі, але застаецца вызначыць метадычныя крытэрыі занясення паселішчаў у базу. Бо за 70 пасляваенных гадоў не з'явілася ніводнага даследавання па гэтай тэме. Нявырашаным застаецца і пытанне, ці ўключаць у базу вёскі, знішчаныя не падчас карных акцый, а ў час наступальных ці вызваленчых аперацый.

Шмат цікавых дакументаў па тэматыцы знішчаных паселішчаў па ўсім былым Саюзе захоўваецца ў крымінальных справах на замежных ваеннапалонных, асуджаных за ваенныя злачынствы. Дзякуючы гэтым спісам і пратаколам падрыхтавалі зборнік, дзе ўпершыню карныя аперацыі прадстаўлены з двух бакоў: паводле дакументаў фашыстаў і партызанаў.

Апроч базы даных, Нацыянальны архіў падрыхтаваў тры выданні, прысвечаныя трагедыі беларускіх вёсак. Летась у серыі «Архіў. Гісторыя. Памяць» выйшлі два зборнікі: «Хатынь. Трагедыя і памяць», пра самую вядомую спаленую вёску і гісторыю ўзвядзення мемарыяльнага комплексу, і «Хатынскі некропаль», які расказвае пра спаленыя і адноўленыя пасля вайны паселішчы. Чарговы зборнік серыі, прэзентацыя якога адбылася падчас «круглага стала», называецца «Хатынскія Дрэвы жыцця». Ён прысвечаны 433 беларускім вёскам, памяць якіх увекавечана на сімвалічных «Дрэвах жыцця» мемарыяла. У зборнік увайшло больш за 350 дакументаў з Нацыянальнага архіва Беларусі, Цэнтральнага архіва КДБ Беларусі, Дзяржаўнага архіва Брэсцкай вобласці і Дзяржаўнага архіва Расійскай Федэрацыі. Гэта данясенні, дзённікі баявых дзеянняў партызанскіх фарміраванняў, даведкі, акты, пратаколы допытаў жыхароў спаленых вёсак, якія выжылі, сведак, карнікаў і інш. У другім блоку зборніка — ілюстраваным — публікуюцца фотаздымкі Дзяржаўнага мемарыяльнага комплексу «Хатынь», помнікаў, узведзеных на месцах спаленых населеных пунктаў, і іншыя матэрыялы.

Дзіяна СЕРАДЗЮК.

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Сёння пачаў работу УНС у новым статусе

Сёння пачаў работу УНС у новым статусе

Амаль тысяча дзвесце чалавек сабраліся, каб вырашаць найважнейшыя пытанні развіцця краіны. 

Навука

Наколькі эфектыўна працуе сістэма інтэлектуальнай уласнасці?

Наколькі эфектыўна працуе сістэма інтэлектуальнай уласнасці?

Расказаў першы намеснік старшыні Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь Дзяніс Каржыцкі.

Здароўе

У Нацыянальны каляндар плануюць уключыць новыя прышчэпкі

У Нацыянальны каляндар плануюць уключыць новыя прышчэпкі

Як вакцыны выратоўваюць жыцці і чаго можа каштаваць іх ігнараванне?

Грамадства

Курс маладога байца для дэпутата

Курс маладога байца для дэпутата

Аляксандр Курэц – самы малады народны выбраннік у сваім сельсавеце і адзіны дэпутат сярод сваіх калег па службе.