Вы тут

Дзень нараджэння Васіля Быкава


Чэрвеньскі нумар “Маладосці” прапануе інтэрв’ю Васіля Быкава, дадзенае некалі радыёжурналісту Ірыне Мільто.

Мяркую, трэба патлумачыць, як узнікла такая нечаканая тэма. Я працавала ў музычнай рэдакцыі Беларускага радыё. Калі ў 1985-м адзначалася 40-годдзе Вялікай Перамогі, галоўны рэдактар Мельнікава А. В. даручыла мне з гэтай нагоды ўзяць інтэрв’ю ў славутага пісьменніка (яна ведала, што мы суседзі па дачы). Васіль Уладзіміравіч пагадзіўся, але да юбілейнай даты мы ніяк не маглі сустрэцца, бо яго літаральна рвалі на часткі. Мінула некалькі месяцаў, я ўжо страціла надзею, як раптам Васіль Уладзіміравіч прапанаваў пагутарыць. Паколькі свята Перамогі ўжо адшумела, давялося шукаць для размовы іншы ракурс і прыстасоўваць яе да маёй перадачы “Моладзі пра музычнае мастацтва”, таму галоўнымі тэмамі гаворкі сталі музыка, мастацтва і выхаванне моладзі. Тады ў перадачу ўвайшла толькі частка той размовы, ды і тое – растала ў эфіры. Таму сёлета, калі шырока адзначаецца 70-годдзе Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне, калі шмат пішуць і гавораць пра яе ўдзельнікаў, мне падалося дарэчным пазнаёміць чытачоў з поўным варыянтам той размовы. Гэты перанесены на паперу дакументальны магнітафонны запіс захоўвае асаблівасці быкаўскай гаворкі. Спадзяюся, ён дадасць новыя рысы да партрэта знакамітага творцы.

Дадам, што размова запісвалася на дачы пісьменніка ў пасёлку № 6 у Ждановічах, на першым паверсе ў гасцёўні, дзе зараз музей Васіля Быкава. Быў канец жніўня, стаяла цёплае надвор’е, вакол панавалі цішыня і спакой – і гэтак жа спакойна, добразычліва мой шаноўны сусед адказваў на шматлікія пытанні.

- Пачнем мы, бадай, з канкрэтнага пытання, звязанага з вашай літаратурнай творчасцю. Наколькі я помню, першым музычным творам паводле вашай прозы быў балет Яўгена Глебава “Альпійская балада”. Як вам падаецца, ці адпавядае музыка, круг вобразаў балета літаратурнай першакрыніцы?

– Перш за ўсё я хацеў бы ўдакланіць вось што: балет зусім іншае мастацтва, чым, напрыклад, аповесць – твор літаратуры, таму вельмі важна, каб гэта быў проста харошы твор. Я думаю, што тут неабавязковая яго адпаведнасць першакрыніцы. Што ж датычыцца “Альпійскай балады”, то, па-мойму, музыка балета Глебава – выдатная. Так здарылася, што я паглядзеў яго ў тэатры далёка не ў самым пачатку, потым паслухаў яшчэ, і скажу, што гэта вельмі хораша. Не так, можа быць, як у аповесці, але гэта хораша, здорава, бо кампазітар пранік у драматызм сітуацыі, і я думаю, што сваімі сродкамі, сродкамі музыкі, выказаў нешта вельмі важнае – іменна баладную гісторыю дзвюх душ, якія недзе заблудзіліся на вайне.

Наогул, павінен сказаць, што тое, што піша Глебаў, мне вельмі імпануе, хоць хачу агаварыцца, што ў музыцы я проста спажывец, ніякі не цаніцель, а так, як і ўсе – я толькі яе слухаю, і адна музыка мне даходзіць да душы, другая не даходзіць. Гэта не значыць, што не даходзіць дрэнная, а даходзіць добрая – проста некаторая трапляе на душу, іншая не трапляе.

Дык вось – у дадзеным выпадку музыка Глебава “Альпійская балада” вельмі сугучная таму, што я адчуваю або адчуваў, пішучы гэтую аповесць. Я думаю апроч таго і аб’ектыўна – гэта проста харошы музычны твор. Інакш ён бы не ішоў столькі гадоў.

 

–  Скажыце, калі ласка, гісторыя Івана і Джуліі – прыдуманая ці заснаваная на нейкім дакументальным факце?

– Факт быў. Канечне, ён далёка не дакументальны, але была такая… Нават не гісторыя, а здарэнне. Гэта было ў самым канцы вайны, вясной 1945 года ў Аўстрыі. Мы там вызвалілі адзін гарадок невялікі, у якім было многа лагераў. Звычайна у тыле Трэцяга рэйху існавала розная прамысловасць, ёй патрэбны былі рабочыя, і немцы выкарыстоўвалі для работы на сваіх прадпрыемствах ваеннапалонных, зняволеных канцлагераў, рабочых з усёй Еўропы.

У тым аўстрыйскім гарадку таксама было многа такіх рабочых. З нашым прыходам туды ўсе гэтыя лагеры рассыпаліся, людзі разбрыліся па вуліцах. Мы спыніліся на адной з вуліц, чакалі новага загаду, куды павярнуць (наша невялікая калона, можа, машын 10-12 з гарматамі).

Было рана, салдаты сядзелі ў кузавах, а на тратуарах, па вуліцах ішлі розныя групы людзей, якіх мы вызвалілі. Гэта былі італьянцы, французы, аўстрыйцы, палякі і гэтак далей. Яны ўсе збіраліся групамі і кіравалі да сябе на радзіму.

Я звярнуў увагу на тое, што ўздоўж нашай калоны ходзіць дзяўчына, вельмі коратка пастрыжаная. На ёй надзета чорная спаднічка, куртка паласатая, якую насілі звычайна ўсе зняволеныя, і яна на кожнай машыне нешта пытаецца. Я прыслухаўся, аказваецца, яна пытаецца нейкага Івана. Натуральна, што ў нас там, на гарматах, было на разліку 6-8 чалавек, сярод якіх звычайна знаходзіўся Іван. Ёй паказвалі на яго, яна прыглядалася і круціла адмоўна галавой: не, гэта не Іван. Так яна прайшла ўсю калону і не знайшла свайго Івана. Тады мы з адным капітанам падышлі да яе і запыталі, каго яна шукае. Яна, ужываючы такі кангламерат італьянскіх, нямецкіх і рускіх слоў, расказала, што была тут у лагеры. Але ў мінулым годзе, у час бамбёжкі гарадка саюзнай авіяцыяй яна ўцякла ў горы. У гарах яна далучылася да рускага ваеннапалоннага Івана і некалькі дзён яны блукалі па гарах. Яна хацела, вядома, да сябе ў Неапаль, але дзеля гэтага трэба было перайсці праз горы, у Трыест, дзе былі італьянскія і югаслаўскія партызаны. Івана чамусьці гэты варыянт не ўстройваў, ён хацеў на Усходні фронт, але, фронт тады быў далёка. Пакуль яны вырашалі гэта пытанне, трапілі ў засаду, іх праследвалі з сабакамі, яе зноў схапілі і кінулі ў лагер, а што з Іванам, яна не ведае. Дык вось яна цяпер хоча, калі прыйшла Чырвоная Армія, знайсці тут Івана.

Ну, канечне, яна яго не знайшла. Мы паехалі, я хутка пра гэту гісторыю забыўся, а ўспомніў праз 18 гадоў — і напісаў “Альпійскую баладу”.

Вот такая была кароценькая гісторыя або выпадак, які папярэднічаў гэтай аповесці.

 

– У адным інтэрв’ю я чула, як вы гаварылі, што не вельмі любіце драматычны тэатр. Гэта ж датычыцца і музычнага тэатра?

– Нельга сказаць, што я наогул не люблю тэатр. Канечне, харошы спектакль мае сваю сілу, але мне здаецца, што тэатр апошняга часу з яго, я б сказаў, вольнай драматургіяй, калі можна паставіць усё – і класічную п’есу, і інсцэніроўку па творах прозы, і наогул — рэжысёры, жартуючы, кажуць, што яны могуць паставіць і газетны артыкул… Я не сумняваюся, што могуць, але мне чамусьці нецікава гэта глядзець.

Ёсць, канечне, харошыя тэатры і харошыя спектаклі, якія я з задавальненнем гляджу, нават некаторыя інсцэніроўкі прозы. Але, мне думаецца, што гэты літаратурны жанр не самы той, што мне па густу.

 

– А музычны тэатр оперы і балета?

– Не магу сказаць, што я яго цалкам адмаўляю. Некаторыя рэчы я глядзеў з цікавасцю і гатоў глядзець. Балет я люблю больш, оперу менш, таму што там умоўнасць праяўляецца у больш высокай ступені. Такая ўмоўнасць прымаецца мной, калі яна адносіцца да гісторыі, а вось калі опера напісана на тэмы нядаўняга мінулага, яна ніяк не прымаецца мной як слухачом.

 

– Якую музыку вы любіце слухаць – народныя песні, эстраду ці нешта іншае?

– Ёсць пэўныя творы, каторыя я люблю слухаць, гэта болей усё-такі адносіцца да класікі. Так што, як бачыце, густы ў мяне даволі кансерватыўныя. Але тут я нічога не магу зрабіць, відаць, так уладкавана мая душа, каторая абсалютна спантанна адно прымае (нешта ў музыцы кладзецца на яе даволі лёгка, без усякага майго валявога ўмяшання), а другая музыка не даходзіць. Ну вось, напрыклад, люблю Брамса – гэта праўда. І дзе я яго пачую, адразу адчуваю нешта блізкае і роднае…

 

– Нечаканае прызнанне. Я не магла ўявіць, што музыка гэтага нямецкага кампазітара-рамантыка кранае вас – такога знешне строгага, стрыманага чалавека. А можна ўдакладніць, якія яго творы вам падабаюцца?

– Ну, я не магу што-небудзь выдзеліць, проста я вылучаю яго мелодыі і мне падабаецца амаль ўсё ў Брамса, што даводзілася чуць.

Калі гаварыць пра больш сучасныя творы, вельмі моцнае ўражанне на мяне заўсёды робіць сёмая сімфонія Шастаковіча. Што да беларускай музыкі апошняга часу, дык мне, напрыклад, зразумела, чаму музычны твор Эдуарда Ханка на верш Ніла Гілевіча “Бальшак” (песня называецца “Вы шуміце, бярозы”) стаў шлягерам, знайшоў такое шырокае распаўсюджанне. Гэта я разумею. Відаць, у мяне таксама густы тут даволі дэмакратычныя.

 

– Васіль Уладзіміравіч, можа вы прыгадаеце, якая музыка вас вабіла ў маладосці, што слухалі тады?

– У маладосці, канечне, вялікага выбару не было. У маю маладосць спажыванне музыкі ішло ў асноўным праз кіно. Фільмаў тады, у трыццатыя, выпускался нямнога, але ў кожным была музыка, была песня, і гэтая песня тут жа станавілася здабыткам шырокіх мас. Так што тут выбіраць не прыходзілася: тое, што тады глядзелі, спявалі, тое слухаў і я.

Пасля, у гады вайны, знайшла свой росквіт лірычная песня, хаця, здавалася б, што ў тых умовах нешта павінна быць зусім іншае, нешта такое, што б мабілізоўвала, адлюстроўвала жорсткасць гэтай барацьбы, жахі вайны, кроў, смерць. Я лічу адной з выдатных песень такога кшталту песню Аляксандрава “Свяшчэнная вайна”. Але самую вялікую папулярнасць на фронце і ў тыле  мелі ўсё-такі лірычныя песні. Песні, якія ствараліся іменна  ў гады вайны і былі звернуты да салдацкага сэрца. Усе іх ведаюць – “Синий платочек”, “Тёмная ночь”, “Землянка” або, памятаю, на Украіне любілі спяваць “Ой, Дняпро, Дняпро”. Можна прыгадаць таксама фенаменальны поспех песні перадваенных, ды і ваенных гадоў – “Кацюша”. Проста дзіўная справа, як гэта песня так шырока разышлася не толькі па нашай краіне, але па ўсёй Еўропе. Яе ведалі ўсе. Мы прыйшлі ў Еўропу і там – і ў Румыніі, і ў Балгарыі, Венгрыі, на Балканах, літаральна ўсе, думаю, што нават і немцы, ведалі гэту песню. Хаця там самыя просценькія і мелодыя, і словы – тым не менш, аказваецца, што гэта было патрэбна для душы людзей таго часу.

Усе гэтыя песні даходзілі вельмі глыбока да самай душы, да сэрца салдат і народа. Апрача таго ў іх была высокая ступень знітаванасці слоў, песеннага сэнсу і мелодыі. Яны арганічна выражалі нешта тое, што ляжала ў глыбі салдацкай душы.

Пасля, відаць, нічога падобнага не было, ва усякім разе, я не ведаю. Мне здаецца, пасля пачалося нейкае раз’яднанне, калі, скажам, ужо няважна, што нясе змест песні, галоўнае, каб была музыка.

 

– Можа, вы ўспомніце, у якіх абставінах  на фронце гучалі гэтыя песні? Дзе вам у час вайны даводзілася іх слухаць?

– Канечне, аркестры не гучалі на фронце, але было, напрыклад,  радыё. У нас былі радыёстанцыі, якія час ад часу працавалі на прыём. А па-другое, хоць рэдка – на фарміроўцы, у шпіталі мы глядзелі фільмы, у якіх гучалі гэтыя песні.

Пасля прыязджалі з тылу людзі – і таксама прывозілі з сабой штосьці сваё і часта спявалі. Заўсёды знаходзіўся аматар, каторы ў зручную хвіліну нешта напяваў, і яго або слухалі, або таксама падпявалі, калі гэта было можна.

 

– Вы пайшлі на фронт зусім маладым – вам усяго было каля 18 гадоў. Напэўна, цяжка прыходзілася, асабліва чалавеку з такім абвостраным успрыманнем… Можа, песні ў нечым дапамагалі, падтрымлівалі?

– Справа не ў дапамозе. У той жорсткай ваеннай справе, якой мы займаліся, чым маглі дапамагчы песні?

Але. Але проста ў гэтай экстрэмальнай абстаноўцы, у якой было мала ад чалавечнасці, песня была неабходна як нейкі яе кампанент, які быў рэдкім і па якім сумавала чалавечая душа. Гэта, можа быць, адзіны (калі выключыць прыроду, дапусцім) лірычны, паэтычны элемент, каторы быў даступны душы. Таму што іншых элементаў паэтычнасці, мабыць, на вайне не было. Дый прырода, хаця яна заўсёды многа значыць, на вайне ў гэтым сэнсе мінімальна значыла. Таму што, калі, скажам, было нядрэннае надвор’е, не ліў дождж або не пёк мароз, то ўжо было добра.

 

– Ці можаце вы назваць музычныя творы, адпавядаючыя значнасці такой тэмы як вайна? З пасляваенных.

– Можа быць, ёсць такія творы. Я не магу назваць, апроч тых якія ўжо ўзгадваў. Гэта сёмая сімфонія Шастаковіча, яна ў найбольшай меры перадае драматызм вайны, або “Свяшчэнная вайна” Аляксандрава. Іншага лепшага не ведаю, хаця, можа быць, ёсць такія творы, але я не знаўца ў гэтай сферы. Увогуле ж павінен сказаць, што лепшая для мяне музыка – цішыня…

– А зараз колькі пытанняў не пра музыку. Васіль Уладзіміравіч, успомніце, калі ласка, дзе і як вы сустракалі Дзень Перамогі?

– Дзень Перамогі я сустракаў у Аўстрыі, Цэнтральныя Альпы, рака Энс, на якой мы сышліся з амерыканскімі войскамі, і там прастаялі якраз 9 мая. 10-га ўжо нас развялі па сваіх раёнах. Гэта быў харошы, сонечны, цёплы майскі дзень. Горы ў той дзень былі вельмі ласкавыя. Хаця снежныя шапкі недзе гарэлі здалёку, але ў даліне было цёпла, было хораша, і, канечне, вялікі ўздым ахапіў усіх нас. Нават немцаў, якіх там было шмат. Яны здаваліся ў палон цэлымі падраздзяленнямі, часцямі, але і яны таксама перажывалі нешта падобнае, хаця наперадзе ў іх яшчэ былі пэўныя выпрабаванні.

Карацей кажучы, усё лікавала ў той дзень – і салдаты, і прырода, і насельніцтва Аўстрыі, якое з вялікай палёгкай дажыло да канца вайны.

 

– Васіль Уладзіміравіч, паколькі гэта размова запісваецца для маладзёжнай музычнай праграмы, хочацца скарыстаць магчымасць абмеркаваць з вамі, мудрым, аўтарытэтным чалавекам, пытанне, звязанае ўжо з сучасным жыццём. Як вам здаецца, якія праблемы ў выхаванні нашай моладзі не закранае, абмінае сучаснае мастацтва?

– Я хацеў бы сказаць тут вось што. Мы памыляемся, калі думаем так: трэба наладзіць неяк работу, каб выхаваць з моладзі тое, што нам патрэбна. Быццам гэта выхаванне залежыць ад нейкіх мер або пэўным чынам скіраванага мастацтва. Я зыходжу з таго, што моладзь выхоўвае жыццё ва ўсёй яго комплекснасці, гэта значыць, усе драбніцы жыцця, усе яго праявы, усё, што датычыцца эканомікі, мастацтва, духоўнага жыцця, побыту – вуліцы, двара – усё выхоўвае. Гэта вялізны комплекс, мастацтва ж – толькі вузенькі спектр у гэтым вялізным коле выхаваўчай сілы.

Што можа мастацтва ў дадзеным выпадку? Калі сказаць, што мастацтва можа ўсё, гэта будзе наўрад ці правільна.

Калі гаварыць пра старэйшых дзеячоў мастацтва, то, я думаю, іх задача заключацца ў тым, каб як мага больш сумленна і поўна данесці да моладзі свой жыццёвы вопыт, вопыт сваёй маладосці. Толькі такім чынам мы можам нешта засведчыць. Такое і з такой сілай, што можа падзейнічаць на моладзь. Таму што наўрад ці якія-небудзь дыдактычныя ісціны могуць рабіць на яе ўплыў. Што трэба і што не трэба — моладзь выдатна ведае. Уся справа ў тым, наколькі яна выконвае тое, што ведае, прытрымліваецца правіл, маральных норм, каторых нам было б пажадана, каб яна прытрымлівалася. Таму ўнушыць тут што-небудзь, відаць, немагчыма, можна толькі сродкамі мастацтва данесці свой прыклад, свой вопыт. Зноў жа з гэтага вопыту яна возьме толькі тое, што захоча ўзяць, і не прыме тое, што ёй не падыходзіць па розных прычынах. Тым не менш у нас, мастакоў сталага пакалення, няма іншага сродку ўздзеяння, апрача толькі як сведчання пра наш вопыт, нашы ідэі, пра тое, што было значным для нас.

Даўно вядома, што кожнае пакаленне  павінна выпрацаваць свае жыццёвыя крытэрыі, найперш, канечне, метадам спроб і памылак. Таму засцерагаць моладзь ад нечага, я думаю, марная справа. Але як бы старэйшыя ні крыўдавалі на маладых, якімі б яны ні здаваліся непаслухмянымі і не такімі, як хацелася б старэйшым, ўсё ж урэшце рэшт моладзь выходзіць на нейкі ўзровень, што дае гэтаму пакаленню зноў жа выхоўваць і крытычна адносіцца да маладзейшага пакалення. Так што ўсё ідзе па свайму кругу і тут, відаць, нічога іншага зрабіць немагчыма.

Што датычыцца выхавання моладзі, то я, безумоўна, аптыміст, таму што само жыццё аптымістычнае. Вядома, ёсць пэўныя “издержки”, па-руску кажучы, а ўвогуле моладзь наша працавітая – яна вунь якія справы праварочвае, успомніць хаця б БАМ, які пабудаваны рукамі моладзі, ну і іншае. І калі нават справа дойдзе да нейкіх вялікіх канфліктаў (будзем аднак спадзявацца, што не дойдзе), зноў галоўны цяжар, галоўны груз падзе на маладыя плечы. Я думаю, што наша моладзь вытрымае ўсё ўрэшце. Калі прыходзіць час выпрабавання, і самыя старыя, і самыя маладыя, і самыя (будзем так гаварыць) несур’ёзныя, ветраныя раптам робяцца вельмі сур’ёзнымі і выконваюць, робяць тое, у самым высокім сэнсе, чаго ад іх нават не чакаюць, пераўзыходзяць самі сябе.

Калі гаварыць пра моладзь і яе праблемы з пункту гледжання чалавека, які значна старэйшы, я б хацеў спыніцца трошкі на адносінах моладзі да мастацтва, да літаратуры. Многія мае назіранні сведчаць пра тое, што ў наш час, іменна ў наш час, раней, магчыма, не так ярка гэта праяўлялася, яна адносіцца да мастацтва як да нечага, што можна выкарыстоўваць для забавы. Канечне, ёсць мастацтва, каторае забаўляе, але галоўная функцыя мастацтва, на мой погляд, ─ скарачаць дыстанцыю паміж асобай і жыццём, інфармаваць пра складанасці жыцця. Мы маем у гэтым родзе высокае мастацтва ва ўсіх яго відах – у літаратуры ёсць раманы, драмы, ёсць проза, высокая паэзія, таксама і ў кіно, тэатры, музыцы. Мне хацелася б, каб моладзь трошкі з большай сур’ёзнасцю ставілася да мастацтва.

Гумар, нават малейшыя прыцязанні аўтараў на смешнае, ёю з радасцю падхопліваюцца, а вось што-небудзь сур’ёзнае – там, дзе патрэбна пэўная настроенасць душы, – такія моманты неяк праходзяць па-за эмацыянальнай увагай, эмацыянальнай рэакцыяй гледачоў.

Я хацеў бы сказаць, што мастацтва ніколі не мела сваёй асноўнай задачай смяшыць. Наадварот – высокае мастацтва прымушае плакаць, і гэтага няма чаго саромецца. Толькі высокай настроенасці душа можа спасцігнуць і адрэагаваць на трагедыю. Праўда, трагедыі ў нас мала ўжо застаецца ў мастацтве, яна ўжо адносіцца да мінулага, тым не менш, у жыцці хапае трагедыі, і таму малады глядач, слухач, чытач павінен быць гатовы да сустрэчы з трагедыяй хоць бы ў мастацтве і адпаведным чынам рэагаваць на такое высокае мастацтва.

Нагадаю, што гэта размова з В.Ул.Быкавым запісана ў 1985 годзе, але, мяркую, развагі выдатнага пісьменніка пра жыццё і мастацтва будуць карысныя і сучаснаму маладому чытачу, дадуць падставу для роздуму.

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Шалям засталося прыкласці зусім няшмат намаганняў, каб жаданая мэта была дасягнута.

Грамадства

Камандзір вядзе за сабой

Камандзір вядзе за сабой

Пяцікурснік Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Е. Полацкай быў удастоены ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны — 2023».

Моладзь

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Яе песні займаюць першыя радкі ў музычных чартах краіны, пастаянна гучаць на радыё і тэлебачанні.