Вы тут

Доўгі шлях дадому


Як сёстры-падлеткі прайшлі дзве тысячы кіламетраў па занятай немцамі тэрыторыі.

«...Мне дзевяноста гадоў і расказваць пра сваё жыццё я магу доўга», — з усмешкай папярэджвае заслужаная настаўніца Беларусі Тамара Васільеўна Сушкова.

Яна і сапраўды цудоўная апавядальніца — памятае драбнюткія дэталі свайго ўнікальнага, багатага на падзеі жыцця. А таму — тут і зараз — толькі фрагмент успамінаў аб тым, як у час выпрабаванняў не па гадах сталелі дзеці, як праяўляліся характары людзей.

Тамара Васільеўна нарадзілася на Данбасе. Бацьку накіравалі туды на аднаўленне шахт. Але ў 1939-м годзе ён памёр, і маці вярнулася на радзіму.

— Мінск мне здаўся надзвычай прыгожым, — распавядае Тамара Васільеўна. — Чысціня, парадак, шматпавярховыя дамы, крамы... На вуліцы Савецкай (сёння праспект Незалежнасці) — драўляныя тратуары, брусчатка, трамваі...

Кватэра іх бабулі была ў падвальным памяшканні дома №11 па вуліцы Мяснікова. Два цемнаватыя пакойчыкі, але з водаправодам, што па тых часах падалося раскошай.

У 1941-м Тамара з сястрой-аднагодкай скончылі восьмы клас у школе № 12 і на канікулах вырашылі з'ездзіць у госці — на Данбас, у Енакіева. Маці збірала іх у дарогу, а суседкі прыгаворвалі: «Толькі б не было вайны...»

— З Мінска мы выехалі 19 чэрвеня, — успамінае Тамара Васільеўна. — У той дзень у горадзе было шмат ваенных. Вайна нібы лунала ў паветры, і мама ўвесь час плакала...

У Енакіева прыбылі 22 чэрвеня і ў 11 гадзін па радыё пачулі пра вераломны напад... «Навошта ж мы прыехалі?», — заплакала я. Кінуліся з сястрой назад на вакзал, але нас туды ўжо не пусцілі.

«У гасцях», калі можна гэтак сказаць, мы прабылі да студзеня 1942 года. На Данбас спачатку прыйшлі італьянцы, а ў снежні — немцы. Адразу ж пачаліся аблавы на камуністаў, камсамольцаў, яўрэяў, з'явіліся аб'явы пра тое, што за забітага немца будуць расстраляны жыхары з дзесяці дамоў справа і злева. Амаль усе нямецкія загады заканчваліся словам «расстрэл»... Мы з Жэней канчаткова зразумелі, што трэба з'язджаць. Задумалі перайсці лінію фронту і дабрацца да сваіх.

У дарогу нас збіралі грамадой: нехта прынёс паліто, нехта — хустку, нехта — буркі, нехта — галёшы, людзі напяклі аладак, далі грошай, і мы пайшлі. Курс трымалі па слупах высакавольтнай лініі. Па дарозе прасілі міласціну, шукалі, дзе пераначаваць. Да багатых гаспадароў не стукаліся (ведалі, што не пусцяць), знаходзілі хаткі-халупы. Аднойчы ледзь не памерзлі, бо не пускаў ніхто.

Так мы ішлі ад вёскі да вёскі і ўсё ж такі дабраліся да Ніжнедняпроўска. Наперадзе была рака. Па лёдзе яе не перайсці было — немцы стралялі, па мосце — не пускалі. Людзі тады ішлі натоўпамі. Нам падказалі дачакацца цемры і залезці ў таварняк, які паедзе ў Днепрапятроўск. Мы так і зрабілі: цягнік пераехаў мост і прывёз нас у патрэбнае месца. Праўда, холад у вагоне быў проста страшэнны, жалеза настыла...

Мы ўжо рыхтаваліся загінуць, як раптам чуем: ідуць немцы, стукаюць па вагонах, вызначаюць, пустыя ці не. Дайшлі да нас, адкрылі дзверы, пасвяцілі ліхтаром. Усе, хто з намі ехаў, забіліся ў кут, а мы з Жэняй апынуліся наперадзе. Немцы сказалі: «О, медхен!» — забралі і павялі ў прывакзальную турму, у падвал. Але ж там палілася буржуйка і было цёпла!.. Адзін мужчына, праўда, страшна нерваваўся: казаў, што нас расстраляюць...

Ноччу і сапраўды прыйшоў немец з перакладчыцай, усіх абшукалі і дапыталі. Мы сказалі, што хочам даехаць да Мінска, дзе жыве наша мама... А калі чарга дайшла да таго мужчыны, ён упаў на калені, абхапіў рукамі боты немца і стаў галасіць: «Пан, я ненавіджу камуністаў, ненавіджу савецкую ўладу! Я ўвесь час вас чакаў!..» Немец грэбліва, ботам адштурхнуў яго... Так мы ўпершыню ўбачылі здрадніка.

Раніцай нас зноў дапытвалі, але расстрэльваць не сталі — адпусцілі. Нейкі чалавек падказаў, што нам лепш ісці на Крэменчуг. Адлегласць — 200 кіламетраў, але мы пайшлі — да Крэменчуга, потым — да Чарнігава, да Жлобіна, Гомеля... Мы так хацелі дабрацца дамоў, што нідзе не затрымліваліся больш, як на дзень, ішлі, нягледзячы нават на мароз пад 40 градусаў! А мы ж былі ў дзіравых бурках, у лёгкіх паліто, абматаныя хусткамі...

Потым я падлічыла, што па акупаванай тэрыторыі мы прайшлі дзве тысячы кіламетраў! Немцы нас затрымлівалі, паліцаі — таксама... Памятаю, сталі абшукваць: прымусілі зняць хусткі. Пытаюць: «Бабулі, куды вы ідзяце?..» Што не дзіўна было: твары ў нас змарнелыя, у валасах каўтуны...

Але ж вось, нарэшце, мы ў Беларусі. Божа мой! Пастукаеш у любую хаціну — і цябе пускаюць...

У першай жа — гаспадыня, помню, з чыгуна насыпала на стол бульбы ў мундзірах, сказала: «Выбірайце лепшую і ешце». Дык мы не выбіралі... І не чысцілі... Елі, пакуль сорамна не стала. А калі нам яшчэ і па кубку малака прынеслі... Шчасце было невыказнае!

Карацей, ісці нам стала нашмат лягчэй, але ж я захварэла — стала кашляць крывёй. У той час лютаваў тыф, людзі баяліся эпідэміі. Памятаю, мы папрасіліся ў хату на начлег, я прытулілася да печкі і пачала трызніць. Гаспадыня спытала Жэню: «Гэтая дзяўчынка хворая?» Сястра, пабаяўшыся апынуцца на вуліцы, адказала: «Не, яна проста стамілася». Мяне паклалі на лаву, і гаспадыня паслала сына па фельчара. Той змераў мне тэмпературу і сказаў: «Сорак адзін... Трэба везці ў бальніцу». Нібы скрозь туман я чула, што ў Асіповічах бальніца дакладна ёсць, а ў Пухавічах — яшчэ невядома.

У старасты гаспадыня папрасіла каня, мяне паклалі на воз, накрылі коўдрай, і сын гаспадыні павёз нас у Асіповічы. Каб трапіць туды, трэба было на сорак кіламетраў вярнуцца назад. «Назад мы не паедзем! — кажа раптам сястра. — Хоць пехам, але наперад». — «Добра, — згадзіўся хлопец, — павязу тады ў Пухавічы...»

На шчасце, там таксама была бальніца. Мяне паклалі ў палату да парадзіх (іншага месца там не было). Доктар пасля агляду напісаў на паперцы: «Двухбаковае крупознае запаленне лёгкіх». З гэтай запіскай Жэня пайшла ў Мінск. І калі нарэшце дабралася, пазваніла ў дзверы, яе не пазнала родная маці (на той час яна была ў партызанскім атрадзе і прыйшла на заданне ў горад). Пусціўшы ў кватэру жабрачку, мама падумала: «Можа, і мае дочкі недзе жабруюць...» А далей быў такі дыялог: «Дзяўчынка, ідзі паеш!» — «Мамачка, ты мяне не пазнала?» — «Ой, Томачка?!» — «Не, я Жэнечка!»

— Назаўтра, на досвітку мама пайшла ў Пухавічы, — працягвае аповед Тамара Васільеўна. — Думала, калі не застане мяне жывой, дык хоць пахавае (бацька наш таксама ад запалення лёгкіх памёр)...

Дарога была вельмі небяспечнай, правяралі ўсіх вельмі строга, але маме ўдалося прайсці. Убачыўшы мяне — слабую, знясіленую, яна сказала: «Нічога, дачушка, хутка нашы прыйдуць!» Гэтыя словы былі найлепшымі лекамі! Не толькі для мяне: У суседняй палаце ляжалі палонныя. Ім з велізарнай рызыкай мама раздала лістоўкі. І ад гэтага, як мне здалося, усе адразу ж сталі папраўляцца: такую яны давалі надзею...

А да галоўнага ўрача бальніцы мама пайшла з прапановай: у мяне, маўляў, няма грошай, але ёсць рукі. Я магу шыць для вас, толькі дапамажыце выратаваць дачку. І дакторка пагадзілася. Мама стала шыць, а мне за гэта кожны дзень давалі малако і хлеб. Я пачала папраўляцца.

Аднойчы мама прыходзіць і кажа: «Томачка, збірайся, нам трэба сыходзіць. У мяне ёсць падазрэнне... Доктарка замовіла сабе начную кашулю з карункамі...» І мы, дачакаўшыся цемры, сышлі. Цягнуліся па нейкіх тарфяніках (я хісталася яшчэ ад слабасці). Але раптам мы ўбачылі агеньчыкі. Прыйшлі ў вёску, пастукаліся ў хату. А там — чаканне Вялікадня: гаспадыня вешае фіранкі...

У гэтай хаце мы пераначавалі. Назаўтра нам заставалася адолець сем кіламетраў да Дукоры. Адтуль да Мінска хадзілі грузавікі...

Вось такім было наша вяртанне дадому.

Запісала Валянціна Паліканіна

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Больш за 100 прадпрыемстваў прапанавалі вакансіі ў сталіцы

Больш за 100 прадпрыемстваў прапанавалі вакансіі ў сталіцы

А разам з імі навучанне, сацпакет і нават жыллё.

Эканоміка

Торф, сапрапель і мінеральная вада: якія перспектывы выкарыстання прыродных багаццяў нашай краіны?

Торф, сапрапель і мінеральная вада: якія перспектывы выкарыстання прыродных багаццяў нашай краіны?

Беларусь — адзін з сусветных лідараў у галіне здабычы і глыбокай перапрацоўкі торфу.

Грамадства

Адкрылася турыстычная выстава-кірмаш «Адпачынак-2024»

Адкрылася турыстычная выстава-кірмаш «Адпачынак-2024»

«Мы зацікаўлены, каб да нас прыязджалі».