Вы тут

Страшная штодзённасць вайны


Сёлета ў чэрвені — трагічная дата. 75-я гадавіна пачатку акупацыі Беларусі. На жаль, засталося вельмі мала сведак тых падзей. Але захаваліся ўспаміны некаторых з іх. Рукапіс віцебскай падпольшчыцы Ганны Кіташовай, напісаны амаль 50 гадоў таму, — крыніца ўнікальнай і вельмі каштоўнай інфармацыі. Тут тое — што часта застаецца за кадрамі гераічных фільмаў і кніг. Тое, што не заўсёды могуць умясціць навуковыя артыкулы. Тое, без чаго ўяўленне пра Вялікую Айчынную вайну будзе няпоўным.


Падазраецца, бо жывая

— Многія аспекты гісторыі Беларусі перыяду нацысцкай акупацыі даволі грунтоўна распрацаваныя даследчыкамі. Аднак застаецца недастаткова вывучанай праблема акупацыйнай штодзённасці. Цікавасць да гэтай тэмы ўзнікла адносна нядаўна. Упэўнены, гэты напрамак у беларускай гістарычнай навуцы мае вялікія перспектывы. Асаблівая каштоўнасць для гісторыкаў — крыніцы асабістага паходжання, — распавёў карэспандэнту «Звязды» загадчык кафедры гісторыі Беларусі Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя П.М. Машэрава, кандыдат гістарычных навук, дацэнт Анатоль ДУЛАЎ.

Успаміны віцебскай падпольшчыцы і партызанскай сувязной Ганны Сцяпанаўны Кіташовай — яскравы таму прыклад. Яна нарадзілася ў 1923 годзе на тэрыторыі цяперашняга Шумілінскага раёна. Перад вайной скончыла фельдшарска-акушэрскія курсы ў Віцебску. Падчас акупацыі Ганна ўключылася ў падпольную барацьбу. Займалася зборам разведвальных даных, распаўсюджваннем улётак, здабывала медыкаменты для партызанаў, правозіла ў горад узрыўчатку. У пачатку снежня 1942 года дзяўчыну арыштавалі. Яна перажыла жахі турмы СД і канцлагера «Гранкі» на Смаленшчыне. Цудам апынулася на волі. Трапіла да партызанаў, захварэла на тыф, была адпраўлена ў вёску да бацькі. Адтуль гітлераўцы забралі яе на капанне акопаў. Нарэшце, была вызвалена Чырвонай Арміяй.

Вярнуўшыся ў Віцебск у жніўні 1944 года, Ганна апынулася ў шпіталі. Потым працавала піянерважатай у школе. Паступіла ў педінстытут. Увосень 1945 года яе затрымалі па абвінавачванні ў сувязях з нямецкай контрразведкай.

— Следчаму не даваў спакою факт, што Ганна здолела вырвацца з канцлагера жывой. Аднойчы падчас допыту даведзеная да адчаю дзяўчына запусціла ў следчага чарніліцай. Выратавала тое, што новы следчы — былы партызан — добра ведаў Ганну. Справа была спынена, абвінавачванні зняты, — расказаў Анатоль Дулаў.

Падпольшчыца мела ордэн Вялікай Айчыннай вайны ІІ ступені, дзесяць медалёў. З'яўлялася дэпутатам райсавета. Часта сустракалася з моладдзю. Пятнаццаць гадоў таму пайшла з жыцця...

Ягады для калабарантаў

Свае ўспаміны Ганна Кіташова напісала ў 1967 годзе па просьбе даследчыцы віцебскага падполля Ніны Дарафеенкі. Доўгі час рукапіс — два сшыткі — захоўваўся ў асабістым архіве апошняй. Некаторыя фактычныя звесткі, у прыватнасці, пра апошнія дні і гадзіны легендарнай падпольшчыцы, Героя Савецкага Саюза Веры Харужай былі выкарыстаны ў публікацыях гісторыка, у тым ліку ў знакамітай кнізе «Витебское подполье». Ніна Іванаўна планавала напісаць на аснове ўспамінаў Ганны Кіташовай артыкул сумесна з Анатолем Дулавым, перадала яму тэкст. Але вывучаць успаміны як гістарычную крыніцу Анатолю Дулаву давялося ўжо аднаму. Ніна Дарафеенка пайшла з жыцця ў сакавіку 2015 года...

Ганна Кіташова ўспамінае пра заданні падпольнага і партызанскага кіраўніцтва. Каб пераправіць медыкаменты з горада, яны з напарніцай Ксеніяй Ціхаш выправілі даведку аб запаленні лёгкіх, якую шмат гадоў таму выдалі маці Ганны. Груз схавалі ў сена, Ксенію, пад выглядам хворай на тыф, паклалі зверху, на сані, так і мінулі нямецкі пост. Другі выпадак звязаны з распаўсюджаннем лістовак сярод салдат-калабарантаў. Падпольшчыцы сабралі ягады і пайшлі прадаваць іх да вайсковай часці. Пакуначкі зрабілі з лістовак. Толькі назаўтра гітлераўцы спахапіліся, сталі затрымліваць усіх жанчын з ягадамі.

Мёртвая... коўдра

Самае жудаснае ва ўспамінах — падрабязнасці знаходжання ў турме СД. «Я ў гэтай камеры нічога не бачыла, не чула, акрамя піску пацукоў. Мне было так страшна, што не знаходзіла сабе месца», — апісвала Ганна Сцяпанаўна нямецкую «адзіночку».

Пасля допыту падпольшчыцу кінулі ў іншую камеру, поўную знясіленых, агорнутых самотаю людзей рознага ўзросту і полу. Аднак хутка сярод зняволеных знайшліся тыя, хто падтрымаў Ганну і вызваліў для яе месца на нарах. Сярод сукамерніц была жанчына, якая пасля катаванняў знаходзілася ў непрытомным стане. Арыштанты ставіліся да яе з асаблівай павагай і спачуваннем. Яе звалі Вера Харужая.

Камера была маленькая, сырая, з пакатай столлю і двума радамі нараў па баках. Два разы на дзень зняволеных кармілі баландой з гнілой капусты, якую разлівалі ў іржавыя бляшанкі з-пад тушонкі. На дзень выдаваўся маленькі кавалачак дрэннага, з апілкамі, хлеба. Часам раніцай ці вечарам давалі чай, які немагчыма было піць.

Трэція суткі знаходжання Ганны ў турме, 4 снежня 1942 года, пачаліся на досвітку вывазам вязняў на расстрэл. «Я стаяла як адубелая і чакала сваё прозвішча. У гэты час успомніла ўсё сваё дзяцінства, маці, якую амаль не ведала, школу, настаўнікаў і свайго любага бацьку, якога мне так хацелася пацалаваць апошні раз. А таксама братоў, сястру і мачыху. І я не заўважыла, як усіх выклікалі, і я засталася адна», — успамінала яна.

Дзяўчына падбегла да дзвярэй, стала стукаць кулакамі і крычаць. Ёй, 19-гадовай, было страшна і адзінока, яе цела балела ад пабояў. Убачыўшы на сценах надпісы, Ганна паспрабавала пакінуць сваё імя, але не змагла. Ахінулася коўдрай, пакінутай суседкай, доўга плакала, пакуль не заснула.

Калі гітлераўцы прымусілі Ганну з яе новым суседам сартаваць вопратку расстраляных, дзяўчына страціла прытомнасць. «Мне чуліся галасы гэтых людзей, асабліва маіх суседзяў. Я не магла накрывацца гэтай коўдрай. Яна заўсёды ляжала ўбаку. Мне здавалася, што і коўдра гэта таксама мёртвая», — дзялілася Ганна Сцяпанаўна ў сваіх успамінах.

Потым яе адправілі ў лагер. Змардаваныя людзі працавалі на торфараспрацоўцы. Жанчыны цягалі высокія і цяжкія кашы з торфам. Тых, хто працаваў горш за астатніх, ахоўнікі збівалі палкамі. У выпадку ўцёкаў расстрэльвалі кожнага пятага зняволенага. Расстрэльвалі за непаслушэнства, а таксама слабых і знясіленых. У лагеры ўспыхнуў сыпны і брушны тыф. Вязні пастаянна цярпелі голад і прыніжэнні.

— Мова, стыль і характар пераказу сведчаць, што тэкст пісаўся на адным дыханні. Аўтарка быццам нанова перажывала адчуванні і эмоцыі 25-гадовай даўнасці. Гэтыя ўспаміны — каштоўная крыніца не толькі фактычных звестак пра гісторыю падпольнай барацьбы, а і лёс мемуарысткі. Яны дазваляюць убачыць рэаліі германскага рэжыму і змагання з акупантамі скрозь прызму індывідуальнага досведу. Даюць магчымасць рэканструяваць розныя аспекты паўсядзённага жыцця людзей ва ўмовах акупацыі, а таксама пацвярджаюць, што чалавек у любых умовах можа застацца чалавекам, — падкрэсліў Анатоль Дулаў.

рukshаnskі@zvіаzdа.bу

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

У Мінску прадаецца больш за 10 тысяч кватэр

У Мінску прадаецца больш за 10 тысяч кватэр

На другасным рынку жыллё працягвае таннець (у глабальным плане без перапынкаў) ужо з верасня мінулага года.

Грамадства

Падмануць Альцгеймера. Як захаваць ясны розум да глыбокай старасці?

Падмануць Альцгеймера. Як захаваць ясны розум да глыбокай старасці?

Няўжо гэтую цяжкую хваробу так лёгка абвесці вакол пальца?

Калейдаскоп

Разбіраем модныя мастхэвы надыходзячага сезона: чым папоўніць гардэроб?

Разбіраем модныя мастхэвы надыходзячага сезона: чым папоўніць гардэроб?

Мода вясны — 2021 прапануе некалькі глабальных кірункаў: мінімалізм, унісекс і 1990-я.