Вы тут

Археолаг даказала старажытнасць вытокаў беларускай дзяржаўнасці


З археалагічнымі знаходкамі не паспрачаешся. Яны, у адрозненне нават ад старажытных летапісаў, не могуць быць прыдуманымі ці няправільна інтэрпрэтаванымі іх аўтарам. Археалагічны артэфакт, які знаходзіцца ў цэласным культурным слаі, — гэта як рэчавы доказ на руках у следчага. Толькі вердыкты выносіць не суддзя, а гісторык — чалавек, узброены ведамі пра мінулае і здольны выбудоўваць прычынна-выніковыя ланцужкі пэўных падзей... Загадчыцы Цэнтра археалогіі і старажытнай гісторыі Беларусі Інстытута гісторыі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі Вользе ЛЯЎКО ўдалося выявіць новыя факты ў гісторыі беларускай дзяржаўнасці. Яна даказала, што ў свой час Полацкае княства было абсалютна самастойнай, не залежнай ад іншых зямлёй. Цыкл навуковых прац Вольгі Ляўко «Вытокі беларускай дзяржаўнасці: Полацкая і Віцебская землі ў ІX—XVІІІ стагоддзях» у 2016 годзе быў вылучаны на саісканне Дзяржаўнай прэміі ў галіне навукі і тэхнікі. Карэспандэнт «Звязды» сустрэлася з даследчыцай, каб распытаць пра тыя адкрыцці, якія ёй удалося зрабіць.


— Вы ўжо шмат гадоў даследуеце гісторыю беларускай дзяржаўнасці. Цікава, з чаго пачыналі і як зразумелі, што будзеце займацца менавіта гэтай тэмай?

— Археалогіяй я займаюся з 1976 года. Гэта была мая асноўная спецыялізацыя ў гісторыі. Даследавала гарады — спачатку Віцебск, культурныя слаі XІV—XVІІІ стагоддзяў, затым больш старажытныя напластаванні. Пасля пачала вывучаць іншыя гарады, замкі, могільнікі — словам, помнікаў назбіралася шмат. Бліжэй да 2000-х, калі я рыхтавала доктарскую дысертацыю, у пэўны момант зразумела, што проста гістарычнымі каментарыямі да археалагічнага матэрыялу не абыдуся.

У той час перад намі акурат паўстала пытанне аб напісанні шасцітомнай гісторыі Беларусі. Таму на свой археалагічны матэрыял я зірнула вачыма гісторыка, каб зразумець, што ён нам дае ў плане асэнсавання мінуўшчыны? Перада мной была пастаўлена задача напісаць пра ўдзелы Полацкай зямлі ў XІІ—XІІІ стагоддзях: разгледзець гарады, крэпасці, іншыя аб'екты, якія на ёй утварыліся, убачыць, хто аддзяліўся, а хто застаўся ў складзе агульнай тэрыторыі? Калі я ўсё прааналізавала, то зразумела, што матэрыялы раскопак даюць вялікія падставы для напісання гістарычных работ. Археалагічная крыніца адрозніваецца ад пісьмовай тым, што там ёсць факт, які застаецца нязменным, як бы ты ні хацеў яго трактаваць.

— На якія звесткі з гісторыі беларускай дзяржаўнасці вашы работы дапамаглі зірнуць іначай?

— Было такое распаўсюджанае меркаванне, што памёр полацкі князь Усяслаў і ў 1101 годзе ўся тэрыторыя была падзелена паміж яго сынамі — выдзелілася 6 удзелаў, сярод якіх пералічвалі полацкі, віцебскі, друцкі, ізяслаўскі і іншыя ўдзелы. Насамрэч гэта было не так. Пасля смерці князя на полацкі прастол прыйшоў сын Барыс. Яго брат мінскі князь Глеб на той час ужо таксама валодаў удзелам. Усе астатнія ніякіх надзелаў не мелі — гэта былі ізгоі, князі, якія жылі ў сям'і, але без асабістых надзелаў. І толькі на працягу першых чвэрцяў XІІ стагоддзя з'яўляюцца новыя ўдзелы — ізяслаўскі, друцкі, віцебскі. Прычым ёсць археалагічныя даныя, якія выявілі, калі ўсё адбылося. Акурат гэтыя высновы былі зроблены мною.

Я паказала, што князь, які сядзеў на полацкім стале, паралельна меў для сябе ўсе магчымасці, каб утварыць асабістае ўладанне. Гэта пацвярджае тэзіс пра незалежнасць Полацкай зямлі ад Кіева.

— Прэзідэнт, азнаёміўшыся з вашай працай, сказаў, што звесткі, якія ў ёй змяшчаюцца, важна ўключыць у сучасныя падручнікі па гісторыі. Патлумачце, чаму гэтыя звесткі важна ведаць сённяшнім школьнікам? Як гэта дапамагае нам іначай зірнуць на сябе?

— Важна ўяўляць, што кожны народ мае пэўны фундамент свайго існавання. Мы не ўзніклі з ніадкуль. Каб утварыўся пэўны этнас, з нейкімі адрознымі рысамі, ён павінен жыць разам на адной тэрыторыі, выпрацоўваць прынцыпы ўласнай культуры. Калі гэтага няма, значыць, няма і народа. Нам увесь час кажуць, маўляў, вы існуеце 25 гадоў, альбо вас можна адлічваць ад БНР, а раней вас не было, вы жылі ў іншых дзяржавах і не мелі нічога ўласнага, таму гаварыць пра беларусаў не выпадае... Хіба гэта правільна?! Нашы даныя акурат абвяргаюць такія меркаванні; яны сведчаць, што ў нас была гісторыя насельніцтва, якое пазней пачало звацца беларусамі. І гэта гісторыя звязана з канкрэтнай тэрыторыяй — нашай. Гэта зямля ўмацоўвалася, абгароджвалася, трымала свае межы. Унутры яе развівалася сетка гарадоў, вясковых селішчаў — адміністрацыйная структура, якая існуе і сёння, накшталт сучасных абласцей, раёнаў. Доказы наяўнасці такой структуры надзвычай важныя для таго, каб паказаць, што гэта ў нас было і яно засталося, што сучасныя раёны і вобласці бяруць свае карані з тых, больш ранніх тэрыторый. І кіраўніцкі апарат, які мы сёння маем, зноў жа бярэ свае карані яшчэ там. Мы маем аснову — тое, з чаго пачалася і ўзнікла сённяшняя дзяржава. Гэта была самастойная краіна, што развівалася па тых жа прынцыпах, на тых жа асновах, што і Кіеўская Русь. Яны ладзілі ці ваявалі, спрачаліся адно з адным — і ўсё дзеля таго, каб умацавацца і стаць больш трывалымі самім. Мелася ўласная княская дынастыя, якую не тасавалі, не перакідвалі з аднаго месца ў іншае, як у Кіеўскай Русі, дзе той, хто кіраваў цэнтрам, мог накіроўваць сваіх сыноў у розныя гарады. Тут такога не было: толькі той, хто жыў на Полацкай зямлі, кіраваў ёй. Гэта была цалкам суверэнная дзяржава.

Цяпер, як і раней пры Савецкім Саюзе, у падручніках пішуць, што гэта частка вялікай старажытнарускай дзяржавы, якой кіраваў Кіеў. У гэтым істотная розніца нашага падыходу да старажытнай гісторыі.

— У вашай працы пазначана, што станаўленне Полацка ў якасці цэнтра адбывалася на мясцовай племянной аснове, а Ноўгарад і Кіеў для гэтага запрашалі варагаў. Аднак у падручніках пішуць, што ў нас таксама кіравалі варагі?..

— Так, у падручніках напісана, што, калі прыйшоў Рурык у Ноўгарад, ён праз два гады раздаў сваім мужам розныя гарады, у тым ліку Полацк, і ўлада варагаў распаўсюдзілася на ўсю зямлю, якую пачалі называць старажытнарускай дзяржавай... Але раздаць гарады — гэта не значыць пасадзіць на ўладу. Мясцовыя жыхары самі запрашалі таго ж Рурыка: «Прыйдзі — і кіруй намі». Іншымі словамі, яму загадвалі сесці на прастол і кіраваць. У Полацку ніхто так не рабіў, нікога не запрашалі. Падчас археалагічных раскопак не выяўлена ніякіх матэрыялаў, якія сведчылі б пра наяўнасць нейкай варажскай дружыны, якая ўтрымлівала б тут уладу. Больш за тое, на працягу ўсёй гісторыі Полацка ІX—XІІІ стагоддзяў мы назіраем, што, акрамя княскай улады, была моцнай і ўлада веча — народнага сходу. У яго ўваходзілі баяры, якія валодалі зямлёй, і гарадскія патрыцыі, прадстаўнікі купецтва і рамесніцтва. І яны заўсёды патрабавалі, каб князь прытрымліваўся іх інтарэсаў. Усе вайсковыя паходы, якія арганізоўваліся палачанамі, былі не ад таго, што князю захацелася пайсці на некага з вайной, а ладзіліся яны з рашэння, адабрэння веча. Яны абкладвалі данінай сваіх суседзяў з Прыбалтыкі, заклікалі іх пад свае сцягі, калі даводзілася абараняцца ад наўгародцаў ці кіяўлян. Яшчэ важны момант: калі сабраць усе сведчанні часоў існавання Полацкай дзяржавы, мы нідзе не знойдзем, каб кіяўляне ішлі на сам Полацк — яны маглі рабіць набегі толькі на ўскраіны, памежжа, але ніколі не наважваліся ісці на цэнтр, бо разумелі, што гэта была б вайна дзяржавы з дзяржавай. А так гэта быў толькі парубежны грабеж, не больш.

— Вы працуеце археолагам сорак гадоў, розныя бачылі часы, змены ў грамадстве. А як мяняецца стаўленне да нашай гістарычнай памяці?

— Гэта складанае пытанне, бо мяняецца яно ў два супрацьлеглыя бакі. У нас шмат удзяляецца ўвагі пытанням, звязаным з духоўнай культурай народа, з культавымі помнікамі, аднаўляюцца некаторыя сярэдневяковыя рэзідэнцыі. Гэта ўсё робіцца дзеля развіцця турызму, прывабнасці нашай краіны, з пэўнымі асобнымі гістарычнымі рысамі. Але, на жаль, самае важнае — пытанне захавання і аховы ўсяго таго, што ў нас яшчэ ёсць у зямлі (а зямля наша надзвычай багатая на матэрыяльныя сведчанні, якія мы выкарыстоўваем для напісання гістарычных прац), — вырашаецца вельмі слаба. А, самае галоўнае, даследуецца надзвычай мала. Аддзелы культуры, мясцовыя музеі не спяшаюцца адукоўваць саміх сябе ў гэтым кірунку і старацца абараніць і падняць узровень захоўвання тых аб'ектаў, за якія яны па законе адказваюць. Хацелася б, каб больш у нашай краіне было цікавасці да археалагічнай спадчыны. Магчыма, у сферы адукацыі трэба паразважаць над гэтым пытаннем — не толькі нашай гістарычнай памяці з пункту гледжання дзяржаўнасці, але і як спадчыны матэрыяльнай культуры.

Калі ўнясём гэта ў адукацыйную літаратуру, нашы дзеці будуць ведаць, чым могуць ганарыцца, бо часта яны лічаць, што нічога цікавага і новага ў падручніках няма... Але калі правільна расстаўлены акцэнты, калі дзіця бачыць, што галоўнае, пасля ў яго будуць зусім іншыя адносіны да культурнай мінуўшчыны.

— Мне здаецца, у Беларусі пралягае цэлая прорва паміж дасведчанымі людзьмі і тымі, хто лічыць, што ў нашай гісторыі нічога не было...

— Сітуацыю ніколі не выправіць толькі з аднаго кірунку. Ёй павінны займацца абодва бакі. Трэба, каб было не толькі жаданне даць веды, але і жаданне іх атрымаць. Калі б з'явілася зацікаўленасць у работнікаў культуры з тых жа музеяў, аддзелаў культуры, ідэалогіі і па справах моладзі!.. А яны ставяцца да гэтага як да вялікай абузы. Калі людзі, якія працуюць на месцах, пачнуць разумець свой абавязак у гэтай працы, пачнуць тым дзецям, якія прыходзяць у музей ці на нейкі аб'ект, расказваць ці паказваць менавіта так, як трэба, каб дзеці разумелі, пра што ім гавораць, тады ўсё зрушыцца з месца. А пакуль экскурсіі, якія праводзяцца ў нас у Беларусі, у большасці накіраваны на танны эфект — людзям распавядаюць нейкія байкі, што рабілася, згодна з паданнямі. Але што было насамрэч і што яно было ў дзесяць разоў цікавейшае, экскурсавод не ведае, бо не чытае кніг!

Мяне неяк спыталі, ці абавязкова перачытваць усе тыя працы, якія я напісала, я адказала, што неабавязкова. Але ўсё гэта можна выкласці папулярна, даступна, каб людзі ацанілі і зразумелі, — і гэта павінна быць у спецыяльнай літаратуры. І, натуральна, такую працу павінны рабіць не мы.

Бо адзін чалавек не можа займацца выключна навуковай дзейнасцю, якая патрабуе вельмі вялікіх высілкаў, бо на доказ аднаго факта часам сыходзіць год працы, а то і больш, і быць папулярызатарам. Але перадаць гэты факт, таму, хто данясе яго больш папулярна, — мы заўсёды пойдзем на такое супрацоўніцтва.

— Аднак у Еўропе і самі навукоўцы таксама пішуць папулярныя выданні...

— Так, і я пішу. Але разарваць сваё жыццё на часткі не так проста. Трэба або заглыбіцца ў нешта фундаментальнае, або толькі павярхоўна пісаць некаторыя тэзісы. Я не супраць, выступаю перад людзьмі, расказваю, паказваю, тлумачу. Ва ўсіх раёнах, дзе працую, я маю наладжаныя кантакты з мясцовымі органамі культуры. Таму цудоўна ведаю, што робіцца на месцах. Там, дзе ўдаецца адшукаць агульную мову з людзьмі, работа ідзе. Аднак у нас вельмі шмат абласцей і раёнаў, не ахопленых археалагічнымі даследаваннямі. Спецыялісты ў многія раёны проста не даходзяць, таму што нас вельмі мала. Праца, якую мы робім, базіруецца на вялізным матэрыяле, які збіраўся дзесяцігоддзямі як намі, так і папярэднікамі. Але, каб быў бачны яе вынік, патрэбна зацікаўленасць усіх бакоў.

Ніна ШЧАРБАЧЭВІЧ

nina@zviazda.by

Загаловак у газеце: «Полацкая зямля была цалкам суверэннай дзяржавай»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Выбіраем аптымальную пару года для пахудзення. Спойлер: і гэта не лета!

Выбіраем аптымальную пару года для пахудзення. Спойлер: і гэта не лета!

Жыццё ў «эпоху спажывання» — сур’ёзнае выпрабаванне для чалавека.

Эканоміка

Нашы фінансы павінны прыносіць даход. Які? Вось у чым пытанне

Нашы фінансы павінны прыносіць даход. Які? Вось у чым пытанне

Адукаваныя людзі загадзя плануюць свой паток фінансаў, размяркоўваючы іх па перспектыўных напрамках, тым самым забяспечваючы сабе нябеднае жыццё.

Культура

Мінск 1941. Як гэта было

Мінск 1941. Як гэта было

Неба пачарнела ад самалётаў.