Вы тут

«Позні вечар, поўны дум...»


Любіць жыццё, здзіўляцца жыццю, не стамляцца знаходзіць у ім новыя грані, адценні, вобразы — вялікае мастацтва. Для пісьменніка гэта асабліва важная здольнасць, яна дапамагае яму развівацца і ўдасканальвацца ў прафесійным плане.


Сённяшні свет патрабуе хуткага руху. Кожны некуды спяшаецца ў няспынным шалёным рытме, спрабуе «ўхапіць» імгненне… І ўсё ж так шмат наўкол расчаравання, зняверанасці, адчування страты арыенціраў. Між тым ідэалы, на якія варта раўняцца, побач: вось яны, нашы сучаснікі, руплівыя, разумныя, натхнёныя стваральнікі і захавальнікі самых каштоўных і вечных у нашым зменлівым свеце скарбаў — духоўных і інтэлектуальных.

Безумоўна, ніводзін творца (няважна, хто ён: навуковец, літаратар, мастак, дойлід) не адбыўся сам па сабе. Асноўныя рысы характару і схільнасці, якія так любяць пасля называць прыроджанымі, насамрэч фарміруюцца там, «игде зродилися и ускормлены суть по Бозе» — на так званай малой радзіме.

У мінулым годзе выдавецтва «Мастацкая літаратура» выпусціла кнігу навел і эсэ Навума Гальпяровіча «На скрыжаванні сноў». Прачулы лірык, аўтар шматлікіх паэтычных кніг, ён ужо даўно друкуе ў перыёдыцы свае празаічныя мастацкадакументальныя нататкі. Хаця азначэнне «празаічныя» не зусім дакладнае. Бачна, што іх пісаў паэт. І творы, змешчаныя ў кнізе, нельга аднесці да нейкага пэўнага кірунку. Гэта і не дзённікавыя запісы («…Ніколі не вёў дзённікаў. Спрабаваў некалькі разоў, але кідаў»), і не модны «нон-фікшн». Гэта само жыццё — увабранае ў душу, пераасэнсаванае, па-мастацку перапрацаванае і выкладзенае на паперу. Кніга атрымалася цэласная, гарманічная і глыбокая па змесце — рэдкасць для падобных выданняў. Чамусьці яе выхад не атрымаў належнага розгаласу ў перыёдыцы, хаця заслугоўвае яна нашмат большай увагі.

Бо мала хто здольны нетрывіяльна, без лішняга пафасу прызнацца ў любові мясцінам, дзе нарадзіўся. Тым больш калі радзіма — калыска беларускай дзяржаўнасці, славуты Полацк. Тут лёгка збіцца на банальнасці і пустаслоўе. Навум Гальпяровіч арыгінальны і шчыры ў кожнай думцы, у кожнай фразе: «Мой маленькі ціхі горад знаёмы мне да кожнай выбоіны ў бруку, да кожнага крываватага завулачка, горад, у якім і ўдзень можна было заблукаць, нібы ў лабірынце…».

Родныя, суседзі, знаёмыя — галоўныя героі аповедаў, іх стваральная і рухальная сіла. Нібы ў кінафільме, перад чытацкімі вачыма праносяцца тыя, дзякуючы каму хлопчык Навум навучаўся шчодрасці, спагадзе, спасцігаў няпростыя, часам жорсткія, жыццёвыя ісціны. Размова з бабуляй пра вечнае: «Бабуля, а дзе Бог? На небе? А чаму мы яго не бачым?». І першыя слёзы пасля яе пахавання… «Кажуць, усё на свеце паўтараецца. Прынамсі, імёны», — высноўвае свой чарговы афарызм аўтар, тлумачачы, чаму ён назваў сваю дачку ў гонар бабулі.

Гэта і сябрукі-аднагодкі — Васька, задзіра Лёнька Ганжа… Гэта і Мішка — дваравы «кароль» з аднайменнага апавядання. Напэўна, кожнаму з нас у дзяцінстве сустракаўся нехта падобны на бабелеўскага Беню Крыка — адчайны і бясстрашны вулічны герой, на якога хацелася раўняцца, каб быць паважаным, каб перамагаць у бойках і мець прыхільніц сярод дзяўчат… Гэта і першыя літаратурныя адкрыцці («Тэкерэй»), і першыя закаханасці («Маруся», «Фаціма», «Ванда»). Гэта і Сяргей Божы Чалавек з аднайменнага аповеду — той, хто паказаў прыклад сапраўднай, непрытворнай веры ў хрысціянскія запаветы… Гэта і першыя сутыкненні з абсурднасцю ганебных праяў антысемітызму — жахлівымі рудыментамі варварскага мінулага.

Часам узнікае ўражанне, што чытаеш мастацкую аповесць, бо шмат хто з герояў вандруе з аповеду ў аповед. Вобразы бацькі і маці цэнтральныя, ім, самым родным людзям, аўтар абавязаны не толькі з’яўленнем на свет, але і фарміраваннем чалавечых ідэалаў, ладам мыслення, светаўспрыманнем. Якім глыбінным і сапраўдным сэнсам напаўняецца слова «бацька», калі тата, інвалід вайны з адзінай дзеючай рукой, нясе сына, дванаццацігадовага хлапчука з прабітай падчас дзіцячых гульняў нагой, некалькі кіламетраў да бальніцы на сваіх плячах… «…Перад смерцю ён стаў лёгкім, як дзіця, і ўжо я ледзь не пераносіў яго з пакоя ў пакой… І вось цяпер, калі ён памёр, я ўсё часцей успамінаю тую дарогу, ягоную дужую спіну і ўласную веру, што ўсё будзе добра, калі са мной бацька. І чую ягоны голас: “Нічога, сынок, пацярпі…”». Значнае месца ў кнізе прысвечана літаратурнаму жыццю Наваполацка канца 70-х — пачатку 80-х гадоў мінулага стагоддзя. Яно сапраўды віравала, і нарыс «Былі крыніцы сінія…» — таму пацвярджэнне. Навум Гальпяровіч тактоўна «зашыфраваў» сваіх паплечнікаў-літаратараў, але людзі, абазнаныя ў літаратуры, без цяжкасцяў пазнаюць тых, хто хаваецца за красамоўнымі імёнамі: Гаспадар Тайгі, Анёлак, Друкар, Разумаў — сёння гэта вядомыя асобы ў літаратурным свеце.

Распавядаючы пра замежныя вандроўкі, пра шматлікія знаёмствы, Навум Гальпяровіч штораз вяртаецца да разваг пра месца Радзімы і спаконвечных каштоўнасцяў у жыцці чалавека: «Быць высакародным і справядлівым — значыць не падпіхнуць у забыццё святое і выпакутаванае пакаленнямі [……..], бо страта і заняпад любой мовы — трагедыя для ўсяго чалавецтва». Ён таксама засмучаецца, што «…знікла павага да ролі пісьменніка ў грамадстве, што розныя падробкі, танны эпатаж, безгустоўе робяцца правілам у мастацтве і не толькі ў мастацтве».

На самай высокай і ўзнёслай ноце гучаць радкі пра вельмі важнага чалавека ў жыцці аўтара — паэта Алеся Пісьмянкова. Прыяцеляў, «фрэндаў» у сеціве можа быць сотні і нават тысячы, сапраўдны ж сябар — толькі адзін, і то калі пашанцуе яго сустрэць. Навуму Гальпяровічу пашанцавала. Унікальнае сяброўства пачалося, калі абодва былі ўжо сталымі творцамі і цягнулася некалькі гадоў, надзвычай багатых на вандроўкі, жарты, кур’ёзныя выпадкі, на цікавыя сустрэчы з адметнымі асобамі. Шчымлівым болем працяты старонкі, дзе аўтар піша пра трагічны сыход сябра з жыцця. Згадвае і верш, які прысвяціў яму Алесь Пісьмянкоў:

Позні вечар, поўны дум,

Клопат плот гародзіць.

Акадэмія, Навум,

Нам пара выходзіць…

Канстанцін Паўстоўскі ў сваёй знакамітай «Аповесці пра жыццё» сцвярджае: «Пісьменнік, выказваючы сябе, тым самым выказвае і сваю эпоху». На жаль, часіны, калі шчырасць і непасрэднасць былі асновай чалавечых стасункаў, канулі ў Лету. Сёння ўжо не завітваюць без папярэджання ў госці да сяброў, жывыя гутаркі больш не зацягваюцца да глыбокае начы, а творцы дыскутуюць, найчасцей не гледзячы адзін аднаму ў вочы, а ў каментарах пад пастамі ў фэйсбуку. Кніга «На скрыжаванні сноў» — пра незваротныя часы, і хоць аўтар — наш сучаснік, душой ён там — у сяброўскіх шчырых сустрэчах, размовах пра жыццё і літаратуру.

Нездарма ў зборніка такая незвычайная назва. Для творцы свет мрой — заўжды крыніца натхнення. А для Навума Гальпяровіча яшчэ і дадатковыя матывацыя і стымул: «Мне снілася вясна, а значыць, жыццё працягвалася, значыць, трэба яшчэ верыць у добрае і светлае, змагацца з цемрай і паняверкай, адным словам — жыць».

Янка ЛАЙКОЎ

Выбар рэдакцыі

Жыллё

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Па якіх крытэрыях дамы ўваходзяць у праграму па капрамонце?

Пра ўсе тонкасці правядзення капітальнага рамонту расказалі спецыялісты.

Рэгіёны

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Самы працяглы ўрок гістарычнай праўды і сяброўства

Удзельнікі «Цягніка Памяці» папярэдніх гадоў дзеляцца сваімі ўражаннямі ад праекта.

Экалогія

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Якія прагнозы на лета робяць метэаролагі?

Тры месяцы суцэльнай спякоты нам не абяцаюць

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.