Вы тут

Опера «Князь Ігар» адкрыла сезон у Нацыянальным акадэмічным тэатры Беларусі


Правіцель, які прайграў бітву... Застаўся без войска, апынуўся ў палоне і страціў гонар перад сваімі... Але глыбока смуткуе і думае, як выправіць памылку, што прывяла да паразы ад чужынцаў. Такі князь Ігар у оперы Аляксандра Барадзіна — асоба складаная, трагічная, якая, разумеючы сваё становішча, не хоча мірыцца з прадвызначанасцю. Такога князя Ігара ведаюць усе аматары оперы — да твора Аляксандра Барадзіна неаднойчы звяртаўся наш тэатр. Іншага героя імкнуліся паказаць у новай версіі. Прынамсі, яе рэжысёр Галіна Галкоўская напярэдадні тлумачыла сваю ідэю прачытання твора. Але пастановачныя намеры — адно, яны часам гучаць вельмі натхняльна і не заўсёды потым апраўдваюцца ў глядзельнай зале. Іншая справа — выніковы мастацкі прадукт, якім яго бачаць (і ўспрымаюць) гледачы.


Опера «Князь Ігар» адкрыла сезон у Нацыянальным акадэмічным тэатры Беларусі. Чарговая прэм'ера твора, які ў нас любяць, — у афішы тэатра з'явіўся яшчэ ў 1934 годзе, а ў пасляваенны час было здзейснена некалькі пастановак. Папярэдняя версія Юрыя Аляксандрава рабіла акцэнт на асобе самога князя. Новая пастаноўка ўяўляе сабой хутчэй эпічнае палатно, дзе ўсе героі становяцца галоўнымі (кожны па-свойму гне сваю лінію і вядзе сваю партыю, адпаведна, усе салісты могуць паказаць сябе, што і робяць). Але калі тэма асобы ў гісторыі заўсёды актуальная, то зварот да эпічнай ілюстрацыі сюжэта выклікае пытанні: наколькі гэта абгрунтавана сёння?

А гэтым разам нам прапанаваны менавіта такі варыянт «Князя Ігара»: пастаноўка оперы маштабная, зробленая з размахам, дорага... На гэта звяртаеш увагу ўжо з самага пачатку: гучыць музыка, і карцінкі на экране «ўводзяць» у кантэкст, так бы мовіць, задаюць тон. І пазначаюць ідэю: ёсць святая Русь, яна непахісная, як магутныя храмы з крыжамі на бліскучых залатых купалах. І менавіта гэты кантэкст (а не ўмовы існавання герояў і развіцця іх вобразаў) вызначылі настрой, з якім я потым глядзела ўсю пастаноўку, што звяртае да далёкай мінуўшчыны, згаданай у «Слове пра паход Ігаравы». Падзеі ХІІ стагоддзя, жыхары Пуціўля супрацьстаяць полаўцам. Гісторыя, пераказаная ў летапісе. І ўвасобленая на сцэне — у падкрэслена гістарычным варыянце, які рэалізуецца праз мастацкі вобраз спектакля. Гэта зроблена не проста дорага, а нават з шыкам. Дэкарацыі і касцюмы оперы, дзе фігуруе рэальны гістарычны герой, павінны ж перадаваць дух эпохі... Напэўна, так задумваў народны мастак Расіі Вячаслаў Окунеў. Але гістарызм на сцэне адыгрывае сваю ролю тады, калі ёсць і падкрэсліваюцца нейкія пазачасавыя паралелі.

Але тут іх шукаць не варта, бо опера ставілася зусім не дзеля іх. Найперш дзеля музыкі — і тут адноўленая справядлівасць у дачыненні да аўтара Аляксандра Барадзіна. Вядома, што пасля яго смерці твор дапрацоўвалі-кампанавалі іншыя, у прыватнасці Рымскі-Корсакаў сёе-тое скасаваў. Працягваючы гэтую лінію, беларуская пастановачная група дазволіла сабе таксама папрацаваць з музычным матэрыялам: штосьці знойдзенае ў архівах дадалося, то-бок музычнага матэрыялу паболела, што асабліва вітаў дырыжор-пастаноўшчык Аляксандр Анісімаў. А нейкія часткі проста пераставілі — гэта яшчэ больш падкрэсліла эпічнасць спектакля, асабліва ў пачатку і фінале.

Пышныя, з размахам пададзеныя віды каменных будынкаў Пуціўля (назва горада гучыць у оперы) адразу ж прымушаюць успамінаць гісторыю. Багатая Візантыя, і хіба што такія буйныя гарады як Кіеў і Полацк маглі на той час пахваліцца шыкоўнымі мураванымі храмамі. На большасці тэрыторый старажытных славянскіх княстваў на той час дамінавала ўсё ж драўляная архітэктура, крохкая і ўразлівая. Невялічкі кавалак яе мы бачым у праекцыі, калі трэба паказаць, як гарыць-палае Русь — чаму яе ўласна і трэба абараняць, бо попел (калі гэта ён?) плыве па небе дзіўнымі шматкамі, засцілаючы святло ў кутку задніка. Ды калі бачыш, пад якой абаронай магутных мураваных сцен знаходзяцца прыгожыя, культурна і багата апранутыя людзі, то міжволі думаеш: а чаго ж ім баяцца нейкіх нецывілізаваных качэўнікаў?..

А калі бачыш стан полаўцаў, разумееш, чаму дрэнны знак спрацаваў. Лагер ворагаў, дзе трымаюць паланёнага князя, паказаны вельмі пераканаўча і каларытна. Хор і балет працуюць на відовішчнасць, ажыўляючы больш вядомыя шырокаму слухачу «палавецкія скокі». Гэта прыгожа і рамантычна (нават зразумела, чаму сын Ігара закахаўся ў Канчакоўну). І гістарычна — цяпер ужо з мастацкага пункту гледжання, таму што гэты фрагмент створаны паводле адноўленай харэаграфіі Міхаіла Фокіна (легендарны балетмайстар працаваў над ім больш за 100 гадоў таму, з таго часу мастацтва балета таксама моцна змянілася). Але калі грунтам для спектакля з'яўляецца гісторыя, то ў ёй бярэцца самае-самае, каб глядач мог сказаць: там ёсць усё!

Дык і сапраўды ж ёсць. Акцэнты зроблены не на адной лініі, а на ўсіх адразу, па максімуме. Часам да прапанаваных трактовак вобразаў нішто не падводзіць. Галоўны герой Ігар не падобны на ахвяру нават у палоне, калі спявае сваю шчымлівую арыю «О, дайце, дайце мне свабоду...» У выкананні Уладзіміра Пятрова ён выглядаў не столькі як чалавек, які ў нечым раскайваецца, а як той, хто засяроджана абдумвае далейшыя дзеянні (і рашэнне абавязкова павінна знайсціся!). Яраслаўна ў выкананні Ірыны Крыкуновай атрымалася рашучай жанчынай, якая трымае ўсё пад кантролем (і як тут паверыць словам пра сваю сястру князя Уладзіміра Галіцкага, чаму ён вырашыў, што яна — вось такая — так проста можа сысці ў манастыр, каб вызваліць яму пасаду?). Князь Галіцкі (Андрэй Сялюцін) па волі рэжысёра выглядае сапраўдным антыгероем, нават большым, чым палавецкі князь Канчак — той паважае Ігара, добра яго з сынам прымае. Ён падаецца чалавекам з прынцыпамі, вось толькі ўмовы ваеннага часу размежавалі герояў як ворагаў, а так жа можна паразумецца. І падставы ёсць для шлюбу дзяцей. І калі ўсё так прыгожа-добра і заманліва, як мы бачым, чаму ж рускі князь усё ж бяжыць з палону?

Згодна з сюжэтам мы ведаем, чаму. Згодна з гісторыяй — у яго наперадзе шмат паходаў. Аўтары пастаноўкі падкрэсліваюць далейшую місію князя: сабраць палкі і бараніць радзіму, тэрыторыя якой пазначана канкрэтнымі хрысціянскімі сімваламі, — гэты рэжысёрскі ход канчаткова ўзводзіць эпічнасць у абсалют. Менавіта тут мы бачым, як князь збірае дружыны на вайну з полаўцамі. Звяртаецца да ўсіх князёў, у тым ліку і таго, якога «баяцца яцвягі і літва»... Дапускаю, што шмат хто са слухачоў можа не ведаць, дзе жылі гэтыя плямёны і можа не суаднесці іх назвы з гісторыяй нашай краіны. Але калі суаднесці, асабліва ў фінале (!?), то застаецца пытанне: пра якую радзіму размова?.. І калі мы не сыходзім ад гістарызму да абстрагавання, калі не рушым у бок умоўнасцяў і нейкіх агульначалавечых акцэнтаў, то ўсё ўспрымаецца вельмі канкрэтна. Наўрад ці гэта ідзе на карысць менавіта гэтай оперы ў беларускім тэатры ў ХХ стагоддзі: у славянскім свеце адбыліся шмат якія працэсы. Шмат што змянілася, нават у назвах тэрыторый, шмат краін утварылася. Але для кожнай з іх была і застаецца актуальная тэма патрыятызму. А опера «Князь Ігар» таксама пра гэта. Не пра тое, як стаць пераможцам, а пра тое, што людзі (уладары) могуць памыляцца, і бываюць памылкі, якія абарочваюцца вялікімі стратамі, але яны патрабуюць глыбокага асэнсавання — дзеля таго, каб бяда не паўтаралася зноў. Насамрэч, гэтая опера ў наш час можа быць актуалізаваная праз шмат тэм, якія ў ёй пазначаны. А гісторыя дзеля гісторыі (нават багата ілюстраваная) падобная на падручнік, які можа ўдакладняцца. Мастацкі твор — гэта ўсё ж значна больш, чым ілюстрацыя пэўнага кавалка жыцця. Гэта размова пра самое жыццё, якое людзі будуюць цяпер. Прыгадваючы гісторыю.

Ларыса ЦІМОШЫК

Загаловак у газеце: Дарагі «Князь Ігар»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.