Вы тут

Мова воінаў стала мовай газеляў


Даніяр Абідаў, саветнік Амбасады Узбекістана ў Беларусі, вучыўся на журналіста, пачынаў сваю працоўную дзейнасць лабарантам, а стаў доктарам палітычных навук і дыпламатам. З гэтым цікавым суразмоўцам наша гутарка пра тое, чаму ва ўсім цюркскім свеце высока шануюць Алішэра Наваі, як цяпер наладжваюцца беларуска-ўзбекскія літаратурныя кантакты і якія важныя праекты ўжо ў працы.


Даніяр Абідаў. Фота Івана Ждановіча

— Даніяр Таджыевіч, гэтым летам у Мінску ўстанавілі помнік вялікаму паэту Алішэру Наваі. Давайце нашу размову і пачнем з гэтай вядомай ва ўсім свеце асобы. Як уваходзіць яго паэзія ў свядомасць вашых супляменнікаў?

— Ва Узбекістане ведаюць вершы Наваі з ранняга дзяцінства. Яны гучаць у кожным доме. Узбекі чуюць іх. І, мабыць, усё цюркамоўнае насельніцтва Цэнтральнай і Сярэдняй Азіі слухае, ведае, чытае тыя ці іншыя вядомыя газелі і рубаі Алішэра Наваі. Няма, пэўна, ніводнай сям’і, у якой не гучалі б і песні на яго словы. Гэтыя мелодыі, словы ўваходзяць у дух і плоць кожнага чалавека, жывуць у нас ад самай калыскі. Па радыё іх можна пачуць і цяпер — штодзень.

— У чым, як лічыце, каштоўнасць паэзіі Наваі для людзей вашай краіны, рэгіёну ў нашы дні?

— Нездарма кажуць пра яго: сонца нацыі. Так называюць Наваі цюркамоўныя народы. Ну, а без сонца, як вы ведаеце, няма жыцця. Прычым, звярніце ўвагу, у біяграфіі Наваі ёсць звесткі, што сваім яго лічаць і ўйгуры, і ўзбекі. Ёсць меркаванні, што ён таксама кроўна звязаны з атурэчаным мангольскім племем… Як бы там ні было, менавіта Наваі, паўтаруся, — наша ўсё. Бо ён не толькі паэт. Наваі пісаў і трактаты. Іх можна аднесці і да літаратуры, і да навукі. Натуральныя навукі ён ведаў. Наваі таксама і філосаф, і дзяржаўны дзеяч. І што дзіўна: такія людзі ўжо з дзяцінства пачынаюць праяўляць свае выдатныя здольнасці.

— Напэўна, і паэтычныя вечары ў часы Наваі былі ў модзе?

— Так, у той час, як сведчыць гісторыя, вечары паэзіі праводзіць было модна. Ва ўзбекаў гэта называецца: мушаіра. Памятаю, маці мне распавядала, як у іх дома ладзілі мушаіру, і збіралася ўся махаля — так называецца ў нас жылы квартал у гордзе ці ў вясковай мясцовасці. А яшчэ ў нас кажуць: дзіця выхоўвае сем махаля. Прычым кожны дарослы, які жыве непадалёк, ён і выхавальнік дзіцяці. Ён можа зрабіць яму заўвагу, нешта падказаць і дапамагчы. Дык вось, мушайра — гэта чытанне вершаў знакамітых паэтаў: каму што падабаецца. А калі на сцяне ў доме вісіць дутар, дойра (музычныя інструменты. — Аўт.), то іх бяруць і пачынаюць спяваць пад мелодыю. Можа быць, народныя песні так і з’яўляліся. І вершы Наваі на падобных «паэтычных вечарынах» абавязкова гучаць. Народных жа спевакоў ва Узбекістане завуць «башы».

— Вы, напэўна, раслі ў паэтычным асяроддзі?

Помнік Якубу Коласу ў Ташкенце. Фота БЕЛТА

(усміхаецца.) Ну я нарадзіўся ў Ташкенце ў 1961 м, калі ўжо было і радыё, і тэлебачанне з’явілася. А мае продкі такую традыцыю, якая жыла з часоў Наваі, памяталі. Маці, як гэта прынята ў нас, вяла гаспадарку, сям’ёй займалася: нарадзіла 12 дзяцей, я быў 11-м. Бацька шмат працаваў з 14‑цігадовага ўзросту, нават дадаў сабе два гады: трэба было тады дапамагаць сваёй сям’і. Таму вышэйшай адукацыі атрымаць яму не ўдалося. Але іх выхоўвалі ў тым ліку і паэтычныя вечары. У такім асяроддзі рос і Алішэр Наваі. Пэўны грамадска-культурны асяродак дапамог яго таленту раскрыцца ў поўную сілу.

— На жаль, яго творчасць пакуль мала вядома ў Беларусі. Як, на ваш погляд, можна гэта выправіць?

— Думаю, творчым людзям нашых краін варта праяўляць цікавасць адзін да аднаго, супрацоўнічаць. Наладжваць кантакты, знаходзіць магчымасці для перакладу творчай спадчыны Алішэра Наваі на беларускую мову. Некаторыя пераклады Алішэра Наваі былі зробленыя ў савецкі час. Яго перакладаў, ведаю, паэт Васіль Жуковіч. У 2019-м паэт Казімір Камейша апублікаваў у газеце «Звязда» свае пераклады некаторых рубаі. Уступнае слова зрабіў Міністр інфармацыі Аляксандр Карлюкевіч і газета «Літаратура і мастацтва». Мабыць, перакладаў на беларускую ўжо з рускай. А на рускую перакладзена твораў Наваі ўвогуле шмат.

— Мы ведаем Казіміра Камейшу як таленавітага паэта, які віртуозна валодае мастацкім словам. Але вось калі б у яго быў кансультант з веданнем мовы арыгінала…

— Вы правільна ставіце пытанне. Бо нават не ўсякі ўзбек сёння разумее мову Наваі. Складзены нават слоўнік да твораў Наваі, які дапамагае гэта рабіць. І, вядома, варта ўсё ж пры перакладах па магчымасці звярацца з арыгіналам. Тым не менш праца Казіміра Камейшы заслугоўвае ўсялякай павагі. Спадзяюся, будзе яна ў Беларусі прадоўжана. І я яшчэ працягну думку пра тое, што цюркская мова зразумелая розным народам Сярэдняй і Цэнтральнай Азіі. Раней, дзесьці да 1940-х гадоў, адукаваныя людзі ведалі яшчэ ў нас, акрамя цюркскай, і фарсі, і арабскую мовы. Пры тым арабская лічылася мовай навукі, фарсі — мовай паэзіі, а цюркская — мовай вайны. Дык вось вялікая заслуга Алішэра Наваі ў тым, што ён паказаў хараство ўзбекскай мовы ў напісанні паэзіі. Да яго паэтычныя творы больш пісалі на фарсі. А ён як бы навукова абгрунтаваў, што гэтая мова — універсальная. Наваі нават напісаў навуковы трактат «Суджэнне пра дзве мовы» — персідскую (фарсі) і тюркскую. І абгрунтаваў: усе паэтычныя жанры могуць гучаць на цюркскай мове.

— Дзякуючы Наваі, можна сказаць, і мова вайны стала мовай газеляў…

— Так, менавіта так! Вы ж ведаеце з гісторыі: цюркам было цяжка, што называецца, сядзець на адным месцы. Нашы продкі праяўлялі вялікую жыццёвую актыўнасць, яны былі воінамі, часта дамінуючымі — нават знаходзячыся ў іншых краінах, культурах. Мабыць, так ужо мы ўладкаваныя… Так што лічыцца, што менавіта Наваі дапамог больш шырокаму выкарыстанню мовы ў паэтычным рэчышчы. І навукова тое абгрунтаваў яшчэ ў 15 стагоддзі. Алішэра Наваі, дарэчы, лічаць заснавальнікам сучаснай літаратурнай узбекскай мовы.

— А мова народа — гэта і яго дух, ментальнасць, аснова ўсёй культуры…

— Так, менавіта жывы дух узбекскага народа ў творах Наваі адчуваецца. Да таго ж ён яшчэ і суфій. А галоўнае для суфіяў — гэта пошукі сэнсу жыцця…

— …І пошукі гэтага сэнсу ў сваіх унутраных светах…

Помнік Алішэру Наваі ў Мінску. Фота euroradio.fm

— Так, суфіі хацелі выхаваць ідэальнага чалавека. Шмат увагі надавалася адносінам настаўніка (мюрыда) і вучня. Настаўнік дзякуючы пэўным практыкам, ладу жыцця дасягае высокага духоўнага стану. І перадае потым вучню гэта сваё «веданне шляху да дасканаласці». Прычым такое атрыманне ў спадчыну практыкі суфіяў ідзе па гэты час. Яно і не спынялася. А заснавальнікам суфізма лічаць самога Прарока. Таму што Прарок сам быў аскетам. Імкнуўся да духоўнага абнаўлення. Гэтая духоўная традыцыя пераходзіць з пакалення ў пакаленне і па гэтагы час яна жывая.

— Мы можам сцвярджаць, што творы Наваі спрыяюць звароту позірку чалавека ўнутр сябе самога, а таксама сцвярджаюць каштоўнасць духоўнага жыцця?

— Так-так, цалкам згодны з вамі.

— У пагоні за матэрыяльнымі каштоўнасцямі важна не забыцца і пра духоўны свет. А Наваі каштоўны, як нам здаецца, для ўсіх людзей зямлі, для іншых народаў тым, што абуджае жаданне разабрацца ў сабе… І калі яго творы ў Беларусі вывучаць з такімі падыходамі, то гэта будзе таксама спрыяць духоўнаму збліжэнню нашых народаў.

— Думаю, і ў творчасці Янкі Купалы ёсць гэты пасыл-зварот да ўнутранага свету чалавека, да нашага духоўнага адраджэння. У вершы «А хто там ідзе?» гучыць заклік да самапазнання, і як мэту такога духоўнага росту можна прачытаць апошнія словы: «Людзьмі звацца». Па сутнасці, і Наваі да гэтага заклікаў: выхаваць у сабе ідэальнага чалавека. Што цікава, у канцы жыцця ён напісаў дыдактычны твор «Мова птушак». У ім ад асобы птушкі худ-худ распавядаюцца розныя гісторыі павучальна-выхаваўчага характару. Агульны кірунак думкі: імкненне да ідэалу, жаданне бачыць чалавека ідэальным. Думаю, з гэтым творам цікава знаёміцца людзям любых нацыянальнасцяў.

— У Якуба Коласа таксама ёсць алегарычная кніга: «Казкі жыцця», вартая прачытання ў многіх краінах. Сам беларускі Пясняр яе лічыў адной з галоўных у сваёй творчасці, і пісаў казкі досыць працяглы час, многія гады. Дарэчы, цяпер творчасць Якуба Коласа глыбока вывучаецца, і кожны год у гонар дня нараджэння класіка праходзяць «Каласавіны» — гэта вялікі цыкл розных мерапрыемстваў. У тым ліку ладзіцца і міжнародная навуковая канферэнцыя. Скажыце, а хто і як вывучае творчую спадчыну Алішэра Наваі?

— Многія вывучаюць, многія пішуць. Літаратурныя творы пра Наваі напісаны — у прыватнасці, Айбек стварыў раман «Алішэр Наваі». Ён перакладзены на рускую мову. А пераклады на розныя мовы народаў СССР пачаліся яшчэ ў 30-я гады — тады праводзіліся дэкады, Дні культуры, Дні літаратуры саюзных рэспублік, і гэта спрыяла кантактам літаратараў. Узбекскія пісьменнікі прыязджалі ў Беларусь, вашы ездзілі ва Узбекістан. Ведаю, на пачатку 30-х паэт Уйгун прыязджаў у Беларусь — на пашыранае пасяджэнне праўлення Саюза пісьменнікаў СССР. І выступаў у Мінску. Падчас Вялікай Айчыннай вайны ў Ташкенце жылі Эдзі Агняцвет і Якуб Колас — там іх творы перакладалі. Зульфія пераклала вядомы верш «А хто там ідзе?» Янкі Купалы. Твораў Коласа ў той час вельмі шмат перакладалі, у тым ліку Гафур Гулям, Зульфія. Колас жыў побач, сябраваў з сям’ёй Зульфіі, яе муж паэт Хамід Алімжан быў яго вялікім сябрам, — ён потым трагічна загінуў у 1943 годзе.

— Што прадпрымаецца сёння, каб беларускую літаратуру больш ведалі ва Узбекістане, і наадварот?

— У гэтым напрамку вельмі шмат робіць Аляксандр Карлюкевіч. І за гэта яму наш вялікі дзякуй. Мы часта кантактуем па розных творчых, літаратурных, перакладчыцкіх, кнігавыдавецкіх пытаннях. Просіць ён наладзіць рознабаковыя сувязі з узбекскімі літаратарамі — мы гэта робім. З часу адкрыцця Амбасады шмат ужо было выканана. Перакладаліся газелі Алішэра Наваі, яны выйшлі кнігай у серыі «Сугучча». Алесь Мікалаевіч пытаўся ў мяне тады: каго з сучасных пісьменнікаў Узбекістана варта шырэй прадставіць у Беларусі? Я ў ліку іншых парэкамендаваў Эркіна Вахідава, у прыватнасці, яго верш «Я узбек». Ён на рускую мову яшчэ не перакладзены. Герой Узбекістана, народны паэт Эркін Вахідаў памёр у 2016 годзе. Я сына яго папрасіў, і ён зрабіў рускамоўны падрадкоўнік, а Навум Гальпяровіч (беларускі пісьменнік. — Аўт.) перавёў верш на беларускую мову летам 2018-га. Потым пры маім пасярэдніцтве Карлюкевіч пачаў перамовы з сынам паэта пра выданне кнігі вершаў Эркіна Вахідава на беларускай мове. І, наколькі мне вядома, права на публікацыю атрымана, цяпер ідзе праца над перакладамі. Калі мы летам у Музеі Янкі Купалы праводзілі круглы стол, то сустракаліся з Навумам Гальпяровічам. Ён сказаў, што заканчвае пераклад паэмы «Паўстанне несмяротных». Прыязджаў у Беларусь і пісьменнік Кучкор Наркабіл, збіраў тут матэрыял для сваёй аповесці пра першы дзень вайны. Выступаў у розных аўдыторыях у Брэсце. Яго некаторыя творы перавялі ўжо на беларускую мову. Акрамя таго, ужо два гады запар нашы паэты, празаікі прыязджаюць у Беларусь на розныя мерапрыемствы. У прыватнасці, яны былі на Днях беларускага пісьменства, на кніжнай выставе. Прыязджаў і старшыня Саюза пісьменнікаў Сіражыдзін Саідаў, які шмат працаваў дзеля ўзбекска-беларускага літаратурнага супрацоўніцтва. Дзякуючы яму ў 2018‑м напярэдадні візіта беларускага лідара ва Узбекістан былі перакладзены творы Якуба Коласа і выдадзены асобнай кнігай, якую наш Прэзідэнт падараваў свайму калегу Аляксандру Лукашэнку. Намеснік Саідава паэт Мінхажыдзін Мірзо пераклаў на ўзбекскую вершы беларускіх аўтараў і выдаў невялікай кнігай. Цяпер Мінхажыдзін Мірзо ўзначальвае Цэнтр духоўнасці і асветніцтва. І, дарэчы, прапанаваў выдаць анталогію беларускай паэзіі на ўзбекскай мове. Гэтую ініцыятыву падтрымала Міністэрства інфармацыі Беларусі. А цяпер ідуць перамовы аб выданні ў Беларусі анталогіі ўзбекскай паэзіі. Я размаўляў са старшынёй Саюза пісьменнікаў Узбекістана Саідавым — ён прапанаваў выдаць на узбекскай, беларускай, рускай мовах зборнік вершаў да 75-годдзя Вялікай Перамогі. Алесь Карлюкевіч такую ідэю таксама падтрымаў. Гэта будуць творы паэтаў-франтавікоў і таксама сучасных аўтараў. Акрамя таго, ёсць праекты па перакладзе твораў узбекскіх пісьменнікаў тут і наадварот. А таксама планы па перакладзе, выданні беларускіх казак на ўзбекскай мове. Так мы будзем знаёміць узбекскіх дзяцей з беларускімі казкамі і наадварот.

— Дарэчы, у 1986 годдзе ў серыі «Бібліятэка дзіцячай літаратуры народаў СССР» выйшла цудоўная кніга вершаў, апавяданняў і казак узбекскіх пісьменнікаў у перакладзе на беларускую мову пад назвай «Вясёлка над арыкам». Так што вялікая праца па перакладах і раней вялася. Хто цяпер казкі перакладае, і хто будзе выдаваць?

— Задумкі пакуль не канкрэтызаваныя. Вядуцца перамовы, і гэта будзе абавязкова зроблена. У прыватнасці, магу сказаць: для анталогіі паэзіі выбіраюцца творы 15 аўтараў з кожнага боку, і будзе прадстаўлена па 10 іх вершаў. Ёсць намер да 2020 года пераклады ўжо зрабіць.

— Хацелася б удакладніць: наколькі сёння запатрабаваная ў маладзёжным асяроддзі паэзія Алішэра Наваі? Вось вы кажаце, што раслі на ёй, яна гучыць у вас, як гавораць, на ўзроўні ДНК… А як сёння? Мы ведаем, вашы дочкі якраз у тым узросце, калі ім гэта можа быць цікава. Безумоўна, каб чытаць, разумець, любіць паэзію — для таго трэба мець адпаведнае «базавае выхаванне», пэўны ўзровень агульнай культуры, адукацыі… Цікавяцца творчасцю Наваі, скажам, студэнты, працоўная моладзь у Ташкенце?

— Я толькі што сказаў: у нас ёсць Цэнтр духоўнасці і асветніцтва. Ён якраз і займаецца пытаннямі пераемнасці нацыянальных, духоўных, культурных традыцый. Мы ведаем: за савецкім часам пра некаторыя рэчы, якія тычацца нацыянальнага мінулага ўзбекаў, напрыклад, пытанняў веры, наогул нельга было гаварыць. Цяпер мы імкнемся гэтую пераемнасць пакаленняў аднавіць. Акрамя таго, у нас ёсць шмат розных дзяржаўных, грамадскіх арганізацый, якія займаюцца ў тым ліку і пытаннямі духоўнага развіцця, выхавання моладзі. Пры тым прыклад жыцця, творы Алішэра Наваі, вядома ж, запатрабаваныя. Яны вывучаюцца ў школах, вышэйшых навучальных установах. Яны працінаюць усё наша жыццё. Да іх звяртаюцца пісьменнікі, тэатралы, мастакі, кінематаграфісты. Да таго ж у нас ёсць фонд «Залатая спадчына», які займаецца захаваннем помнікаў гісторыі, культуры ўзбекаў. Шукаюць іх па ўсім свеце, спрабуюць вяртаць ва Узбекістан. Калі гэта кнігі, тэксты, то хоць бы ў копіях. Кіруе гэтым фондам Аміркуль Карымаў, таксама паэт — ён мой сакурснік. Разам вучыліся, потым на 3-м курсе ён перавёўся ў тагачасны Ленінградскі дзяржуніверсітэт, на факультэт журналістыкі, там, у 80-х і атрымаў адукацыю.

— Іван: Я таксама вучыўся якраз у той час у Ленінградзе, на факультэце журналістыкі. У нас было шмат «мэтавікоў» з розных рэспублік СССР. На нашым курсе, выпуск 1982 года, Аміркуля Карымава, здаецца, не было. Але, мабыць, мы маглі сустракацца ў інтэрнаце на Нова-Ізмайлаўскім праспекце — гэта быў дом 16, корпус 1.

— Ён у 79-м у Ташкенцкі ўніверсітэт паступіў, у 81-м з’ехаў у Піцер. Так што, несумненна, вы дзесьці перасякаліся. Свет цесны, як кажуць!

— Валянціна: Я пісала ўжо ў часопіс пра тое, наколькі глыбока запала мне ў душу паездка ва Узбекістан у савецкі час (№ 7, 2019. — Рэд.). І нядаўнім канцэртам, які праходзіў у Беларускай дзяржфілармоніі летам, падчас Дзён культуры Узбекістана, была проста ўзрушана. Якая вялікая духоўная напоўненасць ва ўсім дзеянні, ва ўсім прадстаўленні! Гэта было вельмі ўражліва.

Алішэр Наваі (1441–1501)

— Дзякуй за добрыя словы! Мы і ў сябе ва Узбекістане такія канцэрты ладзім. Вельмі рады, што ўзбекскае нацыянальнае мастацтва выклікае захапленне, мае жывы водгук у вашым сэрцы.

— А нам бы хацелася і глыбей пранікнуць у свет паэзіі Алішэра Наваі. Скажыце, гэта ў прынцыпе рэальна: з цягам часу праводзіць у Беларусі, скажам, штогадовы тыдзень Алішэра Наваі? Каб прыязджалі да нас з Узбекістана тыя, хто вывучае яго творчасць, і расказвалі пра свае знаходкі, чыталі публічныя лекцыі для студэнтаў і не толькі. Каб гучалі вершаваныя радкі, песні на вершы Алішэра Наваі. Каб мастакі паказвалі свае карціны, створаныя па матывах твораў Наваі, а тэатры — спектаклі… Каб прэзентаваліся кнігі вялікага паэта, перакладзеныя на беларускую мову…

— Гэта было б выдатна! І мы маглі б у сябе падобныя мерапрыемствы праводзіць, прысвечаныя Янку Купалу, Якубу Коласу, Максіму Багдановічу. Спецыялістаў у нас шмат, якія маглі б да такіх праектаў далучыцца. Скажам, рэктар універсітэта Узбекскай мовы і літаратуры імя Алішэра Наваі Шухрат Сіражыддзінаў — сам наваівед. На адкрыццё помніка Алішэра Наваі ён прыязджаў у Мінск. І таксама мой добры таварыш. Думаю, у любы час адгукнецца — і сам, і супрацоўнікаў камандзіруе. Але пытанне ў тым, хто за гэта возьмецца, на якія сродкі ўсё тое праводзіць?

— Мы разумеем: у Амбасады, мабыць, шмат іншых пытанняў, перш за ўсё ў сферы гандлёва-эканамічнага супрацоўніцтва, адукацыі… У інтэрв’ю са спадаром Амбасадарам мы гаварылі пра гэта, і ў тым ліку пра ідэю беларуска-ўзбекскага Фонду гуманітарнага супрацоўніцтва.

— Мы бачым, што ў Беларусі дзейнічаюць інстытуты Канфуцыя, ёсць Інстытут Гётэ і культурныя цэнтры пры розных амбасадах іншых краін. На жаль, такой структуры, якая б займалася прасоўваннем узбекскай культуры, рэалізоўвала б буйныя культурна-адукацыйныя праекты ў дружалюбных нам краінах, ва Узбекістане пакуль няма…

— Зрэшты, як і ў Беларусі, хоць у некаторых краінах пры амбасадах ствараюцца культурныя цэнтры — яны праводзяць такую працу…

— Мабыць, усяму свой час, як кажуць мудрыя. Але гэта было б разумна і правільна: распаўсюджваць і нам, і вам свой нацыянальны культурна-адукацыйны досвед у іншых краінах. Па ўсім свеце. Бо кожны народ унікальны, кожны — па-свойму цікавы. Мы ганарымся спадчынай вялікіх навукоўцаў, энцыклапедыстаў, пісьменнікаў, якія жылі і працавалі на нашай зямлі. У тым ліку і спадчынай Алішэра Наваі. Вы, напэўна, ведаеце, што эпоха Адраджэння ў Азіі, краінах Усходу пачалася ў ІХ–ХІ стагоддзях — нашмат раней, чым у Еўропе. І ў плеядзе вядомых навукоўцаў, энцыклапедыстаў таго часу шмат выхадцаў з Узбекістана і суседніх земляў. Гэта і Біруні — навуковец, фізік, географ, энцыклапедыст. Вялікага розуму чалавек быў. Уявіце сабе: ён вылічыў, што на другім баку Зямлі павінен быць кантынент. Гэта значыць Амерыку ён як бы тэарэтычна вылічыў — значна раней, чым яе адкрылі. Глобус прыдумаў яшчэ ў тыя часы! Або вазьміце вучонага Аль-Харэзмі. Алгарытм — гэта ж адкрыццё Аль-Харэзмі. Кніга яго «Аль-Джабра аль-мукабала» — гэта алгебра. Вялікі лекар Абу Алі ібн Сіна, вядомы як Авіцэна, нарадзіўся ў Бухары — яго лічаць бацькам сучаснай класічнай медыцыны. У ІХ стагоддзі жыў матэматык Аль-Фергані, вядомы ў Еўропе як Альфраганус — ён навукова абгрунтаваў, што форма зямлі — шар, матэматычна даказаў існаванне самага кароткага і самага доўгага дзён у годзе (21 чэрвеня і 22 снежня), устанавіў, што на сонца ёсць плямы і прадказаў сонечнае зацямненне, якое адбылося ў 832 годдзе, вынайшаў ніламер, які дазваляе замяраць узровень вады ў Ніле.

— Вернемся, аднак, у наш час. Асноўная ўвага ў сённяшніх кантактах нашых краін, як вядома, робіцца на гандлёва-эканамічнае супрацоўніцтва. І асноўным, паказчыкам, які дазваляе адсочваць дынаміку гэтых розных працэсаў, лічыцца, мабыць, узровень таваразвароту — ён вымяраецца цяпер штогод у мільёнах долараў. Але ўсё ж не варта забываць: наша супрацоўніцтва тым хутчэй будзе развівацца, чым больш мы будзем ведаць адзін пра аднаго. Хтосьці з беларускіх мысляроў на гэты конт дакладна заўважыў, што лепш за ўсё кантакты паміж народамі ўмацоўваюць дзеячы культуры, мастакі, літаратары, паэты — бо яны ўзводзяць масты паміж сэрцамі людзей. Спевакі, паэты, музыканты абуджаюць цікавасць да сваіх духоўных каштоўнасцяў у людзях іншай культуры. А гэта — доўгатэрміновая аснова для любых іншых адносін. У вядомых нам меркаваннях пра базіс і надбудову ўсё неадназначна, асабліва на этапе збліжэння народаў. Менавіта «надбудовамі» нам варта збліжацца перш за ўсё. Яны — больш рухомыя, як і сама наша свядомасць. Так, Беларусь і Узбекістан былі ў адной краіне, беларусы і ўзбекі разам, плячо да пляча змагаліся за сваю вялікую Радзіму. Але з тых часоў нямала, як кажуць, вады сцякло, мы жывем у незалежных дзяржавах. І «зачышчаць кантакты», наладжваць усе сувязі трэба па-новаму. І гэтую, як нам здаецца, першасную працу зробяць лёгкія атрады «пасланнікаў ад культуры», і потым лягчэй будзе прасоўвацца «цяжкай артылерыі», «па іншых франтах»… Чаму патрэбен Фонд гуманітарнага супрацоўніцтва? Каб мы сваю свядомасць хутчэй адзін да аднаго наладжвалі, глыбей усведамлялі сваё духоўнае сваяцтва, і што ў нас блізкія ментальнасці, культурныя каштоўнасці. Што кожнаму адзін у аднаго ёсць чаму павучыцца і чым падзяліцца. Вось тады значна больш актыўна пойдзе і ўсё астатняе: таваразварот, сумесныя прадпрыемствы, доўгатэрміновыя адукацыйныя, інвестыцыйныя, бізнес-праекты і гэтак далей.

— Вы цалкам правільна ставіце гэтае пытанне. І базіс у нашых адносінах, на якім цяпер адносіны выстройваюцца, першапачаткова быў: яшчэ з 30 х гадоў мінулага стагоддзя. Прычым тады не толькі вытворчыя кантакты ўмацоўваліся, але і літаратурныя, на ўзроўні культуры, абмену духоўнымі каштоўнасцямі. Цяпер галоўнае — каб была ўзаемная цікавасць да развіцця адносін. Калі гэта ёсць — шмат што можна будзе арганізаваць, правесці, зрабіць і стварыць. Паверце, наш бок вельмі прагне гэтых культурных зносінаў, пра якія вы кажаце. І навуковых, і ў сферы адукацыі. Прывяду вам такі факт. Да адкрыцця Амбасады чалавек 80 з Узбекістана атрымлівалі ў Беларусі вышэйшую адукацыю. За паўтары гады нашай працы іх ужо больш за тысячу! Мы, як гаворыцца, сямімільнымі крокамі рухаемся наперад — менавіта ў гуманітарным напрамку, у пазнанні адзін аднаго. Вы маеце рацыю: у цяперашні час гэта адкрыццё краіны, людзей як бы нанава. Мы на працягу 25 гадоў займаліся кожны сваімі справамі — і страцілі адзін аднаго. Цяпер па-новаму ўсё выбудоўваем. Ва Узбекістане ёсць вялікая цікавасць да таго, каб пераймаць досвед Беларусі. Мы абменьваемся ўжо не толькі студэнтамі. Дарэчы, з абодвух бакоў у «студэнтаабароце» ўдзельнічае ўжо паўтары тысячы чалавек, і яны панясуць тое, што засвойваюць, далей. Шмат і навуковага абмену — па напрамках прыродазнаўчых, інжынерных, гуманітарных навук.

Прыязджаюць сюды нашы выкладчыкі, навукоўцы на стажыроўкі. Вельмі шырокі спектр адносін. У першы год працы мы з Беларуссю знаёміліся наноў, з тым, што дзе адбываецца. А другі год — гэта ўжо паглыбленне кантактаў. Вельмі важнай падзеяй стаў праведзены ў ліпені першы Форум рэгіёнаў Узбекістана і Беларусі. Кантакты цяпер не толькі на ўзроўні цэнтраў — яны выйшлі на ўзровень велаятаў-вобласцяў, муніцыпальных утварэнняў, туманаў-раёнаў, асобных прадпрыемстваў і арганізацый.

— А гарады, рэгіёны-пабрацімы ўжо ёсць?

belkniga.by

— Ды ёсць! Пабратаўся Алмалах і Жодзіна, Круглянскі раён з Ріштанскім. Усе вобласці Узбекістана ўжо маюць сваіх партнёраў у Беларусі. Вось мы нядаўна былі ў Горках, у знакамітай Горкаўскай сельгасакадэміі — яна цяпер супрацоўнічае з Наманганскім дзяржпедуніверсітэтам. Дзве рэгіянальныя ВНУ знайшлі шмат агульнага. Маюць адзін да аднаго ўзаемную цікавасць. А крыху раней з’ездзілі ў Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны, якая супрацоўнічае з Самаркандскім інстытутам ветэрынарнай медыцыны, дзе створаны сумесны факультэт і вучацца студэнты першага набору па сумесных навучальных праграмах. Дарэчы з’ездзілі потым яшчэ раз: там праходзіла навуковая канферэнцыя, прысвечаная нашаму вучонаму, прафесару Нарзіеву. 1 лістапада адзначалася 95‑годдзе акадэміі, і да гэтай падзеі прымеркавалі, напярэдадні правялі Нарзіеўскую канферэнцыю. Было пададзена больш за 80 навуковых артыкулаў, выдадзены зборнік. Гэта велізарная ж справа: канферэнцыя імя ўзбекскага вучонага ў Беларусі!

— Чыя была ініцыятыва аб правядзенні навуковай канферэнцыі?

— Сумесная: Віцебскай акадэміі з Самаркандскім інстытутам ветэрынарнай медыцыны.

— Дарэчы, станоўчы водгук у СМІ атрымала нядаўняя прэзентацыя кнігі «Победа одна на всех»…

— І гэта важная сумесная справа. Калі прэзідэнт Узбекістана Шаўкат Мірзіёеў быў сёлета ў Беларусі з афіцыйным візітам, то яму Аляксандр Рыгоравіч кнігу гэтую падараваў. А прэзентацыя праходзіла ў кнігарні «Светач» як своеасаблівая сустрэча пакаленняў, мы праводзілі гэтую імпрэзу сумесна з Міністэрствам інфармацыі Беларусі. Дарэчы, ветэран Вялікай Айчыннай Міхаіл Шашкоў распавядаў, што ў гады вайны ён быў сяржантам, камандаваў артылерыйскім разлікам, і ў яго ў падначаленні быў салдат-узбек. Калі наводчык гарматы загінуў, ён сам прапанаваў яго замяніць. І дзякуючы нашаму земляку разлік змог адбіць усе атакі ворага. Ва Узбекістане пра гэта напісалі. А кнігу прапанаваў сумесна падрыхтаваць дырэктар Беларускай энцыклапедыі імя Петруся Броўкі Уладзімір Андрыевіч, калі сустракаўся з нашым Амбасадарам. Над праектам сумесна працавалі ўзбекскія і беларускія навукоўцы. Выкарысталі вялікі масіў архіўных матэрыялаў з Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. З Узбекістана таксама дасылалі матэрыялы. Аднаму з навукоўцаў, прафесару Андзіжанскага ўніверсітэта, я адправіў асобнік кнігі — у падзяку за дапамогу. Так што агульнымі намаганнямі кніга была выдадзена. І яна, я думаю, не апошняя, праца прадаўжаецца. І дапоўнены варыянт кнігі павінен з’явіцца да 75 годдзя Перамогі — падпісана дамова яшчэ ў 2018 годзе, і гэты пункт стаіць у нас у Плане намераў у Міжурадавай камісіі. Гэта будзе сумеснае выданне навукоўцаў-гісторыкаў Акадэміі навук Узбекістана і Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі — па два аўтары з кожнага боку. Так супрацоўнічаюць абодва акадэмічныя Інстытуты гісторыі.

Міхаіл Сямёнавіч Шашкоў, ветэран Вялікай Айчыннай вайны, выступае на прэзентацыі кнігі «Победа на всех одна»

— Іван: У газеце «Голас Радзімы» нядаўна была публікацыя пра тое, як у вёсцы Хамінка Лоеўскага раёна Гомельшчыны мясцовыя жыхары, ураджэнцы тых месцаў, шануюць памяць пра Героя Савецкага Саюза Джурахана Усманава. Рыхтуючы яе да друку, я даведаўся, што ў знакамітай Бітве за Дняпро (пра гэта распавядае і спецыяльны музей, створаны ў Лоеве) ўдзельнічалі тысячы ўзбекаў — дывізія фармавалася ў Ташкенце. Многія вызначыліся, былі ўзнагароджаны ардэнамі і медалямі, але яшчэ больш, мабыць, не пераадолелі водную перашкоду, загінулі пры фарсіраванні, у баях за вызваленне Беларусі. Што вам вядома пра гэтую старонку гісторыі?

— На жаль, інфармацыі пра тое ў нас вельмі мала. Цяпер Амбасада займаецца ўстанаўленнем месцаў захаванняў воінаў-суайчыннікаў, месцаў ушанавання іх памяці. Мы пішам пісьмы с запытамі ў адміністрацыі рэгіёнаў Беларусі. Спадзяюся, атрымаем ад іх адказы. Спадзяюся таксама, навукоўцы, якія працуюць над кнігай, знойдуць цікавыя матэрыялы і пра гэтую бітву, яе удзельнікаў і герояў. Думаю, будуць паглыблены кантакты ўзбекскіх навукоўцаў з беларускімі калегамі, супрацоўнікамі музеяў. У ліку тых, хто загінуў за вызваленне Беларусі ў канцы 1943 года, быў і паэт Султон Джура, і вучоны-наваівед Алім Шарафутдзінаў. Але дзе канкрэтна загінуў, пры якіх абставінах, дзе пахаваны — такіх звестак нам знайсці не ўдалося.

— Магчыма, варта падключыць да гэтай патрыятычнай справы і вашых суайчыннікаў, якія жывуць у Беларусі. Наколькі нам вядома, цяпер ідзе арганізацыйная праца па стварэнні тут узбекскага зямляцтва. Агульная справа, звязаная з шанаваннем памяці пра землякоў, якія вызвалялі Беларусь ад фашыстаў, магла б з’яднаць актывістаў дыяспары. Так ужо робяць прадстаўнікі іншых народаў: грузіны, азербайджанцы. Армяне ўсталявалі ў райцэнтры Гарадок помнік суайчынніку, двойчы Герою Савецкага Саюза маршалу Івану Баграмяну — 1-ы Прыбалтыйскі фронт, якім ён кіраваў, вызваляў Беларусь. Так, можа, і памяць узбекаў-Герояў, якія атрымалі гэтае званне на беларускай зямлі, варта было б увекавечыць асобным помнікам?

belkniga.by

— Цяжка, але ідзе праца па яднанні ўзбекскай дыяспары, стварэнні зямляцтва. Звычайна кожны займаецца сваёй справай, як кажуць, сям’ю корміць, на хлеб зарабляе. А студэнты — вучацца. Зрэшты, некалькі чалавек, ведаю, ужо вядуць падрыхтоўчую работу, дакументы на рэгістрацыю рыхтуюць. Але гэта не ўсё так хутка робіцца, як хацелася б. Думаю, на ўсё свой час. Нам у такія працэсы не з рукі ўмешвацца — гэта іх справа. Калі больш узбекаў, выхадцаў з нашай краіны будзе жыць у Беларусі, то знойдуцца і сацыяльна актыўныя людзі, гатовыя ў гэтым кірунку працаваць. І, несумненна, народная дыпламатыя — важны рэсурс у развіцці ўзбекска-беларускіх адносін.

— Даніяр Таджыевіч, і ў заключным блоку нашай гутаркі — раскажыце, калі ласка: як становяцца саветнікамі Амбасадара? Дзе праходзіла тая дарога, што прывяла вас у Беларусь? Звычайна суразмоўцы нашы трохі распавядаюць і пра сябе — не толькі пра справу, якой занятыя, гавораць.

(усміхаецца). Я ўжо сказаў, што нарадзіўся ў шматдзетнай ташкенцкай сям’і: 11-м дзіцем у ёй быў. А наогул 12-ы: адзін брацік загінуў, схапіўшыся за электрапровад, які вядзе да радыёпрыёмніка. Пасля ў нас яшчэ сястрычка нарадзілася. Бацька быў з 1915 года (па пашпарце з 1913-га), раней сышоў, а мама ў 2016-м: пражыла 96 гадоў. Усё жыццё ў працы была — пакуль усіх выхавала, на ногі паставіла. Нас пяцёра братоў і сямёра сясцёр. Усе ў Ташкенце жывуць. Цяпер маіх пляменнікаў ды іх дзяцей — больш за 100. І я дзед ужо, унучка ёсць адна, і другога чакаем.

— А ў вас колькі дзяцей?

— Трое дачок. Маліка сярэдняя — вы яе бачылі, вучыцца ў БДУ, на факультэце журналістыкі. Па маіх слядах пайшла. Малодшай 17 гадоў, яна таксама ў Мінску вучыцца, у БДУ, на эканамічным факультэце. Старэйшая — спецыяліст па іспанскай мове і літаратуры. Рамана-германскі факультэт у Ташкенце заканчвала, цяпер выхоўвае дачку.

— І як жа вы, радня, разам збіраецеся?

— Калі чыё вяселле — нікога з боку не трэба. Сваіх хапае (смяецца). Мама, яе звалі Мунавара (у перакладзе на рускую — светлая) яшчэ жывая была, калі ў яе з’явілася пра-пра-праўнучка, а потым і пра-пра-праўнук. У таты імя Тожыбой, таму я Таджыевіч.

— Як давалася вам вучоба?

— Лёгка. Я ў сем з паловай гадоў пайшоў у школу, таму што снежаньскі, Стралец па знаку Задыяка. Праўда, цяпер астролагі кажуць яшчэ і пра знак Змеяносец — я з іх ліку. Вучыўся з тымі, хто з 62-га. Найбольшую цікавасць меў да гісторыі, а паступіў вучыцца пасля школы ў Ташкенцкі дзяржуніверсітэт на журналіста. Скончыў факультэт з адзнакай у 84-м. І мяне потым пакінулі ва ўніверсітэце лабарантам — дэкан прапанаваў. І вакансію лабаранта пад мяне выбіў. Працаваў лабарантам, выкладчыкам, потым у камітэце камсамола, з замежнымі студэнтамі.

Даніяр Абідаў падчас паездкі на Магілёўшчыну. Фота mogilev-region.gov.by

— А жаніліся рана?

— Позна: у 30 гадоў. Таму і дочкі ў нас юныя. Старэйшая Камолахон. Дарэчы, у нас прынята, што старэйшай дачцы даюць імя бацькі. Камола — гэта ідэал. Малікахон, сярэдняя, малодшая — Фазіляхон, што значыць — асвечаная, якая імкнецца да асветы. У нас націск у словах заўсёды на апошні склад. А жонка Барніхон. Жанчынам у нас дадаюць да прыдомак хон, а мужчынам — джан.

— У вас прозвішча Абідаў цяпер па-еўрапейску замацаванае?

— Так, мае дзеці Абідавы, але ж дочкі выходзяць замуж — і, магчыма, зменяць яго. Дарэчы, слова абід, абідум — арабскае. Азначае — аскет, суфій. Па-ўзбекску: обід, з націскам на «о». Обід — так звалі майго дзеда.

— У якім годзе абаранілі кандыдацкую?

— У 1994-м. Хоць раней у мяне была іншая тэма, і я пісаў працу, у 87-м збіраўся абараняцца па гісторыі журналістыкі. Але пасля пераходу на камсамольскую працу закінуў навуку. У студэнцкія гады, працуючы ў камсамоле я вельмі цікавіўся пытаннямі рэлігіі. Адносінамі рэлігіі і моладзі. Я нават палітбаі праводзіў, вельмі смелыя па тым часе, 1986–1987-х, на тэму «Іслам і моладзь». Гэта ўсё ў штыкі ўспрымалася: ні парткам, ні райкамы не давалі дабро. Калі я ўсё ж дамогся свайго — гэта была падзея! Я казаў: трэба ж нам ведаць, пра што думае, што ўнутры мае моладзь. Якія аргументы «за» ці «супраць» можа прывесці. У рэшце рэшт, пагадзіліся: праводзь. У мяне былі дзве каманды — ісламістаў і атэістаў (смяецца). Ісламісты — з усходняга факультэта, атэісты — філосафы. Вось яны і дыскутавалі. Прычым аргументы ў каманды тэолагаў больш пераконвалі. У камандах былі студэнты розных нацыянальнасцяў. Я бачыў, як сакратар парткама спачатку збялеў. Потым пачырванеў. А ў канцы пачаў смяяцца. (Смяемся). Таму што ўсе ўспрымалі гэта як інтэлектуальную гульню.

— Якой была тэма вашай кандыдацкай?

— «Праблемы ісламу ў расійскім друку». Вельмі гарачая, як прынята казаць. Бо мы толькі здабылі незалежнасць, і ў нас адносіны з суседнімі мусульманскімі краінамі пачалі хутка выбудоўвацца. А на тое насцярожана глядзелі расійскія эліты, у такім жа тоне пісалі расійскія штотыднёвікі. А я ўжо доктарскую пачаў пісаць, і ў 2007-м яе абараніў. Тэма такая: «Дзяржаўная палітыка незалежнага Узбекістана ў сферы рэлігій і культура яе асвятлення ў друку». Другая мая адукацыя — усходавед. У 89‑м паступіў на усходфак ТашГУ. Пасля заканчэння пачаў працаваць выкладчыкам ужо ў Інстытуце ўсходазнаўства — яго пераўтварылі. З 8 кафедраў пашырылі да 26-ці. З гонарам магу сказаць, што там я дарос да першага прарэктара інстытута. І ў цяперашні час мой інстытут заключыў пагадненне з БДУ аб сумеснай падрыхтоўцы спецыялістаў-усходазнаўцаў.

— Гэта выдатна! Вельмі каштоўны досвед для Беларусі, якая развівае адносіны з многімі краінамі Усходу. Наколькі я ведаю, раней у Піцеры ва ўніверсітэце быў моцны ўсходні факультэт.

— Так, арыенталістыка там вельмі развітая, яшчэ Казанскі ўніверсітэт плюс Інстытут Азіі і Афрыкі ў Маскве падрыхтоўкай такіх спецыялістаў займаецца. Лічыцца, што арабская мова другая па складанасці пасля кітайскай. Там галосных літар няма — усе зычныя. Як і ў іўрыце. Аднаго кораня, роднасныя мовы.

— Але вернемся да вашай кар’еры…

— У 1999-м прапанавалі папрацаваць у Адміністрацыі Прэзідэнта. Я пяць гадоў служыў там. Займаўся кадравымі пытаннямі, сувязямі з парламентам, палітычнымі партыямі, грамадскімі арганізацыямі і гэтак далей. Гэта для мяне была вялікая школа. Далей мне прапанавалі перайсці ў Фонд Прэзідэнта «Истъедот» (Талент), і там я служыў 14 гадоў. Вельмі цікавая ў нас была праца — з маладымі талентамі краіны. Фонд быў створаны ў 1997 годзе. Тады ён называўся «Умід» (Надзея): маладых людзей адбіралі, накіроўвалі вучыцца ў бакалаврыят і магістратуру ў розныя краіны свету. Ад Японіі да заходняга ўзбярэжжа амерыканскага кантынента. Потым Фонд быў ператвораны ў «Истъедот» — у 2003. А ў 2004-м папрасілі мяне туды перайсці. Прыйшлося наладжваць работу па павышэнні кваліфікацыі, стажыроўцы і перападрыхтоўцы педагагічных і навуковых кадраў. Таксама накіроўвалі па ўсім свеце: у краіны Азіі, Еўропы, Амерыкі. Мы наладзілі сувязі з многімі адукацыйнымі і навуковымі цэнтрамі развітых краін, якія ўваходзяць у Топ-100, топ-500. Туды і накіроўвалі. У канцы 2017-га наш Фонд пераўтварылі зноў і перавялі пад эгідай МЗС. І вось тады мне прапанавалі пасаду ў Беларусі. Я прыехаў сюды як Часовы Павераны па справах, пакуль наладжвалі, адкрывалі Амбасаду. Потым прызначаны быў Амбасадар Юсупаў Насірджан Сабіравіч, і вось мы разам з ім працуем — я на пасадзе саветніка. Курырую пытанні, якія тычацца палітыкі, гуманітарных сувязяў, культуры, адукацыі, навукі, ваенна-тэхнічнага супрацоўніцтва ды іншыя. Ну а для таго, каб з усім гэтым спраўляцца, наладжваць адносіны, нам вельмі патрэбна і ваша, людзей пяра, дапамога.

— Мы гатовыя працягваць такое супрацоўніцтва. Дзякуй вам за цікавую гутарку.

Іван і Валянціна Ждановічы

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Казярогам важна на гэтым тыдні скончыць неадкладную справу, якая ўжо даўно не дае спакою.

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.