Вы тут

Шрага Царфін: схаванае становіцца яўным


Па выстаўцы «Шрага Царфін. Той, хто вядзе да святла» ў Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі трэба хадзіць са знаўцам. З такім, напрыклад, як Юрый Абдурахманаў, галоўны куратар праекта. Бо проста так немагчыма ўбачыць усё, выяўленае на 52 прадстаўленых творах, калі не ведаць, на што глядзець.


Вя­лі­кі бла­кіт­ны неф. Ка­ля 1960 го­да.

...Недзе ў хмызняку сядзіць качка — калі ліхтарыкам пасвяціць знізу, яна становіцца бачнай. І нават жывой — бо «пералятае» з карціны ў карціну, трэба толькі ведаць, дзе яе шукаць. І абавязкова з дадатковым святлом. Ці вось яшчэ можна заўважыць людей, якія ідуць па змрочных вуліцах. У цемры не так проста ўбачыць мінакоў — дык карціны гэта якраз і адлюстроўваюць. І постаць парыжанкі становіцца яшчэ больш таямнічай: яна нібыта частка горада, яго нябачны дух, які вабіць скрозь адлегласці — прасторавыя і часавыя. Нездарма і Царфін апынуўся ў Парыжы — там ён сустрэў сваё каханне, там здзейсніў мару жыцця і стаў мастаком са сваім адметным стылем і вынаходніцтвамі, якія яшчэ толькі адкрываюцца нам.

Пра тое, як у кветках могуць хавацца дзяўчаты, ужо маглі ведаць тыя, хто цікавіліся творчасцю гэтага мастака парыжскай школы раней — яго творы час ад часу з'яўляліся ў вялікіх адмысловых праектах, прысвечаных мастакам — ураджэнцам Беларусі. Але ж цяпер адкрылася першая персанальная вялікая выстаўка, прымеркаваная да 120-годдзя Царфіна. І ёсць неверагодная магчымасць зразумець гэтага загадкавага творцу, дзякуючы работам рознага перыяду. Рэдкая магчымасць — таму што большасць твораў выстаўляецца ўпершыню, частка наогул была схаваная ад вачэй, бо знаходзіцца ў прыватных калекцыях, і зусім не факт, што з'явіцца яшчэ на якіх-небудзь выстаўках. Гэта эксклюзіў для Беларусі. Нават у Парыжы пра 120-годдзе Файбіша Царфіна згадаюць пазней...

І гэтаму ёсць тлумачэнне. Усё ж такі хлопчык, якога ў сям'і называлі Шрага, пачынаўся як мастак у Смілавічах. Любіў назіраць за працай старэйшага Хаіма Суціна, які ўжо даказаў бацькам, што хоча і будзе маляваць, — Царфіну было прасцей ісці гэтым шляхам. Ён нібыта будзе даганяць апантанага Хаіма: таксама паступіць у Віленскую мастацкую вучэльню, таксама апынецца ў Парыжы, праўда, праз Палесціну і Берлін — на гэта пойдзе 10 гадоў. Затое, апынуўшыся на Манмартры і ўхапіўшы творчага паветра, ён расставіць для сябе прыярытэты: жыць мастацтвам — не значыць ахвяраваць дзеля яго жыццём сваім і блізкіх. Таму ён будзе працаваць там, дзе рэальна зарабіць на годнае існаванне, будзе ствараць тканіны для парыжскіх модных дамоў, каб мастацтва было і аддушынай, і выключнай радасцю. Прыклад Суціна меў значэнне для яго і тут — таму яны разышліся ў парыжскім жыцці. Але менавіта Царфін стане тым чалавекам, які пакіне свае яркія ўспаміны пра знакамітага земляка са Смілавічаў Суціна. На выстаўцы ў Нацыянальным мастацкім ёсць аркушы з машынапісным тэкстам тых успамінаў, дзе рукой Царфіна дадзены ўдакладненні. І адмыслова з Парыжа прыехаў чамаданчык з яго палітрай. Па ёй адразу відаць, якія колеры найбольш любіў гэты мастак.

— Ён знайшоў уласныя колеры, хоць і захапляўся Суціным. Царфінскі сіні, яго блакіт і яго неба блізкія да колераў Эль Грэка, у нейкай ступені адчуваецца і ўплыў Сезана, — тлумачыць Юрый Абдурахманаў. — Але Царфін усё ж знайшоў уласны почырк. Тыя, хто робіць так, як ужо зрабілі да іх, заведама прайграюць. У мастацтве цікавыя тыя, хто робіць сваё.

Ён выпрацаваў уласную тэхніку — змешваў фарбы рознай прыроды: алей з гуашшу ці акварэллю, шчодра пакрываў творы лакам, каб надзейна замацаваць. А па саміх творах можна адчуць яго стан у розныя перыяды жыцця. Яно падзялілася на некалькі этапаў. Адзін — даваенны, больш светлы, лёгкі, другі — напоўнены ўнутраным змрокам: мастак даведаўся пра смерць бацькоў у Смілавіцкім гета. Стасункі з імі ў перадваенныя гады ўжо даваліся няпроста — са сталінскага Савецкага Саюза ў буржуазную Францыю вестачкі перадаваліся абходнымі шляхамі, нейкі час выратаваннем быў Чырвоны Крыж. Пасля вайны Царфіна, які сам быў удзельнікам французскага Супраціўлення, вельмі змяніла вестка пра смерць бацькоў у смілавіцкім гета: цяпер яго творы стануць змрочнымі, на іх будуць выяўляцца людзі-здані, нібыта з іншага свету, якія існуць у карцінах адасоблена. Спатрэбіцца час, каб выйсці са змроку і знайсці той самы блакіт, які зробіць яго творы асабліва каштоўнымі, а сам Царфін стане пазнавальным мастаком.

Пазнаваць яго ў Беларусі цяпер магчыма дзякуючы групе кампаній А100, якая набыла шэраг твораў у сям'і мастака. Але сама ідэя нарадзілася ў пасольстве Беларусі ў Францыі, якое на той час узначальваў Павел Латушка, ён і ўключыўся ў стасункі з сям'ёй мастака. Перагаворы ішлі вельмі складана, доўжыліся восем месяцаў. Сям'я прадаваць работы не хацела, але вырашальным стаў той факт, што зварот сыходзіў ад Беларусі, і творы паабяцалі паказаць шырокай публіцы.

Па­рыж­скія за­ка­ха­ныя. Ка­ля 1960 го­да.

Вынік: у экспазіцыі творы адразу васьмі калекцыянераў, а пасля работы разыдуцца па розных прыватных зборах. На пастаяннай аснове ў экспазіцыю Нацыянальнага мастацкага музея ўваходзіць усяго некалькі карцін Царфіна, падараваных яго дачкой Лілін Дзюлак. Яна ж зрабіла падарунак Беларусі і гэтым разам. Падтрымаў маці падарункам ад сябе Іў Дзюлак, унук мастака, які прыехаў на адкрыццё выстаўкі разам са сваёй дачкой. Сваякоў Царфіна прыцягвае Беларусь: «Нас перапаўняюць эмоцыі, калі мы прыязджаем у Смілавічы. Тут захаваліся старыя могілкі з пахаваннем дзядулі Шрагі. Тут дагэтуль можна пабачыць маляўнічую раку Волму, якую пісалі і Суцін, і Царфін, « — адзначыў Іў Дзюлак. Сёння сваякоў Царфіна ў Беларусі няма. Затое ёсць працяг у Смілавічах — Цэнтр творчасці дзяцей і моладзі, дзе юныя землякі вялікіх мастакоў могуць рабіць свае першыя крокі. Ёсць музей «Прастора Хаіма Суціна», у якім адна з залаў называецца «Шрага Царфін. Вяртанне на радзіму», што таксама высока ацанілі замежныя госці.

«Вяртанне ў Рэспубліку Беларусь культурнай спадчыны знакамітых ураджэнцаў Беларусі з'яўляецца прыярытэтным кірункам культурнай дыпламатыі», — адзначыў міністр культуры Юрый Бондар у віншаванні арганізатарам выстаўкі, якая будзе доўжыцца да 19 лютага.

Ларыса ЦІМОШЫК

Загаловак у газеце: Ратаванне блакітам

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Хто выбраў год таму айчынную валюту, аказаўся ў выйгрышы. Куды ўкласці грошы зараз, каб атрымаць выгаду

Хто выбраў год таму айчынную валюту, аказаўся ў выйгрышы. Куды ўкласці грошы зараз, каб атрымаць выгаду

Знаёмства маладых людзей з першымі грашыма адбываецца дзіўным чынам.

Грамадства

Індыкатар жаночых праблем. Чаму ў дэкальтэ галоўнае не прыгажосць, а здароўе?

Індыкатар жаночых праблем. Чаму ў дэкальтэ галоўнае не прыгажосць, а здароўе?

Часта незразумелы «шарык» можа быць, напрыклад, фібрадэномай.

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.