Вы тут

Дзень мастацтва — 1914


У пачатку Першай сусветнай вайны ў расійскай грамадскасці маштабна актуалізавалася славянскае пытанне, а  патрыятычны ўздым і поспех першых баявых дзеянняў спарадзіў агульныя спадзяванні на хуткую перамогу. Хроніка падзей, іх аналітычнае і мастацкае асэнсаванне не сыходзілі са старонак перыядычнага друку. У выдавецкай справе запачаткоўваліся кніжныя серыі, кшталту маскоўскай «Войны и культуры», у якіх выдаваліся папулярныя брашуры па нацыянальным пытанні. Канстанцін Някрасаў, дэпутат Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі, пляменнік паэта Мікалая Някрасава, арганізаваў у Маскве і Яраслаўлі з’яўленне на свет серыі «Библиотека войны», дзе прадстаўляліся рускія і замежныя аўтары (галоўным чынам французскія — Альфонс Дадэ, Гі дэ Мапасан, Праспер Мерымэ), якія ў сваёй творчасці закраналі тэму гісторыі антынямецкага супрацьстаяння. Тут выйшаў шэраг гісторыка-этнаграфічных нарысаў Максіма Багдановіча: «Червонная Русь (Австрийские Украинцы)», «Угорская Русь», «Братья-чехи».

Працяглы час Першая сусветная вайна знаходзілася ў цені Другой сусветнай, мела ідэалагічны ярлык «імперыялістычнай» і не была ў ліку прыярытэтных напрамкаў навуковых даследаванняў. Між тым у заходнееўрапейскай гістарычнай традыцыі менавіта гэты глабальны канфлікт прынята называць Great war (Вялікая вайна). Першая сусветная спарадзіла спачатку паэзію «акопнай праўды», а потым — і міжкантынентальную літаратуру «страчанага пакалення».

Няйнакш як табуіраванасцю некаторых тэм «імперыялістычнай» вайны можна вытлумачыць працяглую адсутнасць у  фокусе даследчыцкага бачання беспрэцэдэнтнага выдання — шматмоўнага літаратурнага зборніка, выдадзенага ў Вільні 8 снежня 1914 года ў друкарні Марціна Кухты. Паколькі кніга ўжо даўно стала бібліяграфічнай рэдкасцю, спатрэбілася дапамога спецыялістаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі, каб атрымаць копію экзэмпляра, што захоўваецца ў Расійскай дзяржаўнай бібліятэцы (Масква), а таксама кансультацыі кіраўніцтва Цэнтра Яўрэйскага мастацтва пры Яўрэйскім універсітэце ў Іерусаліме — каб сарыентавацца ў тэкстах на іўрыце.

На вокладцы назва прадубліравана паруску, па-польску, па-літоўску, па-беларуску і па-яўрэйску. Беларускі вырыянт гучаў у адпаведнасці з тагачаснай традыцыяй — «Дзень штукарства». Сённяшні ўнармаваны літаратурны адпаведнік — «Дзень мастацтва», яго мы і будзем прытрымлівацца ў гэтай публікацыі з мэтай пазбегнуць магчымых негатыўных канатацый.

Тлумачэннем вынасу на вокладку канкрэтнай даты выхаду ў свет можа паслужыць аб’ява на адной са старонак выдання на польскай мове, у перакладзе:

«Польскі тэатр.

Сёння 8 снежня 1914 г.

на карысць пацярпелых падчас вайны

даецца прадстаўленне ад 5 гадзін па палудні да 11 вечара, без абмежавання па часе ўваходу і выхаду.

Праграма вельмі разнастайная».

Такім чынам невялікая кніга выканала не толькі высокую гуманную місію, але і прагматычную рэкламную ролю, што лішні раз гаворыць на карысць беспрэцэдэнтнасці, якая ў дачыненні да гэтага выдання мае сістэмны характар.

Па старонках выдання

Зачынную старонку, якая стала адмысловам камертонам поліфанічнага гучання ўсяго зборніка, сфарміравалі тэксты аўтарытэтных дзеячаў літоўскай, рускай і польскай культур. Поруч былі Дзень мастацтва — 1914 змешчаны ўрывак з запісаў спачылага кампазітара і мастака Мікалоюса Канстанцінаса Чурлёніса «Поўны працоўны дзень», малітоўны зварот да Бога ў клопатах пра «спакой для людзей добрай волі» гісторыка і літаратара Люцыяна Уземблы. Паэтычнай сарцавінай першай старонкі стаў верш «В Вильне» Валерыя Брусава. (З пачаткам Першай сусветнай вайны адзін з найвядомейшых паэтаў, заснавальнікаў рускага сімвалізму, адправіўся на фронт у якасці ваеннага карэспандэнта.) У вершы, датаваным 17 жніўня 1914 года, створана карціна горада, прыгаломшанага ахвярамі вайны. Над жалобнай цемрай касцёлаў уздымаецца апякун Вільні — Казімір, велічна ўзвышаецца сабор святой Ганны. Эмацыянальны акцэнт шматнацыянальнага горада і аптымістычна-пераможны акорд гучаць ва ўнісон у заключных радках твора:

И море все той же печали,

Все тех же маленьких бед

Шумит в еврейском квартале

Под гулы русских побед.

Адпаведны этнічны складнік у зборніку падмацоўвае апавяданне «З яўрэйскіх трагедый», аўтар якога, вядомы ў той час пісьменнік і журналіст Цытрон Шмуэль Лейб (1860—1930), апісвае гісторыю свайго супляменніка на вайне.

Зборнік «Дзень мастацтва» сабраў пад сваёй вокладкай актуальныя творы прадстаўнікоў розных пакаленняў нацыянальных літаратур, скампанаваныя такім чынам, што паэзія і проза пададзены не паслядоўна-«адслоена», змяняючы адну нацыянальную прадстаўленасць другой, а нібы пераплецена: ад старонкі да старонкі побач суіснуюць розныя мовы і  графічныя сістэмы. Да таго ж у структуру кнігі арганічна ўключаны ілюстрацыі (найперш карыкатуры), адпаведныя ваеннаму часу, што істотна ажыўляе візуальнае ўспрыманне зборніка.

Некаторыя з вядомых творчых асоб паўсталі ў кнізе ў нечаканай іпастасі. Так, Канстанцін Галкоўскі (1875—1963) традыцыйна пазіцыянуецца як літоўскі і беларускі кампазітар, аўтар многіх музычных твораў, заснаваных на беларускім фальклоры і вершах Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, Ф. Грышкевіча і інш. У «Дні мастацтва» перад намі — рускамоўны празаік, які рэпрэзентуе ўрывак са сваёй кнігі «Песнь Песней о Музыке» пад назвай «Религия будущего». Будучыня бачылася аўтару ў ідэалістычным арэоле, адпаведным ідэйна-эстэтычным прыярытэтам літаратуры Сярэбранага веку:

«Не знаю, скоро ли, через десятки — сотни лет, но свято верю в то, что когда-нибудь все люди объединятся в одну братскую семью. И придет этот час, когда у них будет одна пантеистическая религия — культ Красоты “вселенской”, соединенный с культом Любви “вселенской”».

Думаецца, віленскі зборнік 1914 года стаў заўважным эпізодам у творчай дзейнасці аўтараў, падпісаных поўнымі імёнамі, псеўданімамі і крыптанімамі: рускіх (Валерий Брюсов, Юрий Солнцев, К. М. Галковский), літоўскіх (M. K. Čiurlionis, Zigmas Žviksas, Adomas Juodasis, Balys, J. Patamsis), польскіх (Lucjan Uziębło, K. Grzymała, Z. Ł., Janina Wasiewiczówna, Tadeusz Orłowski) і інш. Аб’ектыўна выданне працавала на карысць легітымацыі і роўнасці ўсіх нацыянальных культурных традыцый.

Пад некаторымі творамі пазначаны месца (Вільня і Віленскі край) і нядаўні час іх напісання. Грамадска-палітычная надзённасць мастацкіх практык рэалізавана ў розных стылёвых сістэмах (сімвалізм, рамантызм, рэалізм), пры спецыфічным светапоглядным адчуванні (фальклорным і рэлігійна-філасофскім), вырашана ў розных планах грамадскасацыяльнага бачання (агульнадзяржаўным і лакальным / краёвым).

Для сучаснікаў сама назва зборніка ў яе рускамоўным вырыянце — «День искусства» — не магла не выклікаць асацыяцый з існуючым мастацкім аб’яднаннем «Мир искусства» (1898—1927) і аднайменным часопісам, што выходзіў у Пецярбургу ў 1898—1904 гадах і быў своеасаблівым рупарам новых павеваў у рускай культуры мяжы стагоддзяў. З багата ілюстраваным выданнем супрацоўнічалі вядучыя мастакі свайго часу (Рэпін, Паленаў, Сяроў, Левітан, Бакст і інш.), папулярныя майстры слова (Меражкоўскі, Гіпіус, Розанаў, Салагуб, Белы, Брусаў і інш.).

Беларускі складнік

Тэма народных пакутаў падхоплена на другой старонцы вершам «Вавілон (З  казак мінуўшчыны)» паэта Ясакара, які ў гэтым зборніку выступіў таксама як празаік з апавяданнем «Варажба», падпісаным псеўданімам Змітрок Бядуля. Такім чынам аўтар прадэманстраваў магчымасці свайго мастацкага дыяпазону, рэпрэзентаваў эмацыянальна-трагічны зварот да старажытнасці і тэхніку рэалістычнага пісьма з відавочным уплывам рамантычнай традыцыі.

Янка Купала прадставіў пэўны этап сваёй працы над цыклам антываенных вершаў «Песні вайны», які, як адзначаў у  свой час Мікола Грынчык, «засведчыў імклівы рост самасвядомасці шырокіх народных мас напярэдадні Кастрычніцкіх падзей, паглыбленне антываенных матываў ва ўсёй тагачаснай беларускай рэвалюцыйна-дэмакратычнай літаратуры».

Вершы цыклаў «Варожбы», «Перад бурай», «Склік», «Разлука», «Засталіся нівы, сёлы» папярэдне былі апублікаваны ў «Нашай ніве» 2 кастрычніка — 6 лістапада 1914 года. «Пабоішча» будзе завершана 18 снежня і надрукавана ў гэтай жа газеце 25 снежня 1914-га, а таму ў «Дні мастацтва» не прадстаўлена.

Спеўна-народная традыцыя засведчана ў эпіграфе да твора:

Вазьмі, маці, пяску жменю,

Пасей, маці, на каменю.

Як прыжджэшся з пяску ўсходу,

Тады верне сын з паходу.

Цалкам Купалаўскі твор прагучаў на сімфанічны лад. У «Варожбах» адчуваецца мастацкая спадкаемнасць зачыннай часткі «Дзядоў» Адама Міцкевіча:

 На ўзбярэжжы, над ракою

Шэпчуць вербы з асакою: —

Што-то будзе, што-то будзе?

Штось трывожны свет і людзі.

Завяршэнне пятай структурнай часткі  — «Асталіся нівы, сёлы» — трагічназапытальнае, вытрыманае ў адраджэнцкіх традыцыях:

А за вёскай, дзе магілы,

Дзе ляглі, заснулі сілы,

Пахіліўся крыж да крыжа —

Гэты ніжай, гэты вышай.

На крыжы сава якотам

Гаманіць адказ сіротам

Ды пытаннем страшным страшэ:

«Га! дзе-ж бацькаўшчына ваша?»

Для Янкі Купалы, можам меркаваць, другая палова 1914 года прайшла пад знакам асабістага знаёмства з Валерыем Брусавым. Пра гэта, акрамя біяграфічных звестак, яскрава сведчаць дарчыя аўтографы на зборніку «Шляхам жыцця»: «Валерыю Якаўлевічу Брусаву на добрую памятку першага спаткання ў Вільні ад вучаніка і паклонніка Я. Купалы. Вільня. 18/VIII—1914 г.», а таксама выданнях «Адвечнай песні» і «Сну на кургане». У жніўні 1914-га Брусаў пераклаў на рускую мову Купалавы вершы «Як у лесе зацвіталі…», «На Купалле», «Адцвітанне», «У ночным царстве», апублікаваныя ў віленскай «Вечерней газете».

Калі Змітрок Бядуля і Янка Купала жылі на той час у Вільні, па ўсім відаць, бралі непасрэдны ўдзел у падрыхтоўцы гэтай кнігі, то яшчэ адзін беларускі ўдзельнік гэтага культурнага праекта  — Алесь Гарун — быў далёка ад паплечнікаў. Ужо колькі год як ён адбываў у Сібіры судовае пакаранне за сваю антыўрадавую дзейнасць, адтуль у 1914-м пераслаў у Вільню рукапіс падрыхтаванага ім зборніка «Матчын дар», які пабачыў свет толькі ў 1918 годзе.

Верш Алеся Гаруна «Праводзіны» — гэта, па сутнасці, пералік наказаў хлопцу, якога выпраўляюць на вайну. Сярод іх — і характарыстыка актуальным падзеям, вытрыманая ў гуманістычных традыцыях:

Сорам і ганьба для свету вайна,

Як ні мяркуй, ні судзі;

З Боскіх законаў смяецца яна…

Мусіш аднак жа… Ідзі!

Ідэя чалавекалюбства ўзмоцнена аўтарам у радках, дзе падкрэслена стаўленне да ворага:

Будзе праціўнік пабіты ляжаць —

Ты пашкадуй яго, брат!

Раны завяжаш, паможаш устаць, —

І ён чалавек і салдат.

Першае ўражанне ад знаёмства з рэдкім выданнем: чатыры беларускія творы на старонках невялікага віленскага выдання годна засведчылі стан і поспехі нацыянальнага пісьменства, цалкам парытэтна і нават выйгрышна суседнічаюць з  іншамоўнымі творамі. На чарзе — скрупулёзная тэксталагічная праца і ўважлівы кантэкстуальны разгляд.

Мікола ТРУС

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.