Вы тут

Каб заўжды гарэў Агонь


Рэпрынтныя выданні, якія ўвайшлі ў каштоўны санкт-пецярбургскі праект “Белорусская библиотека”, дапамагаюць паглыбіцца ў беларускую даўніну, лепш разумець традыцыі продкаў


Унікальныя карты ў выданнях — у такую велічыню

Абрад падтрымання ў храмах, на язычніцкіх капішчах нязгаснага свяшчэннага Агню спрадвеку існаваў у многіх культурах. Асаблівы гонар — быць ягонымі захавальнікамі — звычайна выпадаў толькі абраным. У даўніх традыцыях, што жылі на тэрыторыі старажытнай Літвы (тыя тэрыторыі, пэўны час і з каралеўскім горадам Наваградкам на чале, уваходзілі раней у склад Вялікага Княства Літоўскага, цяпер яны часткова — на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. — Рэд.), агонь-Зьніч зберагалі жрыцы-вайдэлоткі — дзяўчаты з вышэйшых саслоўяў, якія прынялі зарок бясшлюбнасці. За парушэнне зароку было вызначана вельмі строгае пакаранне: тую, што правінілася, вешалі голай на высокім дрэве, закопвалі жыўцом у зямлю ці, здаралася й такое, зашывалі ў скураны мех з камянямі, коткай, сабакам і змяёй ды везлі да Нёмана на дзвюх чорных каровах — і там апускалі мех у ваду.

Яркія карціны жыцця продкаў сёння ўспрымаюцца намі неадназначна, ды ўсё ж яны дапамагаюць спасцігнуць асаблівасці нацыянальнага менталітэту. Нямецкія хронікі, рускія летапісы, першыя сачыненні палякаў, замалёўкі падарожнікаў і амбасадараў — вось тыя рэдкія крыніцы, з якіх мы хоць нешта даведваемся пра даўнейшую гісторыю Беларусі. Вельмі цікава чытаць старажытныя апісанні мясцовых звычаяў прадстаўнікамі тых народнасцяў, з якімі побач даводзілася жыць продкам цяперашніх беларусаў.

Выдадзеныя часта больш за стагоддзе таму, многія гістарычныя працы, прысвечаныя падзеям даўняе пары (калі не распачаў яшчэ сваю падзвіжніцкую друкарскую дзейнасць — першым на ўсходнеславянскіх землях — знакаміты палачанін Францыск Скарына), сталі сёння бібліяграфічнай рэдкасцю. Багаты этнаграфічны матэрыял, звесткі пра археалагічныя знаходкі, геаграфічныя атласы й карты, зборнікі па гісторыі, культуры Беларусі ў сілу аб’ектыўных прычын былі падрыхтаваныя расійскімі навукоўцамі. Сёння ж тыя каштоўныя набыткі захоўваюцца ў навуковых фондах за межамі Беларусі — краіны, якой былі прысвечаны.

Каб зрабіць даступнымі ўнікальныя выданні, у Санкт-Пецярбурзе быў падрыхтаваны адзіны ў сваім родзе збор рэпрынтаў рарытэтных кніг (больш за 60 тамоў) па гісторыі, культуры Беларусі, якія выйшлі ў XVІІІ — пачатку XX стагоддзя. Такі праект пад назвай “Белорусская библиотека” рэалізавала выдавецтва “Альфарет”, якое спецыялізуецца на выпуску факсімільных кніг.

Царква Святога Мікалая ў Вільні. Акварэль мастака Івана Трутнева. Літаграфія з выдання П. М. Бацюшкава (1870).

 І сучасны выгляд храма.

Комплекснае вывучэнне беларускіх зямель пачалося ў XІX стагоддзі. У 1830‑я гады ваеннае ведамства Расійскай імперыі выдала дзве шматтомныя серыі даследаванняў: “Военно-статистическое обозрение Российской империи” ды “Материалы для географии и статистики России, собранные офицерами Генерального штаба”. Некалькі тамоў гэтых серый былі прысвечаны Мінскай, Гродзенскай, Віцебскай, Магілёўскай губерням. Пры тагачасных сродках сувязі звесткі з тых даведнікаў былі ў свой час неацэнныя і для ваенных, і для гандлёвых людзей: “В г. Полоцке паром на канате, поднимающий тяжести до 500 пудов и более, длина его 8 и ширина 4 сажени, на переезде потребно 15 минут”. Вычарпальная, пагадзіцеся, тэхнічная характарыстыка сродка перасоўвання!

Неацэннымі гістарыяграфічнымі крыніцамі па гэты дзень застаюцца шматтомныя працы археаграфічных камісій ды карпатліва сабраныя этнаграфічныя замалёўкі: песні, казкі, прыказкі, дзіцячыя гульні, выдатныя рэцэпты народнай медыцыны.

Адно з найяркіх выданняў калекцыі, “Памятники русской старины в западных губерниях”, выходзілі пад кіраўніцтвам Пампея Мікалаевіча Бацюшкава — вядомага гісторыка й этнографа. Першыя чатыры выпускі расказвалі пра Валынь, наступныя два — пра Вільню, астатнія — пра Холмскую Русь. Раскошныя альбомы ўтрымлівалі чорна-белыя й каляровыя карты мясцовасці, віды праваслаўных сабораў і храмаў, літаграфіі з выявай старажытных разбураных цэркваў ды гісторыі аднаўлення іх, здымкі праваслаўных святынь і малюнкі артэфактаў старажытнасці. “Памятники…” грунтуюцца на пісьмовых і народных паданнях, у іх апісаны таксама й рэшткі твораў старажытнага дойлідства, пісьменства.

Ужо сучаснікі па вартасці ацанілі значнасць таго праекта. Калі ж у 1875 годзе гаворка зайшла пра спыненне выдання на шостым выпуску (як звычайна, не хапала сродкаў…), то ў прэсе з’явіліся шматлікія водгукі за прадаўжэнне выдання. Так, “Санкт-Петербургские ведомости” паведамлялі пра гэтае выданне, што яно “без сомнения, одно из замечательнейших русских археологических изданий. Оно ведется вполне сообразно с научными требованиями, а по художественному выполнению может считаться наравне с лучшими французскими и английскими изданиями в этом роде”. Усяго ж выйшла восем выпускаў, прычым яны ўпершыню былі перавыдадзеныя ў плыні праекта “Белорусская библиотека”.

Час бязлітасны да папяровай спадчыны. Далёка не ўсе выданні дайшлі да нас у першапачатковым выглядзе, і нават тыя асобнікі, што захаваліся ў бібліятэках, нярэдка маюць лакуны, пацёртасці на старонках, заломы. Не ўсе выданні знаходзяцца ў адкрытым доступе й вядомыя шырокаму колу аматараў гісторыі. У гэтым сэнсе асабліва не пашанцавала геаграфічным атласам і картам. Шэдэўры картаграфіі звычайна захоўваюцца як нацыянальны здабытак: у дзяржаўных архівах. Яны, як правіла, прызначаліся для службовага карыстання, вырабляліся ўручную, таму захаваліся ў адзінкавых экзэмплярах і ніколі не траплялі на антыкварны рынак. Вось тым, несумненна, і каштоўныя пярліны ў калекцыі “Белорусская библиотека” — факсімільныя копіі геаграфічных атласаў: Магілёўскага, Полацкага намесніцтваў, карты Віцебскай, Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў. Калі ўважліва прыгледзецца да клапатліва выведзеных умоўных пазнак на старых вытанчаных картах, то мы пабачым прыстані й дарогі, цэрквы, манастыры, раскіданыя паўсюль мястэчкі, сёлы й вёсачкі, а каштоўны статыстычны матэрыял раскажа пра тое, колькі дзе было жыхароў, розных заводаў і лясных угоддзяў. Буйны ж маштаб здымкаў дае магчымасць убачыць драбнюткія дэталі, асаблівасці жыцця тае эпохі ва ўсіх падрабязнасцях.

Рэпрынтныя выданні 1869–1885 гадоў П. М. Бацюшкава “Памятники русской старины въ западныхъ губерніяхъ имперіи” ў 2-х кнігах і ў 2-х альбомах

Усе выданні праекта “Белорусская библиотека” — гэта вяртанне чытачам дакладных копій кніг. Яны выкананы ў лепшых традыцыях кніжнага мастацтва, пераплецены ў натуральную скуру ды ўпрыгожаны арыгінальным цісненнем. Буйнафарматныя атласы, якія з’явіліся ў канцы XVІІІ стагоддзя, пераплецены й прашытыя па старых тэхналогіях, і нават папера ў іх падабраная на ўзор той, старадаўняй.

Ва ўсе часы захаванне памяці пра мінулае, беражлівае стаўленне да традыцый былі прыярытэтнымі кірункамі дзейнасці ва ўмацаванні нацыянальнага духу, Агню нацыі. У немалой ступені таму паспрыяе й другое нараджэнне гістарычных помнікаў пра шматвекавую гісторыю Беларусі.

Надзея Паршуковасупрацоўніца выдавецтва “Альфарет”, кандыдат філалагічных навук, г. Санкт-Пецярбург

Ад рэдакцыі. Нататкі, дасланыя з Санкт-Пецярбурга, мы падаем напярэдадні XXVІІ Мінскай міжнароднай кніжнай выставы-кірмашу, якая пройдзе ў сталіцы Беларусі з 5 па 9 лютага. Спадзяемся, што ў наведнікаў Кніжнага свята будзе магчымасць патрымаць у руках, пагартаць рарытэтныя, унікальныя выданні, пра якія расказвае паважаны аўтар. Бо Расія на выставе — Краіна-Ганаровы госць.

Нумар у фармаце PDF

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Казярогам важна на гэтым тыдні скончыць неадкладную справу, якая ўжо даўно не дае спакою.

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.