Вы тут

Уладзiмiру Корш-Саблiну — 120: факты пра пiянера беларускага кiно


Калi ў Расiйскай савецкай рэспублiцы рэвалюцыю апяваў Сяргей Эйзенштэйн, ва Украiнскай — Аляксандр Даўжэнка, на Беларусi гэта рабiў Уладзiмiр Корш-Саблiн. 29 сакавiка аднаму з заснавальнiкаў айчыннай кiнематаграфii i аўтару першага гукавога беларускага фiльма споўнiлася 120 гадоў. Праз творчасць масквiча, якi з першай карцiны заняўся беларускай тэматыкай, разам з кiнастудыяй «Савецкая Беларусь» пераехаў у Мiнск i ўклаў у нашу кiнематаграфiю дваццаць пяць фiльмаў, можна прасачыць i гiсторыю беларускага кiно, таму з нагоды юбiлею расказваем пра класiка падборкай цiкавiнак.


 

Дзед Уладзiмiра па бацькоўскай лiнii Мiхаiл Саблiн быў адным з выдаўцоў газеты «Русские ведомости», у якой друкавалiся Леў Талстой, Мiхаiл Салтыкоў-Шчадрын, Дзмiтрый Мамiн-Сiбiрак, Пётр Чайкоўскi, Мiкалай Чарнышэўскi, а ў якасцi лiтаратурнага супрацоўнiка дзейнiчаў сябар сям’i Антон Чэхаў. Бацька рэжысёра Уладзiмiр, хоць атрымаў пад уплывам Чэхава медыцынскую адукацыю, увайшоў у гiсторыю як перакладчык i выдавец. Дзед па матчынай лiнii Фёдар Корш быў вядомы тэатральны антрэпрэнёр i заснавальнiк Рускага драматычнага тэатра ў Маскве, дзе ўпершыню былi пастаўлены, напрыклад, п’есы Антона Чэхава «Iванаў» i «Мядзведзь». Будучы рэжысёр хадзiў у тэатр свайго дзеда з дзяцiнства, урэшце скончыў тэатральнае вучылiшча i стаў тэатральным акцёрам, а дзед мiж тым у завяшчаннi «дазволiў» унуку насiць сваё прозвiшча.


У Корш-Саблiна былi два браты, толькi сваяцтва з iмi ў савецкiх рэалiях было небяспечным. Старэйшы, Юрый, быў камдзiў Чырвонай Армii i нават сябра УЦВК, але да гэтага — адзiн з левых эсэраў, што здзяйснялi мяцеж 1918 года, мэтай якога было прадухiлiць падпiсанне Брэсцкага дагавора. Юрый Саблiн браў удзел у арышце Фелiкса Дзяржынскага — яго нават згадвалi ў сваiх творах Iван Бунiн, Аляксей Талстой i Мiхаiл Шолахаў. У вынiку, нягледзячы на тое што ён стаў шчырым бальшавiком, за леваэсэраўскую дзейнасць у 1937 годзе быў расстраляны без суда i следства. Сярэднi брат Iгар, журналiст, актыўна ўдзельнiчаў у рэвалюцыйных падзеях i Грамадзянскай вайне, але па iлжывым абвiнавачаннi ў «спробе стварэння антысавецкага анархiчнага гуртка» быў сасланы i правёў у ссылках i лагерах трацiну жыцця.


Упершыню на кiнапляцоўку Уладзiмiр Корш-Саблiн трапiў як ваенны кансультант: больш за тры гады ён служыў у Чырвонай Армii i пасля дэмабiлiзацыi быў запрошаны ў Адэсу на здымкi фiльма «Перакоп». Уражаннi ад здымачнага працэсу падштурхнулi яго да таго, каб пайсцi служыць на 3-ю фабрыку Дзяржкiно ў Маскве.


Настаўнiкам Корш-Саблiна стаў добра вядомы ў тэатральных i кiнематаграфiчных колах Масквы Юрый Тарыч. Для савецкага мастацтва ён вызначаўся, напрыклад, тым, што ў яго пастаноўцы «Гiбель самадзяржаўя» ўпершыню на тэатральнай сцэне з’явiўся вобраз Уладзiмiра Ленiна. У нашу культуру Тарыч увайшоў як аўтар першага беларускага фiльма «Лясная быль». Уладзiмiр быў акцёрам і асiстэнтам рэжысёра на здымках некалькіх фiльмаў i часам па даручэннi Юрыя Вiктаравiча нават здымаў асобныя сцэны. Тым не менш, па словах кiнакрытыка Анатоля Красiнскага, у настаўнiка з вучнем былi няпростыя стасункi. У першых спробах здымаць уласнае кiно Уладзiмiр намагаўся выйсцi за межы школы Тарыча, бо лiчыў, што яна схiляецца да тэатра i «недастаткова адкрыта руху кiно як мастацтва».


Уся фiльмаграфiя Корш-Саблiна прысвечана Кастрычнiцкай рэвалюцыi i поспехам савецкай улады. Кiназнаўца Ефрасiння Бондарава пiсала, што ў яго нават «калгаснiкi на жнiво едуць, быццам коннiкi на баявых тачанках». Першы фiльм рэжысёра «У агнi народжаная» прысвячаўся 10-годдзю Савецкай Беларусi i натуральна адлюстроўваў яе з’яўленне «ў агнi рэвалюцыйнай барацьбы» i дасягненнi першага дзесяцiгоддзя савецкай улады. У пачатку фiльма вiзуалiзаванае паданне пра кветку шчасця, якая вырастае ў купальскую ноч, запаралельваецца з паказам цяжкай працы сялян, што будуюць дарогу да панскага дома, — рэвалюцыя, зразумела, прыносiць збаўленне. У мiнскай газеце «Рабочий» напiсалi, што «гэта першая вялiкая сапраўдная перамога «Белдзяржкiно», зрэшты, у той жа час крытыкi называлi фiльм патэтычным, плакатным, неарыгiнальным i нават пераймальнiцкiм.


Карцiна Корш-Саблiна «Першы ўзвод» 1933 года стала першым на студыi «Белдзяржкiно» паўнаметражным гукавым мастацкiм фiльмам. Сваю першую буйную ролю тут выканаў Барыс Бабачкiн, вядомы нам па вобразе легендарнага савецкага начдыва ў фiльме «Чапаеў» братоў Васiльевых. А музычнае рашэнне карцiны рэжысёр даверыў малавядомаму тады Iсаку Дунаеўскаму — так у цiтрах упершыню з’явiлася iмя вядомага кампазiтара, якi ў далейшым пiсаў музыку да карцiн Рыгора Аляксандрава («Вясёлыя рабяты», «Цырк», «Волга-Волга») ды Iвана Пыр’ева («Багатая нявеста», «Кубанскiя казакi», «Выпрабаванне вернасцi»).


Калi перад «Белдзяржкiно» стала «асаблiвай важнасцi задача» зрабiць фiльм да дзесяцiгоддзя беларускага кiно, выканаць яе даручылi Корш-Саблiну, але карцiна, вядома, мусiла быць усё пра тое ж. Сюжэт фiльма «Залатыя агнi» 1935 года (назва сiмвалiзуе асветленую электрычнымi агнямi Беларусь) павiнен быў ахапiць неахопнае — грамадзянскую вайну, барацьбу з кулакамi, iндустрыялiзацыю, будаўнiцтва электрастанцыi на непраходных балотах, новыя стасункi ў калектыве i сям’i. У вынiку рэжысёр не справiўся з такiм аб’ёмам, i фiльм лiчыўся няўдалым.


У 1930-х савецкi кiнематограф вызначыўся з’яўленнем папулярных камедый, у першую чаргу Рыгора Аляксандрава i Iвана Пыр’ева. У гэты ж час жанрам заняўся i Корш-Саблiн: у 1936 годзе выходзяць яго «Шукальнiкi шчасця», якiх кiназнаўцы за зварот да неактуальнай тады яўрэйскай тэмы называюць творчым подзвiгам. Згодна з сюжэтам, заклiканым развянчаць тып уласнiка, яўрэйская сям’я старой Двойры пасля блуканняў па свеце прыязджае ў савецкi Бiрабiджан i далучаецца да будаўнiцтва новага жыцця. У 1940-м у Корш-Саблiна выходзiць другая камедыя «Маё каханне», пасля прэм’еры якой выканальнiца галоўнай ролi Лiдзiя Смiрнова, у далейшым народная артыстка СССР, прачнулася знакамiтай.


Дачку, якая нарадзiлася ў 1939 годзе ў шлюбе з Надзеяй Брыльяншчыкавай, сужэнцы назвалi Любай у гонар актрысы Любовi Арловай. У год дзяўчынка захварэла i памерла.


Калi кiнастудыя «Савецкая Беларусь» у 1939 годзе з Ленiнграда пераехала ў Мiнск, Уладзiмiр Корш-Саблiн пераехаў разам з ёй, прычым у якасцi мастацкага кiраўнiка. Падрыхтоўка да здымак наступнага фiльма перарвалася Вялiкай Айчыннай вайной. Рэжысёр у гэты час быў у камандзiроўцы i хоць, па ўспамiнах жонкi, iрваўся на фронт, яго прызначылi кiраўнiком узвода рабочага атрада завода кiнастудыi «Ленфiльм» — ахоўваць прадпрыемства i тэрыторыю вакол яго.


У канцы 1941 года Корш-Саблiн быў накiраваны ў Алма-Ату, дзе яму было даручана стварыць беларускi кiнаальманах. У адной з навэл альманаха «Пчолка», дзе галоўную ролю выканала славутая Папялушка Янiна Жэймо, пераадзетыя ў форму савецкiх салдат нямецкiя разведчыкi прыходзяць да вясковай дзяўчынкi Пчолкi i просяць правесцi цераз багну, а тая заводзiць iх у дрыгву. Пасля ў 1943 годзе па загадзе ЦК Кампартыi Беларусi Корш-Саблiн удзельнiчаў у стварэннi кiнаканцэрта «Жывi, родная Беларусь!» i дакументальнага фiльма «Вызваленне Савецкай Беларусi» — i ўрэшце за гэтую сваю дзейнасць атрымаў два медалi.


Пасля выхаду на экраны ў 1949 годзе карцiны «Канстанцiн Заслонаў», за якую рэжысёры i выканальнiкi галоўных роляў атрымалi Сталiнскiя прэмii, былыя партызаны-заслонаўцы напiсалi лiст у газету «Советская Белоруссия». У iм казалася, што «ў фiльме даволi поўна i праўдзiва паказана барацьба з ворагам на Аршанскiм чыгуначным вузле», але ён не ахоплiвае другую палову дзейнасцi заслонаўскага партызанскага злучэння, таму «трэба стварыць другую серыю гэтага цудоўнага фiльма». Корш-Саблiн адмаўляў гэтую iдэю, бо не хацеў канчаць стужку смерцю Заслонава.


Тыя, хто асабiста ведаў Уладзiмiра Корш-Саблiна, успамiналi яго ваенную выпраўку i заўсёды прадстаўнiчы знешнi выгляд — нават на здымачнай пляцоўцы ён працаваў пры гальштуку. Рэжысёр Аляксандр Файнцымер згадваў Корш-Саблiна як «iмпазантнага, энергiчнага i ўсюдыiснага». Рэжысёр i пiсьменнiк Пётр Шамшур пiсаў: «Адным з першых iдзе на фабрыку Уладзiмiр Корш — рэжысёр Корш-Саблiн. Стройны i падцягнуты, з лёгкай кавалерыйскай паходкай, ён уяўляецца мне камандзiрам кавалерыйскага палка».


Адна з самых паспяховых карцiн Корш-Саблiна «Чырвонае лiсце» 1958 года, што расказвае пра «барацьбу заходнебеларускiх камунiстаў у буржуазна-памешчыцкай Польшчы», напачатку меркавалася быць знятай Аляксандрам Файнцымерам. Падчас падрыхтоўкi да здымак той вырашыў, што ўмовы на «Беларусьфiльме» не дазваляюць ажыццявiць такi складаны праект, i адмовiўся ад работы. Тады за фiльм узяўся Корш-Саблiн, над сцэнарыем працавалi паэт Аркадзь Куляшоў i драматург Айзiк Кучар, да таго ж у «Чырвоным лiсцi» адбыўся дэбют Расцiслава Янкоўскага.


Настольнымi кнiгамi Корш-Саблiна былi «Дрыгва» Коласа, «Вайна i мiр» Талстога, «Цiхi Дон» Шолахава. Маладым рэжысёрам ён раiў уважлiва чытаць беларускую лiтаратуру i шукаць у ёй аснову для сур’ёзных фiльмаў пра краiну. Сам ён па матывах трылогii Якуба Коласа «На ростанях» зняў фiльм «Першыя выпрабаваннi» (1960-1961). Сцэнарый з дазволу самога Якуба Коласа пiсалi Аркадзь Куляшоў i Максiм Лужанiн, потым Колас памёр i афiцыйны дазвол на здымкi давалi ўжо яго сыны. У «Першых выпрабаваннях» Корш-Саблiн адкрыў яшчэ адно iмя — тады яшчэ пачынаючага кампазiтара Яўгена Глебава.


У савецкiм кiно сур’ёзна ставiлiся да юбiлеяў: да саракагоддзя беларускай кiнематаграфii Корш-Саблiн удзельнiчаў у здымках чарговага «юбiлейнага» фiльма «Масква—Генуя» пра савецкую дыпламатычную мiсiю на Генуэзскай канферэнцыi 1922 года. Фiльм ствараўся ў пачатку 1960-х: тады было завершана будаўнiцтва цэнтральнага корпуса «Беларусьфiльма» i кiнастудыя перайшла з двух—трох на пяць—шэсць фiльмаў у год. Падчас здымак Корш-Саблiн цяжка захварэў i ў яго адняло мову, пасля чаго, для таго каб размаўляць, ён карыстаўся спецыяльным апаратам.


Сваё сямiдзесяцiгоддзе Уладзiмiр Корш-Саблiн сустрэў на здымачнай пляцоўцы фiльма «Крушэнне iмперыi» па аднайменнай тэтралогii Мiхаiла Казакова.


У iнтэрв’ю на пытанне, якую з задум ён не ажыццявiў, Уладзiмiр Корш-Саблiн сказаў, што «не паставiў цудоўнай карцiны, бо, напэўна, не хапiла таленту».

Iрэна КАЦЯЛОВIЧ

Матэрыял заснаваны на кнiзе Ефрасiннi Бондаравай «Кiнастужка даўжынёй у жыццё» ды маналогах кiназнаўцаў Iгара Аўдзеева i Антанiны Карпiлавай.

Прэв'ю - Уладзімір Корш-Саблін у фільме «Лясная быль»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Гэта культурнае багацце прыцягвае ў краіну масу падарожнікаў. 

Грамадства

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Нават у лёгкай форме перанесеная каранавірусная інфекцыя не праходзіць для арганізма бясследна.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СТРАЛЕЦ. Ад таго, як сплануеце тыдзень, залежыць, ці паспееце завяршыць важныя справы. 

Грамадства

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Дзіцяці абавязкова трэба ведаць: Што такое грошы? Навошта яны патрэбны?