Вы тут

Фільмы славутага беларускага рэжысёра Рубінчыка раяць кінааналітыкі (+бонус)


Валерый Рубінчык — адзін з самых значных беларускіх рэжысёраў, і 17 красавіка яму б споўнілася 80 гадоў. Да юбілею мы папрасілі прафесіяналаў, што маюць справу з аналізам кіно, а таксама рэжысёра, які ведаў майстра асабіста, успомніць творчасць Рубінчыка і расказаць пра адзін з яго фільмаў.


Кадр з фільма «Дзікае паляванне караля Стаха»

«Магіла льва» 1971 года

Антаніна Карпілава, кіназнаўца, кандыдат мастацтвазнаўства (Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі):

— Гэта першы буйны фільм Рубінчыка і адна з самых шматпакутных і недаацэненых яго работ. Пакуль у суседніх кінематаграфіях былі створаны шэдэўры «Андрэй Рублёў» Таркоўскага альбо «Цені забытых продкаў» Параджанава, наш кінематограф увайшоў у 1970-я з дэфіцытам на прысвечаныя гісторыі, а тым больш далёкаму мінуламу стужкі. Таму «Магіла льва» сапраўды была наватарская, прычым не толькі па асваенні новай тэмы, але і па выразнасці кінамовы.

У аснове фільма ляжыць паэма Янкі Купалы «Курган» — услед за паэтам аўтары пагрузіліся ў побыт ХІІ—ХІІІ стагоддзяў і старажытныя беларускія легенды, а так глыбока ў нашым кіно больш ніхто не спускаўся. Дагэтуль найкаштоўнейшымі для беларускай кінематаграфіі застаюцца намаганні Рубінчыка і мастака Яўгена Ігнацьева па стварэнні матэрыяльнай фактуры той эпохі: былі зроблены ўнікальныя выдзеўбаныя чаўны, постаці драўляных ідалаў, складаныя дэкарацыі паселішча з частаколам. Дарэчы, вопыт пастаноўкі «Магілы льва» адбіўся ўжо ў сучасным гістарычным фільме Нацыянальнай кінастудыі «Авантуры Пранціша Вырвіча» Аляксандра Анісімава.

Што да ўвасаблення паэзіі Янкі Купалы, дык тут Рубінчыку не ўсё ўдалося, затое ў фільме ёсць яркія характары народнага героя каваля Машэкі і каварнага князя Усяслава ў выкананні культавага акцёра Алега Відава і знакамітага танцоўшчыка Марыса Ліепы, што забяспечыла поспех стужкі ў гледачоў. У свой час «Магіла льва» зазнала жорсткую крытыку і на доўгія гады засталася забытай, але на самай справе Валерый Рубінчык, які ў адной з тэлеперадач сціпла выказаўся аб сваёй місіі як рэжысёра, «які заўсёды знаходзіцца ў фарватары», стаў першаадкрывальнікам многіх тэм беларускага кіно і стваральнікам уласнай, аўтарскай стылістыкі.


«Дзікае паляванне караля Стаха» 1979 года

Вольга Раманава, культуролаг, кандыдат філалагічных навук (ECLAB):

— Выхаду гэтага фільма чакалі і гледачы, і крытыкі, і асабліва беларуская інтэлігенцыя. Ледзь не ўпершыню за гісторыю «Беларусьфільма» каля білетных кас выстраіліся доўгія чэргі. Аднак масавай рэакцыяй стала расчараванне: адны не знайшлі ў карціне чаканых жахаў, іншыя — прозы Караткевіча.

Роскід паміж меркаваннямі кінакрытыкаў і сэнсавымі трактоўкамі «Дзікага палявання» быў надзвычай шырокі: зацягнутая, млявая і поўная памылак экранізацыя; цалкам паспяховы фестывальны праект «Беларусьфільма»; арыгінальнае кіно, што раздзяляе з «Віем» Аляксандра Птушко славу першага савецкага фільма жахаў і гэтак далей. Карціна дагэтуль застаецца самым шматзначным і парадаксальным праектам, можа быць, за ўсю гісторыю савецкага беларускага кіно, а значыць, «Дзікае паляванне караля Стаха» ўсё яшчэ адкрыта інтэрпрэтацыям, таму яго можна і трэба глядзець і пераглядаць.

Я і сама на днях перагледзела фільм зноў, і ён зноў мяне зацягнуў. Пры тым, што асобныя сцэны, дэкарацыі, дыялогі здаюцца штучнымі і ў карціне вельмі не хапае жывой мовы — беларускай, польскай, трасянкі замест амаль татальнай літаратурнай рускай. Адам Мальдзіс, які пісаў, што ад філасофіі Караткевіча, ды і ад Беларусі таксама, тут нічога не засталося, меў рацыю, але прыцягальнасць фільма — хутчэй не ў сюжэце, а атмасферы. У сумнай чароўнасці замкавых руін і затопленых падзямелляў. У тузе і дзіўнай прыгажосці балотных раўнін, слоты, туманаў і голых дрэў і шчымлівай радасці ад першага снегу.

Трэба сказаць, што Валерый Рубінчык задумваў «Дзікае паляванне» як аўтарскае кіно, а кіраўніцтва і мастацкі савет кінастудыі разварочвалі сцэнарый да ідэі класавай барацьбы. У выніку ў фільме шмат намёкаў, прагаворак і нават адсылак да Федэрыка Феліні, любімага рэжысёра Рубінчыка. І хоць тут нідзе не згадваюцца важныя для Караткевіча беларуская гісторыя і пошукі беларусамі нацыянальнай ідэнтычнасці, усё ж гэта вельмі беларускае кіно. Я заўсёды ўспамінаю «Дзікае паляванне», калі блукаю па парках у мінскім лістападаўскім тумане, і лаўлю тое ж адчуванне крохкасці жыцця і разбаўленую страхамі разгубленасць і тугу па пэўнасці ва ўласным жыцці, нашай гісторыі і нашай будучыні.


«Культпаход у тэатр» 1982 года

Максім Карпіцкі, кінакрытык:

– У правінцыйным тэатры іграюць шараговую п'еску, у вясковым клубе – адчайна змагаюцца за тое, каб саматужныя песенькі былі мо' і напісаныя не Лучанком ці яшчэ якім заслужаным кампазітарам, да таго ж ідэалагічна нявытрыманыя, але – свае, якіх іншыя не спяваюць.

На фоне знятай Юрыем Ялховым шырокафарматнай прыгажосці восеньскіх краявідаў ўсе гэтыя творчыя патугі выглядаюць дробнымі ды нікчэмнымі, як і самыя звычайныя праблемы галоўных персанажаў: жонка механіка Ціхамірава раўнуе яго да краўчыхі, іх дачка рассталася з жаніхом і вярнулася да бацькоў, пісьменнік Скарабагаты развёўся і жыве ў камуналцы. Такія сабе «простыя» праблемы, якім нярэдка цяжэй за ўсё даць рады.

Але ўжо ў першай сцэне камера рухаецца па глядацкай залі асцярожна, як чалавек, каторы нікому не хоча замінаць. Гэтыя далікатнасць і ўважлівасць да дробязяў і ўражваюць у фільме Рубінчыка, каторы ў першы і бадай што апошні раз у сваёй кар'еры адмовіўся ад сваіх ліхаманкавых – няхай сабе і нязменна майстэрскіх, – стылізацый.

Жыццё ў «Культпаходзе ў тэатр» роўнавялікае мастацтву, яны пераліваюцца адно ў другое і пераплеценыя, як ручаіны абалоны, на якой стаіць выспа вёскі, дзе адбываюцца падзеі фільма. Яны шчыльна звязаныя, але не могуць стаць адным: ніхто не крыўдуе на недарэчныя парады пісьменніка, якога як знаўцу чалавечых душ запрасілі ўпарадкаваць вясковыя турботы, і яго наіўнасць не перашкаджае перанесці ўбачанае на сцэну.

Не зразуметыя аўтарам п'есы ўчынкі, позіркі і жэсты складваюцца ў новую «рэальнасць», каторая дзіўным чынам працягвае сапраўдную. Галоўны эстэт беларускага кіно прызнае абмежаванасць мастацтва, недасканалага, як і усё, што робіць чалавек, але сцвярджае і неабходнасць гэтага сумеснага руху навобмацак. І нарэшце, дэльтаплан ляціць – і кожны мае крылы.


«Нелюбоў» 1991 года

Дар'я Амяльковіч, журналіст, кінакрытык (газета «Культура»):

— «Нелюбоў» пазначае «масфільмаўскі» перыяд рэжысёра, які распачаўся ў 1989 годзе з «Камедыі аб Лісістраце». Карціна знятая па сцэнарыі Рэнаты Літвінавай — гэта ўжо 1991 год, час глабальных змен, свабоды і адчужэння — і Валерый Рубінчык, ідучы за ідэяй экзістэнцыйнай неўладкаванасці і сардэчных пакут галоўнай гераіні, робіць фільм не грамадскага краху і татальнай расчараванасці, а персанальнай пачуццёвай згубленасці і эфемернасці. «Нелюбоў» цікавая тым, што гэта ўжо не кіно савецкага канона, а адкрыты па форме і змесце незалежны кінематограф.

Галоўная гераіня Рыта — загадкавая, далікатная і трошкі «не от мира сего» дзяўчына — мы бачым знаёмы вобраз, што атрымае развіццё ў работах Рэнаты Літвінавай. Ва ўвасабленні Ксеніі Качалінай аблічча «фам фаталь» трымаецца на адкрытасці і шчырай бескампраміснасці дзіцячага светапогляду. Ты робіш тое, што робіш, — і не ў стане супрацьстаяць уласнай няправільнасці. Паралельныя стасункі з двума мужчынамі — маладым Ромам і сталым Фатографам (адна з самых нечаканых роляў Станіслава Любшына) — вымотваюць, але Рыта не можа зрабіць выбар. Існаванне безабароннай і дзіўнай гераіні ў горадзе пустых вуліц і дамоў з абшарпанымі і размаляванымі графіці сценамі робіць ніштаватым толькі захапленне прыгажосцю — вобразам бессмяротнай Мерылін Манро. У стужцы мы бачым кадры фільмаў з удзелам галівудскай кінадзівы: на кантрасце з выпусташаным асяродкам горада Рыты яна — цудадзейная мроя, бляск якой толькі падкрэслівае бессэнсоўнасць твайго жыцця.

У «Нелюбові» халодная зачараванасць вобразаў Рэнаты Літвінавай сустракаецца з цёплым дотыкам летуценняў Валерыя Рубінчыка, галоўнага фантазёра і паэта беларускага кіно. Менавіта яго рэжысура запускае ў стужку ўцёкаў ад самога сябе столькі святла — яно пранікае праз вялікія вокны пад'ездаў і кватэр з высокімі столямі. Менавіта Рубінчыку належыць такі чалавечны і лірычны погляд на непрыкаяных персанажаў, якія не ведаюць, што рабіць са сваім жыццём. У яго вачах Мерылін Манро ашаламляе не толькі прыгажосцю, але і ранімасцю. Ды і згубленая Рыта, што пакутуе ад кахання і адначасова жорсткасці свету, — па волі рэжысёра не памірае, а знікае ў паветры, нібыта яе ніколі і не было. Свет летуценняў і мрояў — вось тое, што аб'ядноўвае сцэнарыста і рэжысёра. «Нелюбоў» стала яшчэ адным трапным і ўдалым, свежым на кінамове выказваннем майстра, у якім святло залатых валасоў Манро падкрэсліла цемру «перабудоўчага» грамадства.


«Кіно пра кіно» 2002 года

Андрэй Кудзіненка, рэжысёр («Акупацыя. Містэрыі», «Масакра», «Розыгрыш», «Хард Рэбут»):

— Я лічу Валерыя Рубінчыка адным з самых значных, а можа, нават самым значным беларускім рэжысёрам. Звычайны мінскі хлопец, хоць і з мастацкай багемы, скончыў нашу Акадэмію мастацтваў і стаў аўтарам сусветнага ўзроўню, да таго ж вельмі сучасным для свайго XX стагоддзя. Нездарма яго — пра гэта могуць расказаць многія калегі — дражнілі «Фелінчыкам», бо па маштабе ён быў рэжысёрам з вышэйшай лігі.

Канешне, кожны згадае «Дзікае паляванне караля Стаха» альбо — зразумела чаму — «Вянок санетаў», абсалютна лірычны, фестывальны, авангардны фільм. Мне ж падабаюцца, напрыклад, яго першыя карціны кшталту «Чырвонага агітатара Трафіма Глушкова». Альбо «Апошняе лета дзяцінства» — Рубінчык дарабляў трылогію Мікалая Калініна, і ў яго рабоце відаць зусім іншы стыль, яна лёгкая, прыўзнятая, джазавая, зробленая на іншым дыханні, з гэтым трыкстарам Еўсцігнеевым, з устаўкамі хронікі — сучаснае, сусветнага ўзроўню кіно. Потым мяне ўразіў «Адступнік» з Мікалаем Яроменкам: тут Рубінчык бачыцца мне такім Вісконці, а фільм — нечым у кірунку італьянскага арыстакратычнага кіно.

Я згадаў ужо тры стужкі, якія трэба абавязкова ўбачыць, а не так даўно я раптам перагледзеў «Кіно пра кіно». Некалі я з сябрамі, у тым ліку са сцэнарыстам Сашам Качаном, глядзеў гэты фільм на «Лістападзе» і мы злыя сышлі з паказу. Тады нам здалося гэта нечым такім архаічным, а ўрэшце мы з Сашам — я сказаў яму таксама перагледзець — здзівіліся, а чаму мы, уласна, з яго сышлі. Цяпер мы ўбачылі, што «Кіно пра кіно» — сучасны, з вялікім гумарам, дакладным разуменнем часу, класнымі акцёрскімі работамі фільм, да таго ж ён шмат у чым прадказаў, куды рушыць постсавецкае кіно. Карціну забылі — гэта часта здаралася са стужкамі канца 90-х — нулявых, — і яна сышла ў небыццё, хоць на яе трэба звярнуць асаблівую ўвагу: гэта вельмі важны фільм і па сутнасці запавет Рубінчыка, які па хваробе даволі нечакана пайшоў з жыцця.

Запісала Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Загаловак у газеце: Глядзім Валерыя Рубінчыка

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

Галiна Левіна: Помнiк — не канструктар i не чарцёж, яго трэба перажыць, выпакутаваць

У архiтэктара Галiны Левiнай — Хатынь, творчая спадчына яе бацькi.

Грамадства

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Прэмiя прыгажосцi. Дзеля чаго людзi кладуцца пад нож пластычнага хiрурга?

Як сведчаць шматлiкiя даследаваннi, прывабным людзям прасцей прабiцца ў жыццi i яны дасягаюць у кар'еры большага поспеху. 

У свеце

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Як Еўропа аднаўляецца ад кавiднага ўдару?

Сёлета еўрапейская эканомiка будзе перажываць глыбокую рэцэсiю з-за ўспышкi каранавiруса, нягледзячы на хуткiя i ўсёабдымныя антыкрызiсныя меры як на саюзным, так i на нацыянальным узроўнi.

Эканоміка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

Тонкае мастацтва дабрабыту. Складаем сямейны бюджэт разам са спецыялістам Нацбанка

2020 год паставіў усіх нас перад неабходнасцю дакладна планаваць свае выдаткі.