Вы тут

Марыя Касцюковіч: Спачатку дзiцячае кiно было вялiкiм выхавальнiкам, а потым стала часткай дзяцiнства


У сферы нашай культуралагiчнай лiтаратуры чакаецца прыбаўленне: праз пэўны час пад цвёрдай вокладкай мы зможам знайсцi грунтоўнае i займальнае даследаванне беларускага дзiцячага кiно — таго, што ў савецкiя i постсавецкiя часы адмыслова стваралася для вельмi асаблiвай аўдыторыi. Кнiга «Дзiцячы сеанс», багатая на знойдзеныя ў архiвах матэрыял i iлюстрацыi, ставiць задачай адказаць на пытанне, якога гледача выхавалi беларускiя дзiцячыя карцiны. Гэтую i iншыя iнтрыгi раскрывае даследчыца з Нацыянальнай акадэмii навук, а таксама каардынатарка конкурсу нацыянальных кiнашкол кiнафестывалю «Лiстапад» Марыя Касцюковiч. Для выхаду «Дзiцячага сеанса» справа засталася за малым: у чэрвені на платформе ulej.by распачнецца краўдфандынгавая кампанiя па зборы сродкаў на выданне кнiгi, i яна абавязкова павiнна быць паспяховай. Мы тым часам сустрэлiся з Марыяй, каб захапiцца прапанаванай тэмай.


— Цi з'яўляецца дзiцячы сеанс — што да назвы тваёй кнiгi — асобнай з'явай?

— Ён быў устойлiвай традыцыяй, пакуль iснавала савецкая сiстэма, а разам з ёй — цэлая iнфраструктура для дзяцей з дзiцячымi кавярнямi, часопiсамi, радыё, гурткамi, спартшколамi i iншым. Iснавалi нават дзiцячыя кiнатэатры. Сеансы для дзяцей iшлi ранiцай альбо днём i каштавалi танней, а часам нават суправаджалiся пазнавальнымi лекцыямi альбо каментарыямi да фiльмаў.

— Што дазваляе табе выдзелiць дзiцячае кiно ў беларускiм кiнематографе як пэўны феномен?

— У нас былi фiльмы, якiя пракатвалiся па ўсiм Савецкiм Саюзе, падабалiся дзецям i шмат для каго станавiлiся часткай дзяцiнства. Мая знаёмая жартуе, што «Прыгодамi Бурацiна» ёй сапсавалi дзяцiнства, хоць iншыя, вядома, разам са стужкай «Пра Чырвоную Шапачку» слушна называюць гэты фiльм найлепшым у Леанiда Нячаева. I ў нас былi аўтары, якiя ўмелi здымаць для дзяцей, а гэта рэдкае майстэрства — сёння мы можам бачыць, што яно некуды знiкла. Праўда, многiя не ведаюць, што гэта спадчына — наша. Часам мы думаем пра сябе, як пра абломак iмперыi, i не гатовы ўспрымаць наша нашым, быццам яно зроблена недзе там — гэта вялiкая посткаланiяльная праблема. Падчас працы над кнiгай мне даводзiлася тлумачыць «прысваенне» савецкiх набыткаў i чуць прэтэнзii, што я пiшу пра беларускi кiнематограф так, быццам аддзяляю яго ад савецкага. У адным расiйскiм выдавецтве я атрымала вялiзную водпаведзь аб тым, што нiякага беларускага цi ўкраiнскага кiно не было — было толькi савецкае. Пры гэтым яно выдавала кнiгi, скажам, пра гiсторыю расiйскага кiнематографа 1930—1950-х. Тым не менш беларускае кiно, дзiцячае таксама, iснуе i не мае патрэбы ў тым, каб яго абгрунтоўваць i абараняць.

— У савецкiя часы кiно фармiравалася iнтарэсамi iдэалогii: для чаго ўладзе было патрэбна дзiцячае кiно?

— Каб выхоўваць дзяцей. Лiчыцца нават, што дзiцячае кiно прыдумалi бальшавiкi, бо нiхто больш не меў у iм патрэбы. Савецкая сiстэма была апантаная iдэяй выхавання новага чалавека i па ленiнскiм запавеце лiчыла, што самым эфектыўным iнструментам для гэтага з'яўляецца кiнематограф. Усё, на чым трымалася дзiцячае кiно ў Савецкiм Саюзе, было створана ў 1920-я тымi, хто сапраўды марыў пабудаваць утопiю. А для ўтопii трэба было выхоўваць дзяцей у камунiстычным духу. Спачатку дзiцячае кiно сапраўды было вялiкiм выхавальнiкам, а потым стала проста часткай дзяцiнства.

— То-бок дзiцячае кiно было разлiчаным на будучыню праектам па выхаваннi верных камунiстаў...

— Так, але iдэалогiя тут спалучалася са шчырым iмкненнем палепшыць рэчаiснасць. Пiшучы кнiгу, я нават усвядомiла, што шасцiдзясятнiкi, пра якiх кажуць як пра пакаленне, што зрабiла найвялiкшы ўнёсак у савецкую культуру, — гэта дзецi дзяцей тых, каго настройвалi на лепшае заўтра, хто верыў, што працуе як ламавiк i памiрае дзеля таго, каб дзецi жылi iнакш. То-бок шасцiдзясятнiкi — гэта праект тых, хто доўгiя гады жыў утопiяй.

— Сёння дзiцячага кiно як такога не iснуе — ёсць сямейнае, настолькi ж дзiцячае, наколькi дарослае. Што ў савецкiм кантэксце трэба разумець пад дзiцячым кiно?

— Гэта нейкае выказванне пра свет для чалавека, якi пра яго пакуль нiчога не ведае. Савецкае дзiцячае кiно было аўтаномнай замкнутай сферай, што часта пазбягала тэм, на якiя з дзецьмi важна гаварыць, паколькi намагалася захаваць iдэалiстычны вобраз дзяцiнства, дзе ўсё добра. Хiба толькi школьныя драмы падымалi пытаннi, як жыць у грамадстве, быць адзiн з адным i адстойваць сябе ва ўмовах ханжаскай маралi. Мне падаецца, тое, што савецкае дзiцячае кiно аддзяляла дзяцей ад дарослых, было яго вялiкiм пралiкам. Дзецi як бы жылi ў сваiм свеце i глядзелi свае фiльмы, таму ў iх была вялiкая спакуса прычынiцца да iншага кiно — для цэлых пакаленняў рэчаiснасць была сумнай i нарматыўнай, i iм абавязкова трэба было пралезцi ў таемнае i сакрэтнае. Калi ў 1980-х з'явiлiся «вiдзiкi» i ўсе пабеглi глядзець «Рабакопа», новыя карцiны сталi глытком паветра, а старыя забылiся. Нягледзячы на гэта, мы i сёння замест развiцця iншых фарматаў спрабуем захаваць тое самае дзiцячае кiно, быццам iмкнёмся адчуць, што дзяцiнства — непахiснае.

— Ты сказала, што пэўных тэм пазбягалi. Што хавалася ад дзяцей?

— У фiльмах рэдка казалi ўласна аб праблемах, з якiмi дзiця сутыкаецца альбо можа сутыкнуцца, напрыклад, у стасунках з бацькамi. Савецкае дзiцячае кiно, як правiла, перадавала вельмi сацрэалiстычны погляд на свет — такую ўтопiю i iдылiю. Не скажаш, што гэта страшна, бо ўсё ж у чалавека павiнны захоўвацца вобразы, якiя будуць служыць падтрымкай, таму многiя i настальгуюць па фiльмах накшталт «Па сакрэце ўсяму свету» — для iх гэта адбiтак дзяцiнства. Але па вялiкiм рахунку прызначэнне дзiцячага фiльма — дапамагчы дзiцяцi перажыць складаныя пачуццi, гэта такая, груба кажучы, псiхатэрапiя, што важна настолькi ж, наколькi даць гледачу мадэль паводзiн i растлумачыць, як пабудаваны свет. Тым часам у кiно не ўпiсвалiся амаль усе экстрэмальныя сiтуацыi — сваркi з бацькамi, складаныя бацькi, развод бацькоў, дзецi з абмежаванымi магчымасцямi, хвароба альбо смерць блiзкiх i смерць як такая. Пачуццi з негатыўнай афарбоўкай калi не пазбягалiся, то нявiнна абыгрывалiся, напрыклад, праз так званы элiпсiс — нехта памiрае, зацямненне i ўсё. За адмоўныя эмоцыi нават больш адказвала анiмацыя. Быў, напрыклад, мульцiк «Рукавiца» Рамана Качанава, у якiм дзяўчынка марыла аб сабаку i марыла так моцна, што замест сабачкi даглядала рукавiцу: яна бегала з гэтай рукавiцай, i тая ператварылася ў сабачку, але ў вынiку распусцiлася, што выклiкала слёзы i соплi.

— Якiя каштоўнасцi савецкае дзiцячае кiно намагалася перадаць дзецям i як яны мянялiся з цягам часу?

— У 1920-я мы расцiлi чалавека будучынi, якi ўсё можа сам i не мае патрэбы ў аўтарытэтах — у фiльмах дзецi бунтавалi супраць бацькоў i нават перавыхоўвалi iх. Напрыклад, у карцiне «Крываножка» бачна, што дзецi ўсёмагутныя i здольны змянiць свет. А ў 1930-х iх тэрмiнова сталi вучыць быць маленькiмi i паслухмянымi, наследаваць бацькам, пераймаць эстафету i ахвяраваць сабой дзеля нечага вялiкага. Калi героi 1920-х, як правiла, былi сiротамi i ў адзiночку здзяйснялi подзвiгi, то ў 1930-х галоўнай каштоўнасцю стаў калектывiзм. Так працягвалася недзе да канца 1950-х, а ў 1960-х сталi змагацца за тое, каб чалавек быў чалавекам: не толькi здзяйсняў подзвiгi, але i адчуваў, мыслiў, самастойна вызначаў сваё жыццё. Герою стала дазволена не глядзець на калектыў i нават уступаць з iм у канфлiкт — гэты пераварот пачаўся ў школьным фiльме.

— Школьны фiльм — гэта асобны жанр?

— Так, дзеянне адбываецца ў школе, як, напрыклад, у карцінах «Дажывём да панядзелка» з Вячаславам Цiханавым альбо «Расклад на паслязаўтра». Замест асобы i калектыву ў школьным фiльме выдзелiлася трыяда — вучань, настаўнiк i бацькi. У гэтым трохкутнiку i нараджаецца канфлiкт: звычайна гэта размова пра тое, як бацькi i ўвогуле дарослыя цiснуць на дзяцей. Дарэчы, дагэтуль дзiцячае кiно было менавiта дзiцячым — яно разлiчвалася на дашкольнiкаў i малодшых школьнiкаў, а пасля, маўляў, iдзi глядзi «Паданне пра зямлю Сiбiрскую». Але ў канцы 1950-х — пачатку 1960-х з'явiлася юнацкае кiно, якое стала гаварыць таксама з тымi, каму 14 цi 15 гадоў, напрыклад, пра школьнае каханне, як у слязлiвай драме «А калi гэта каханне» Юлiя Райзмана. Адным словам, бязлiкая дзiцячая аўдыторыя стала сегментавацца, i для кожнага савецкi кiнематограф прапанаваў сваё.

— А што змянiлася ў 1970-х?

— У 1970-х сталi гаварыць, што дзiця мае права быць самiм сабой. Расслабцеся, не трэба яго выхоўваць. Дзяцей, напрыклад, сталi часцей паказваць на адпачынку, а не ў школе за вучобай. У 1960-х у Саюзе набудавалi тыпавога жылля, i калi савецкiя сем'i пераехалi ў добраўпарадкаваныя кватэры, вырашылася шмат бытавых праблем. Дзецям больш не трэба было быць дарослымi — калоць дровы i прыглядваць за малодшымi, таму iм прапанавалi проста глядзець кiно. Да таго ж у кожнай савецкай сям'i з'явiўся тэлевiзар, i здарыўся тэлевiзiйны бум — для дзяцей сталi патокамi здымаць тэлевiзiйныя фiльмы. Нарэшце, у 1980-х накапiлася стомленасць, таму рабiлi ўсё тое ж, але рабiлi класна — тых жа «Госцю з будучынi» альбо «Электронiка». Нарэшце, стала зразумела, што трэба нешта мяняць. Дзiцячае кiно памерла першым, калi грошай не стала, прыйшлi вiдэамагнiтафоны, змянiлася эпоха. А калi памерла ўсё астатняе, з'явiлiся фiльмы пра дзяцей, якiя раптам сталi дарослымi i вымушаны жыць самi па сабе, тут гаварылася на нябачаныя дагэтуль тэмы наркаманii, прастытуцыi, адзiноты. Такiм чынам у канцы 1980-х дзецi зноў сталi няшчаснымi, а кiно зноў загаварыла, што дзiця пакутуе ад таго, што мы не можам справiцца з рэчаiснасцю.

— На твой погляд, савецкае дзiцячае кiно можа «зайсцi» сучасным дзецям?

— Дзецi маiх сяброў скачуць пад «Прыгоды Бурацiна». Ёсць рэчы, што, як нi дзiўна, яшчэ працуюць — у асноўным гэта казкi, бо яны ўнiверсальныя i не носяць прыкмет эпохi. Фiльмы «Па сакрэце ўсяму свету» альбо «Дзянiскавы апавяданнi» дакладна сённяшнiм дзецям незразумелыя, для iх гэта ўжо iншая рэальнасць. Але як мiнiмум «Пра Чырвоную Шапачку» i «Прыгоды Бурацiна» мы знялi для ўсiх.

— У беларускага дзiцячага кiно быў свой перыяд росквiту — калi ён здарыўся i з чым гэта было звязана?

— Усё сышлося ў 1970-х. «Беларусьфiльм» пераехаў у новы будынак, з'явiлiся рэсурсы i магутнасцi, тут працавалi таленавiтыя рэжысёры i крутая рэдактарская служба, што здабывала добрыя сцэнарыi, — i здарыўся выбух усяго, у тым лiку дзiцячага кiно. Яшчэ ў пачатку 1960-х на кiнастудыю прыйшоў Уладзiмiр Бычкоў, у якога быў талент здымаць для дзяцей, у 1970-х з'явiлiся Мiкалай Калiнiн, Леанiд Нячаеў, Генадзь Харлан. Уся сiстэма, пры тым, што ў ёй былi канфлiкты i групоўкi, якiя мiж сабой не сябравалi, выдатна працавала, таму з'явiлiся дзясяткi цудоўных фiльмаў для дзяцей — «Корцiк» i «Бронзавая птушка» Калiнiна, «Зiмародак» Вячаслава Нiкiфарава, «Расклад на паслязаўтра» Iгара Дабралюбава, «Па сакрэце ўсяму свету», фiльмы Нячаева.

— Ты ахарактарызавала сваю кнiгу як спробу адказаць на пытанне, якога гледача вырасцiла савецкае дзiцячае кiно. Думаеш, яно сапраўды сыграла сваю ролю ў фармiраваннi людзей?

— Так, кiно дае вобразы, да якiх вяртаешся дарослым, мы добра запамiнаем тое, што глядзелi ў дзяцiнстве. Я, напрыклад, стала разумець, адкуль некаторыя мухi ў галаве маёй мамы: яна нарадзiлася пасля вайны i належыць да пакалення пiянераў-герояў, якiя абстрактную грамадскую iдэю ставяць вышэй за ўсё i ў кожнай справе здзяйсняюць подзвiг. Вядома, маю маму сфармiравалi не толькi дзiцячыя фiльмы, але кiно было часткай выхаваўчай савецкай сiстэмы. Мне iдэалы мамы ўжо падаюцца дзiўнымi, бо я не расла з вiзуальнымi вобразамi накшталт партызанскага памочнiка Валодзi Дубiнiна ў фiльме «Вулiца малодшага сына» Льва Голуба. Я мела iншыя прыклады — Бурацiна, якi не здзяйсняў нiякiх подзвiгаў, а проста iшоў, не дайшоў, вярнуўся, i яму чамусьцi «абламiўся» скарб. Вось i я чакаю, калi мне «абломiцца» скарб. У цэлым савецкае кiно вырасцiла гледача, якi вельмi спадзяецца, што рэальнасць добрая, iдэалiстычная, сацрэалiстычная, а ў выпадку чаго — прыйдзе дарослы i ўсё выправiць.

— А цi ёсць у нас сёння дзiцячае кiно?

— Сёння мы намагаемся вярнуць былое, не разумеючы, што як раней ужо не будзе. Спроба аднавiць размову з дзецьмi павiнна падтрымлiвацца, але яны змянiлiся, у iх iншыя iнтарэсы i iншая рэальнасць, якую наша кiно не разумее. Звычайна сучасныя дзiцячыя фiльмы ўяўляюць сабой кальку з дарослага жыцця, маўляў, спарадзiруем яго i дзецям будзе смешна. Калi ў савецкi час з дзецьмi старалiся абмяркоўваць нейкiя тэмы, то цяпер iх проста забаўляюць, каб яны добра прабавiлi час i пажадана без складаных эмоцый — iм прапаноўваюць не адчуць смутак, скруху ад страты цi вiну, а толькi парагатаць над тым, як людзi выпутваюцца з клаўнады, што эмацыянальна абядняе. Сiтуацыя нагадвае 1930-я, калi сiстэме было па вялiкiм рахунку пляваць, што там дзецi думаюць i якiя ў iх праблемы, — яна сама сабе расказвала пра цудоўную савецкую краiну i як у ёй трэба жыць. Сёння зноў i аўтар, i адрасат нiкому незразумелыя, нават сам фiльм як бы непатрэбны. Беларускiм дзiцячым кiно мы расцiм неразборлiвага ў сваiх эмоцыях чалавека, але, дзякуй богу, яго нiхто не глядзiць, таму ўрон невялiкi.

Гутарыла Iрэна КАЦЯЛОВIЧ

Выбар рэдакцыі

Спорт

Замена Алімпіядзе. Беларуская лёгкаатлетычная

Замена Алімпіядзе. Беларуская лёгкаатлетычная

Беларуская федэрацыя лёгкай атлетыкі зладзіла свае гульні.

Грамадства

Без чаргі і за лічаныя хвіліны. Як здаюць экспрэс-тэст на каранавірус

Без чаргі і за лічаныя хвіліны. Як здаюць экспрэс-тэст на каранавірус

З мінулага тыдня экспрэс-тэсціраванне на COVІD-19 даступнае ў многіх паліклініках краіны, у тым ліку і ў невялікіх гарадках і пасёлках гарадскога тыпу.

Палітыка

Лукашэнка даручыў аказаць падтрымку выбаркамам і паклапаціцца аб забеспячэнні бяспекі іх працы

Лукашэнка даручыў аказаць падтрымку выбаркамам і паклапаціцца аб забеспячэнні бяспекі іх працы

Пра гэта ён заявіў сёння на рабочай сустрэчы з Наталляй Качанавай і Віктарам Шэйманам.