Вы тут

Уладзімір Жылка. «Мой меч зіхціць, непераможны, востры…»


Паэтызацыя дзяржаўна-эканамічнага і духоўна-культурнага адраджэння беларускага народа, развіцця яго сацыяльнай і нацыянальнай самасвядомасці, сцвярджэнне прынцыпаў і каштоўнасці свабоды і незалежнасці, нацыянальна-вызваленчага руху — вось што было галоўным у нацыянальна-адраджэнскай рамантычнай лініі развіцця заходнебеларускай паэзіі. Яе прадстаўнікі апелявалі да часоў Вялікага Княства Літоўскага, услаўлялі яго спадчыну. Іх лірычны герой сведчыў сваю выразную нацыянальна-этнічную дэтэрмінаванасць, быў заангажаваны ў духоўнапатрыятычную праблематыку.


У паэтаў гэтай рамантычнай лініі падзеі і факты нацыянальна-гістарычнага мінулага спалучаліся з народнай сімвалічнай вобразнасцю, душэўнапсіхалагічныя перажыванні дапаўняліся паэтычнай містыфікацыяй. Паказальная ў гэтым плане творчасць Уладзіміра Жылкі.

Нарадзіўся паэт 27 мая 1900 г. у вёсцы Макашы Навагрудскага павета Мінскай губерні (цяпер Нясвіжскі раён Мінскай вобласці) у сялянскай сям’і. Вучыўся ў Гарадзейскай царкоўнапрыходскай школе, Мірскім гарадскім вучылішчы. Падчас бежанства — у Багародзіцкім агранамічным вучылішчы Тульскай губерні (1915–1917). Там скончыў тры класы і пачаў пісаць вершы. Пасля вучыўся ў Беларускай гімназіі ў Дзвінску. З 1923 па 1926 г. — як стыпендыят чэхаславацкага ўрада — студэнт Карлавага ўніверсітэта ў Празе, дзе актыўна спрычыніўся да моладзевага грамадска-культурнага руху. Пасля ўдзелу ў  навуковай канферэнцыі ў Мінску па рэформе беларускага правапісу (1926) прыняў савецкае грамадзянства. Жыў у Мінску, працаваў у газеце «Звязда», выкладчыкам беларускай літаратуры ў  Мінскім музычным тэхнікуме. 18  ліпеня 1930 г. арыштаваны органамі ДПУ па сфабрыкаванай справе Саюза вызвалення Беларусі. У сувязі з тым, што цяжка хварэў на сухоты, праз месяц быў вызвалены з-пад варты пад падпіску аб нявыездзе. У адпаведнасці з  пастановай пазасудовага органа ад 10 сакавіка 1931 г. асуджаны на 5 гадоў ссылкі ва Уржум Кіраўскай вобласці. Працаваў выкладчыкам рускай літаратуры ў мясцовым медыцынскім тэхнікуме.

Памёр 1 сакавіка 1933 г. ад сухотаў.

Рэабілітаваны 19 верасня 1960 г.

Першая асобная кніга паэта выйшла ў 1923 г. — гэта была паэма «Уяўленне». Асноваю маральна-філасофскага пафасу твора выступала глыбокае і шчырае патрыятычнае пачуццё, напружанае перажыванне тых падзей, якія адбываліся на Беларусі. Носьбітам лірычнай свядомасці аўтара з’яўляецца ідэя абуджэння і разгортвання сацыяльнапалітычнай і духоўнай актыўнасці народа, грамадскага абнаўлення, ідэя беларускай дзяржаўнасці. «На мапу Еўропы // Ўзышоў Беларус, — натхнёна сцвярджае ён. — У лапцях лазовых,  // Па світцы ручнік, // І светам Хрыстовым  // Зіяе аблік». Лірычны герой аддадзены стыхіі нацыянальна-вызваленчага руху, прасякнуты адчуваннем складанай і супярэчлівай прыроды грамадска-сацыяльных працэсаў, рэвалюцый і войнаў, якія прайшліся па беларускіх этнічных землях, усведамленнем сувязі і ўзаемаабумоўленасці гістарычных змен і  народнай жыццядзейнасці. Ён поўніцца бязмежнай сыноўскай радасцю ад разумення, што пазнаў, здабыў Маці-Радзіму, Бацькаўшчыну-Беларусь, якая актыўна рэалізуе сваё права на духоўнае самасцвярджэнне, свабоднае развіццё ў часе і прасторы, становіцца «наймалодшай нацыяй» у кагорце народаў-суседзяў: «Перуны завірух // У  захапленні // Грымяць аб адным: // Паўнагучна Адраджэнне!»

Нягледзячы на цяжкасці і перашкоды, падзел Беларусі на Усходнюю і Заходнюю, якія апынуліся ў розных дзяржавах («Пакута падзелам. // Па беламу целу // Знаком ад нажа // Крывавіць мяжа»), паэт з падкрэсленай верай і аптымізмам глядзеў на пошукі беларусамі свайго гістарычнага лёсу, увасабленне ідэі дзяржаўнай незалежнасці, якая прывядзе да гарманізацыі народнага жыцця:

Народы! Прадбачу:

Шпаркасць коняў

Пагоні

Суліць удачу.

Вам на пасадзе

Пакутніцу

Нявехнай бачыць.

У творы дамінуе рамантычна-ідэалізаванае, лірыка-абагульненае выяўленне жыццёвых працэсаў, элементы народна-міфалагічнага мыслення пераплятаюцца ў ёй са сродкамі арыгінальнай індывідуальна-аўтарскай паэтыкі, традыцыйная фальклорная і  евангельская сімволіка-алегарычная вобразнасць напаўняецца актуальным духоўна-патрыятычным, грамадскасацыяльным зместам.

Свежасцю і непасрэднасцю светаўспрымання, глыбінёй і праўдзівасцю духоўна-сацыяльных перажыванняў, суладнасцю думкі і эмоцыі звярталі на сябе ўвагу зборнікі вершаў У.  Жылкі «На ростані» (1924) і «З палёў Заходняй Беларусі» (1927), якія ў  многім працягвалі і развівалі ідэйна-мастацкі змест паэмы «Уяўленне». Яны сцвярджалі багацце і  паўнакроўнасць жаданняў і мэтаімкненняў героя, натуры летуценнай, загадкавай, рамантычна-ўзвышанай і ў той жа час сацыяльна актыўнай, дзейснай, з высокім пачуццём патрыятычнай свядомасці і грамадзянскай адказнасці. Тужлівая душа паэта, «Лілея між балот», што «ўзрасла, маўклівая, // Між багны сонных вод», парывалася ў неаглядныя жыццёвыя далі, да нязведанага і неспазнанага. Яна чуйна і абвострана рэагавала на праявы знешняга свету, высокае і нізкае ў ім, дысгармонію паміж рэальным і ідэальным…

Па смерці У. Жылкі ў некралогу А. Луцкевіч трапна адзначыць, што бачыў у ім «душу гарачую, жывую, ірваўшуюся да ідэалу, да красы, да новага жыцьця, — і адначасна такую кволую, такую — кажучы па-расейску — „нежную“ і ў гэтай „нежнасьці“ такую харошую!» Вядомы палітычны і грамадскакультурны дзеяч добра ведаў паэта, апекаваўся яго талентам, арганізаваў выданне зборніка «На ростані».

У поўным «імпэту і шырокага палёту» вершы «Віхор» (1921) уздым народна-вызваленчага, паўстанцкага руху на абшарах Заходняй Беларусі У. Жылка ўвасобіў у рамантычна-велічным вобразе прыроднай стыхіі. Віхор, які «Гасцём і мараю трывожнаю // Зляцеў да нас з-пад самых зор», скаціўся на зямлю, захоплівае ў свой палон усё, што патрапляе на яго шляху, нясе сілу, бадзёрасць, абнаўленне. Але хоць гэта віхор навальнічны, рэвалюцыйна-ўздымны, ён не разбуральна-скрышальны, бо мае лагодны, ачышчальны характар і місію, абуджае да актыўнай стваральнай, сацыяльна-гуманістычнай прысутнасці ў свеце ўсё патэнцыяльна здаровае і жыццяноснае:

Пара, пара дазнацца, зверыцца

Сваіх магутных сонных сіл!

Адважны хто спыніць намерыцца

Размах жыцця і творчы пыл?..

У творы прасочваецца выразная вобразна-стылёвая паралель — ачышчальны навальнічны віхор абумоўлівае «лязіво нажа», наяўнасць стыхійнай паўстанцкай зброі. У адпаведнасці з гэтым мастацкім прыёмам, суаднесенасцю розных і ў той жа час звязаных паміж сабою вобразаў-сімвалаў, пабудаваны і верш «Меч» (1924), адзін з найлепшых у заходнебеларускай паэзіі 1920-х гадоў. Вузкі мужыцкі загон становіцца месцам незвычайнага здарэння — патомны селянін выворвае на ім старажытны меч, сімвал рыцарскага духу і высакароднасці: «Вясёлым звонам аказаўся ён, // Калі чапіў канцом майго нарога». «Абцёр набожна йржу часу благога, — кажа герой, ад імя якога вядзецца лірычнае апавяданне, — І заблішчаў старых стагоддзяў сон, // І надпіс на клінку, нібы закон, — // “Дарэшты бой!” — зірнуў загадам строга». Гэты выпадак радыкальна перайначвае яго жыццё. Араты дарэшты пранікаецца грамадзянскапатрыятычным адчуваннем героікі мінулых часоў, слаўных традыцый сваіх далёкіх продкаў, загараецца ідэяй барацьбы за каштоўнасці і святыні роднай зямлі. Памяняўшы плуг на меч, ён становіцца ў шэрагі ахвярных ваяроў за свабоду Бацькаўшчыны, з’яўляецца трывалым звяном у доўгім ланцугу народна-вызваленчай дзеі:

Я з грамадой іду па шчасце нам.

Мой меч зіхціць, непераможны, востры.

Змагуся сам — дык сотням перадам!

Вернасць прынцыпам і каштоўнасцям працоўнага асяроддзя, жыцця селяніна-аратая была адной з асноўных тэм творчасці У. Жылкі. Ён паэтызаваў высокі духоўна-маральны змест нацыянальна-вызваленчага руху, які ў першай палове 1920-х гадоў разгортваўся і ў актыўных партызанскіх формах, адмабілізаваную рашучасць барацьбы за волю і справядлівасць. Паэт услаўляў рэвалюцыйны парыў, навальнічны грамадска-сацыяльны ўздым, радасць яднання ў ахвярным поступе за высокія народныя ідэалы, імкнуўся раскрыць рэзервы чалавечага духу, неспазнаныя грані асобы свайго сучасніка. «Толькі той, хто вера ў цуд — // Лепшу долю курных хат, — // Толькі той, хто любіць люд, // Толькі той — мой любы брат», — сведчыць творца.

Высокая патрыятычная ідэя, пачуццё ахвярнай адданасці Бацькаўшчыне з’яўляюцца асноваю аднаго з найлепшых Жылкавых вершаў «Наш лёс, бы кат з рукой забойнай…», напісанага ў 1925 годзе. У крытычную, вырашальную для Айчыны часіну («Народ, Свабода і Радзіма, — На ўсё прыйшла адна чарга»), калі «Найдаражэйшае, святое  — Ўсё, чым натхнялася душа, Чужою збэшчана рукою, Сваволяй скута палаша», герой паэта, апантаны гартаванай мужнасцю і рашучасцю вой, выконвае свой галоўны духоўна-маральны абавязак, уступае ў смяротны бой з лютым ворагам:

Але пад лобам хмурым гэтым,

У гэтай думнай галаве

Імкненне да апошняй мэты

Непераможнае жыве.

..... І покі сэрца поўна гневам,

І гнеў драпежней крумкача,

— Вітаю бой ваяцкім спевам

І звонам вострага мяча.

Высокі лірычны пафас, характэрная рамантычная стылістыка, абумоўленыя прагай пазнання і адкрыцця, звернутасцю да ідэальнага ў грамадстве і чалавеку, паядноўваліся ў творах У. Жылкі з глыбокай заангажаванасцю ў лёсавызначальныя для народа духоўна-сацыяльныя праблемы, з драматычным філасофска-медытатыўным пачаткам, пачуццёвай прысумленасцю. Гэта і многае іншае не адпавядала класава-пралетарскім прынцыпам адлюстравання рэчаіснасці, якія панавалі ў «ахопленай сацыялістычным шалам Беларусі». Пасля пераезду з  Прагі ў Мінск і выдання зборніка «З палёў Заходняй Беларусі» цяжка хворы паэт быў падвергнуты тэндэнцыйнай, жорсткай і несправядлівай крытыцы з боку апалагетаў новага грамадскага ладу...

Нягледзячы на гэта, Уладзімір Жылка да канца жыцця адстойваў высокія духоўныя прынцыпы, аб чым сведчаць многія яго творы, у прыватнасці паэма «Тастамент», напісаная ў ссылцы перад самай смерцю. Гэта твор вялікай эмацыянальнай сілы ўздзеяння, ён вызначаецца ўнутранай цэласнасцю і гарманічнасцю, своеасабліва падагульняе ідэйна-мастацкія пошукі паэта. У аснове яго лірычнага пафасу — высокі духаносны пачатак, сцвярджэнне адвечных маральна-філасофскіх каштоўнасцей жыцця народа, гуманістычных ідэалаў, дыялектыкі нацыянальнага і грамадска-сацыяльнага. Развітваючыся з «дабродзейкай зямлёй», сваімі марамі і надзеямі, аглядаючы пройдзены шлях, У. Жылка ўслаўляў родны край, яго красу і веліч, выказваў веру ў росквіт і шчаслівую будучыню незалежнай Бацькаўшчыны. Паэма «Тастамент»  — гэта гімн Беларусі, яе працоўнаму крывіцкаму люду, праўдзе, сумленню, жыццю.

Цяжкая хвароба, а таксама складаныя грамадска-палітычныя абставіны не дазволілі разгарнуцца на поўную сілу, развіць увесь свой багаты творчы патэнцыял аднаму з самых яркіх талентаў у гісторыі беларускай паэзіі.

Мікола МІКУЛІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Крэпасць духу. 10 натхняльных храмаў Гродзеншчыны

Гэта культурнае багацце прыцягвае ў краіну масу падарожнікаў. 

Грамадства

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Як правільна аднаўляцца пасля COVID-19?

Нават у лёгкай форме перанесеная каранавірусная інфекцыя не праходзіць для арганізма бясследна.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СТРАЛЕЦ. Ад таго, як сплануеце тыдзень, залежыць, ці паспееце завяршыць важныя справы. 

Грамадства

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Як навучыць дзіця рацыянальна карыстацца грашыма? Парады псіхолага

Дзіцяці абавязкова трэба ведаць: Што такое грошы? Навошта яны патрэбны?