Вы тут

Крыніца ёсць пры Ясянцы


У сілавым полі старажытнага Наваградка набіраўся моцы старажытны род, які даў свету вялікага хірурга Валянціна Войну-Ясянецкага. Ён жа, не пакідаючы хірургічнай практыкі, у савецкія 30‑я стаў святаром, з 1946 года вядомы ў праваслаўным свеце як архіепіскап Сімферопальскі й Крымскі Лука. У 2000‑м годзе праслаўлены як святы.


За паваротам — Ясянец

У некаторых папярэдніх публікацыях у «ГР» мы згадвалі, што прафесар медыцыны, вядомы хірург Валянцін Война-Ясянецкі (1877–1961) меў родавыя карані ў Беларусі. З матэрыялаў, змешчаных у інтэрнэце, вымалёўваецца канкрэтыка. У прыватнасці, пра знакавае для роду месца Ясянец, што цяпер — у Баранавіцкім раёне, непадалёк ад Гарадзішча. Вядомае, дарэчы, сваімі крыніцамі. Заадно паспрабуем разабрацца: чаму сам будучы святы пра свой радавод гаварыў вельмі мала.

Асабліва каштоўны для росшукаў тэкст Н. П. Магер «История рода Ясенецких-Войно, предков святителя Луки» httрs://svrt.ru/lіb/sаvеl‑2014/mаgеr.рdf. Масквічка Наталля Пятроўна — краязнаўца-даследчыца, уваходзіць у «Общество ревнителей Православной культуры». З яе даследавання вынікае, што «святы архіепіскап і хірург па паходжанні быў беларусам, а яго продкі, шляхцічы Война-Ясянецкія, жылі на зямлі Вялікага Княства Літоўскага не адно стагоддзе». Дарэчы, літаратурнага героя Чорнага Войну — як удзельніка паўстання 1831 года — мы сустракаем у рамане Уладзіміра Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім».

Архіепіскап Сімферопальскі й Крымскі Лука 

Чаму мала хто пра беларускія карані роду Война-Ясянецкіх ведае? Бо за савецкім часам шляхецкае паходжанне Валянціна Феліксавіча магло стаць падставай для рэпрэсій, таму падлягала ўтойванню. Даследчыца піша: «Пытанне пра яго сацыяльнае паходжанне задавалася ўладыку Луку неаднаразова. Адзінаццаць гадоў арыштаў ды высылак — цяжка і ўявіць, якім зневажанням падвяргала савецкая ўлада гэтага цярплівага й сціплага чалавека: святара, інтэлігента, двараніна. „Паколькі згадка пра маё дваранскае паходжанне надае неспрыяльную афарбоўку маёй асобе, то я павінен растлумачыць, што бацька мой, дваранін, у юнацтве жыў у курной хаце беларускай вёскі ды хадзіў у лапцях.

Атрымаўшы званне правізара, ён толькі два гады меў сваю аптэку, а потым да старасці быў службоўцам транспартнага таварыства. Ніякай уласнасці ён, як і я, не меў“, — пісаў Валянцін Феліксавіч Война-Ясянецкі ў адной з анкет».

Што зробіш: час быў такі. Рэвалюцыйны лозунг пра ўсеагульную сацыяльную роўнасць успрымаўся занадта проста, нават вульгарна тымі, хто быў нікім, а раптоўна стаў «усім». Дакладней, новаю ўладай. Арыштоўваючы, высылаючы людзей у Сібір, асуджаючы іх на смерць, камісары, кажуць, верылі, што твораць новы, справядлівы свет. Нават пакаранне смерцю ў афіцыйных дакументах тае пары называлі: «Высшая мера социальной справедливости». Зрэшты, не будзем забываць: шляхецтва ж на землях беларускіх «разабралі» яшчэ й без камісараў — пасля гвалтоўных трох падзелаў Рэчы Паспалітай. Некаторыя нашчадкі княжацкіх нават родаў, у тым ліку й Война-Ясянецкія, сапраўды аказаліся на сацыяльным нізе, хадзілі ў лапцях ды жылі ў курных беларускіх хатах. Во быў здзек — над шляхтаю, народам, здаровым сэнсам! Знішчылі саюзнікі, подла згаварыўшыся ды разыграўшы розныя інтрыгі, у тры махі незалежную еўрапейскую дзяржаву — а запісалі свае рабаўніцкія дзеі ў гісторыі: былі тры падзелы. Ну такі міленькі, пушысценькі эўфемізмік атрымаўся на радасць расійскім чыноўнікам на чале з імператрыцай Кацярынай ІІ. Потым яшчэ й савецкая ўлада з людзьмі шляхецкага й дваранскага статусу «разабралася» ў адпаведнасці з суровымі ўстаноўкамі дыктатуры пралетарыяту. За адно толькі паходжанне (!) людзей высылалі, канфіскоўвалі ў іх маёмасць, дзяцей пускалі па свеце: класавыя ворагі!

Вось у які час хадзіў па зямлі, запаўняў анкету свайго быцця ў свеце будучы святы Лука Крымскі. Каму патрэбная была яго «шляхецкая праўда» ці шматвекавая шляхецкая годнасць у тыя часы? Само слова шляхта паступова стала здзеклівым, а вывучэнне ў беларускіх школах п’есы класіка Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Пінская шляхта» нязменна прыводзіла вучняў да высновы, што шляхецтва — нейкі ганебны перажытак гісторыі. Смешнымі выглядаюць у шуканні страчаных правоў, уласнае годнасці тыя дзівакаватыя, пыхліва-ганарлівыя палешукі. Хоць сама п’еса перапоўнена вялізным глыбінным болем, пачуццём бездапаможнасці людзей перад тварам новай, імперскай дзяржаўнай машыны, у новых жыццёвых варунках, калі былыя ўстоі жыцця ўшчэнт зруйнаваныя. Пісьменнік у беспрасветную пару (тады й само слова беларускае было пад забаронай) выпакутаваў твор, у якім за смехам прыхаваў свае слёзы, а савецкая школа, на жаль, вылушчвала з п’есы ў даверлівыя юныя душы толькі смех…

Епіскап Лука. Ташкент, турма НКВД. 1939 год.

Выпрабаванне новым часам — ці ж не яно заўсёды паказвае, дзе ёсць сапраўдныя каштоўнасці! Бывае, што высокія статусы-тытулы ў спадчыну, рэгаліі, званні — толькі «бонусная» шырмачка для атрымання ў грамадстве нейкіх даброт, за якой канкрэтная асоба прыхавала сваю шэрасць, «пусты гук». Традыцыі беларускага шляхецтва ў іх глыбіннай сутнасці былі адладжанай сацыяльнай тэхналогіяй для выхавання годнасці, высакароднасці, чалавечнасці ў чалавеку — але, бывала ж, тэхналогія давала збоі. Тады князі, графы, шляхцюкі выраджаліся ў фанабэрыстых, гультаяватых пыхліўцаў. Некаторыя з наймагутных Радзівілаў чаго былі вартыя… Вось і выпрабоўваў час усіх шляхцюкоў «на злом». І Валянціна Войну-Ясянецкага ў тым ліку. Хрысціянскія дабрачыннасці, дарэчы, таксама ж не той набытак, які варта выстаўляць напаказ. Сваю набожнасць у тым ліку. (А можна сабе ўявіць, як злаваліся на хірурга камісары, калі ён іконы вешаў у аперацыйных ды нават пад смяротнымі пагрозамі здымаць не хацеў!) У беларусаў кажуць: маеш Бога ў душы — май, але перад чужым носам святым не махай! Карацей — не выпендрывайся. Але калі чалавек адчувае сваю велізарную духоўную сілу, то хто ж яму ўказ? Як характар гартуецца ў жыццёвых змаганнях, так і душа, гавораць, ад болю большае. Ад пакутаў перажытых — ачышчаецца й прасвятляецца. І прыклад падзвіжніцкага, шматпакутнага жыцця хірурга-святара Войны-Ясянецкага для ўсіх нас павучальны. У цяжкай працы на карысць бліжніх, а не толькі ў смелым выкліку атэітызаванаму соцыуму была ягоная высокая праўда.

Пасля скону архіепіскапа Лукі, піша Наталля Магер, ягонае імя зусім было забытае, аж да 90‑х гадоў. І толькі цяпер, заўважае, «знайшліся» ў вялікім свеце й нашчадкі вялікага чалавека, і людзі, не абыякавыя да гісторыі старажытнага польска-літоўскага роду, які ўтварыўся ад зліцця родаў Война і Ясянецкіх (Спрэчна! Можа гэта род Война проста ўзяў сабе прыдомак Ясянецкія? — Аўт.) ды аднаго роду з галіны Война-Ясянецкіх-Жаратынскіх. Падрабязнасці глядзіце па згаданай спасылцы. Але пры тым важна мець на ўвазе: тагачасная Літва — гэта й старажытная Беларусь, а род літоўскі — гэта й старажытнабеларускі. У інтэрнэце знаходзім «гістарычную» падказку пра зараджэнне ВКЛ, пашырэнне ягоных тэрыторый: «Новогрудское княжество (цяпер Навагрудак — у Гродзенскай вобласці Беларусі. — Аўт.) во главе с князем Миндовгом (1219–1263) стало политическим центром, вокруг которого объединились Лидское, Гольшанское, Кревское, Ошмянское, Слонимское и другие княжества. В 1360–1370‑е годы в ВКЛ вошли Киевская, Мозырьская и Брагинская волости, Чернигово‑Северская, Подольская и Волынская земли, а затем Смоленское княжество и другие земли». Звярніце ўвагу: Кіеўская воласць у складзе ВКЛ! І Чарнігава-Северская, што істотна ў кантэксце размовы пра карані роду святога.

Ікона святога Лукі Крымскага

Даследчыца прыводзіць весткі з Энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Эфрона, у якім гаворыцца, што Война-Ясянецкія — гэта польскія шляхціцы, герба Трубы, «ныне состоящие в русском подданстве». Што род гэты рускага паходжання, вядомы з ХVІ стагоддзя. Удакладнім, што за «ныне». Пабачылі свет больш за 40 тамоў выдання ў 1890–1907 гадах. І тады, пэўна ж, пра беларускія родавыя карані паважаных людзей з нашых зямель у Расіі ніхто й не згадваў: ім запісвалі польскае ці літоўскае паходжанне. Спасылка даследчыцы на «Гербник Польский» сведчыць, что Война-Ясянецкія (Wоjnа Jаsіеnіесkі) паходзяць з рускіх князёў. Наталля Магер акцэнтуе ўвагу: «Из Руси, а не из России”. Прыводзяцца весткі: “Войно — литовский дворянский род Русского происхождения, герба Трубы. Родоначальник их, Войно Матвеевич Гричина, переселился из Северского княжества в Литву. Эта отрасль потомства Войно-Гричины угасла в конце ХVІІ века”. Далей — даволі спрэчныя развагі даследчыцы: “Как князья эти попали на службу к польским королям — неизвестно. Возможно, что они оказались в плену во время бесконечных стычек на спорных землях Украины и Белоруссии, а может быть, и сами предложили свои услуги одному из монархов Речи Посполитой”.

Такой «невядомасці» пазбегнем, калі згадаем поўную назву дзяржавы ВКЛ, у якой жылі тыя рускія князі. Нават у сярэднявечнай Масковіі яе добра ведалі пад назвай: «Великое князство Литовское, Руское, Жомойтское и иных». Гісторыкі яе працяглае існаванне на карце Еўропы значаць датамі: 1236–1795. І не без падстаў, бо ВКЛ «прыхавалася» пад назвай тагачаснай федэрацыі «Рэч Паспалітая» (з 1596 г.) аж да зруйнавання апошняй у 1795‑м. Пра які «палон», а тым больш «польскі» тут можна гаварыць! Рускія князі проста жылі на сваёй Рускай зямлі, з Кіевам у складзе ВКЛ. Пра згаданае вышэй Северскае княства — таксама ўсё зразумела: у 1360–1370‑я гады ўвайшло яно ў склад ВКЛ. Пры чым тут «во время бесконечных стычек на спорных землях Украины и Белоруссии»? Ні назваў такіх, а тым больш такіх дзяржаў тады не было. І важна не блытаць тагачасны рускі свет з цяперашнім. Інакш і выдадзеная палачанінам Францыскам Скарынам у 1517‑м годзе ў чэшскай Празе «Библия Руска» некаму падасца духоўна-культурным набыткам тагачаснай Масковіі — а не люду паспалітага з Вялікага Княства Літоўскага, не каштоўнай спадчынаю сучаснай Рэспублікі Беларусь ды Скарынавых крэўна-духоўных нашчадкаў беларусаў.

Гэты здымак пры Ясянцы — 100-гадовай даўніны

Наталля Магер піша пра «соблазн окатоличивания», якога нібыта не змаглі пазбегнуць і ў родзе Война. І што адным з першых католікаў стаў Адам Война: ён атрымаў нібыта ў 1435‑м ад князя Баляслава Мазавецкага маёнтак у Бельскай зямлі. А ёсць сведчанні, што ў тым часе ўжо не князі мазавецкія гаспадарылі на зямлі (цяпер Беласточчына, Польшча): тэрыторыі канчаткова адышлі да вялікага князя ВКЛ Вітаўта каля 1405 года. І навошта фантазаваць на тэму веравызнанняў у ВКЛ? Князёў наўрад ці хто сілком перахрышчваў… А меркаванне пра нашчадкаў Адама Войны, якія прымалі прозвішчы (у беларусаў кажуць: прыдомкі) ад назваў памесцяў, якімі валодалі, мае сэнс: «Так появились Войно-Шубы, Войно-Пецки, Войно-Скварки, Войно-Трубники, Войно-Оранские, Войно-Ясенецкие, Войно-Ясенецкие-Жеретынские и прочие».

Дзедам жа святога Лукі Крымскага быў якраз чалавек з роду Война-Ясянецкіх: Станіслаў Іосіфавіч. Нарадзіўся каля 1820 года, быў патомным дваранінам Магілёўскай губерні, тады ўжо расійскай. І род ужо быў збяднелым, а сам дзед Стась на пачатак ХХ стагоддзя — звычайным млынаром у Сенненскім павеце. Толькі ў прозвішчы жыла памяць пра былую моц, бытаванне ў сядзібе Ясянец.

Заканчэнне будзе

Іван Ждановіч

Нумар у фармаце PDF

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.

Грамадства

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Галоўнаму хормайстру Вялікага тэатра 27 жніўня споўнілася 70 гадоў. 

У свеце

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

Уся Літва трапіла ў «чорную» зону заражэння каранавірусам. 

Грамадства

Страшнае слова «генацыд»

Страшнае слова «генацыд»

Для тых, хто прысвойвае сабе права быць «выключнымі», гэта рана ці позна становіцца катастрофай у маштабах народа.