Вы тут

Гары Потэр па-беларуску. Якую папулярную замежную літаратуру можна знайсці ў кнігарнях?


Папулярызацыя беларускай мовы і белару­скай кнігі — справа вельмі шматгранная, і поспех залежыць ад мноства фактараў і многіх людзей. Адным з найбольш камерцыйна ўдалых кірункаў гэтай не надта масавай і, адпаведна, не надта выгаднай справы з’яўляюцца пераклады сусветнай літаратуры на беларускую мову.


Іх можна размежаваць на дзве катэгорыі. Першая  — гэта сусветная класіка, якую большасць патэнцыйных пакупнікоў ужо даўно і, магчыма, неаднаразова, чытала ў перакладзе на рускую, а некаторыя, можа, — і ў арыгінале. Падобныя кнігі на беларускай з’яўляюцца альтэрнатывай для рускага перакладу: для кагосьці становяцца добрай нагодай перачытаць і параўнаць, для кагосьці — падарункам для тых, хто яшчэ не чытаў. Больш за тое, сусветная класіка па-беларуску — гэта яшчэ адзін шлях для ўмацавання пазіцый беларускай мовы ў свеце. Як інструмент папулярызацыі сярод незацікаўленых чытачоў можа спрацаваць дваяка: або «навошта мне па-беларуску, калі ёсць па-руску», або як экзотыка. Пра магчымасць абсалютна іншага ўспрымання масавы чытач хутчэй за ўсё не задумаецца. А дарма, бо пераклады, зразумела, робяцца з арыгінала, а не з рускага перакладу.

Другая катэгорыя — гэта новыя кнігі. У іх часам ёсць бясспрэчная перавага перад класікай: перакладаў на рускую яшчэ няма. Складана сказаць, колькі чытачоў аказваюцца безабароннымі перад адсутнасцю больш звыклай альтэрнатывы. Але нават калі беларускі пераклад з’яўляецца не першым, для масавага чытача тут спрацоўвае яшчэ і адукацыйны момант: нават калі ты не сочыш за сучаснай замежнай літаратурай, то даведваешся пра кнігу і пра аўтара з навін беларускага кнігавыдання.

Насамрэч, кожнаму — сваё. Немагчыма прагназаваць, што выкліча большую зацікаўленасць у абстрактнага наведвальніка кнігарні: вядомая і  прачытаная ў рускім перакладзе кніга, якая цяпер даступная і па-беларуску, або абсалютна невядомая кніга па-беларуску з замежным імем аўтара на вокладцы. Але тое, што і першых, і другіх кніг паступова з’яўляецца ўсё больш, сведчыць толькі пра пашырэнне беларускамоўнага кніжнага рынку. Тэндэнцыя, адназначна, добрая.

Асноўную ролю ў выданні замежнай мастацкай літаратуры па-беларуску адыгрываюць прыватныя выдавецтвы. Цяпер у сувязі з сітуацыяй у свеце кнігі сталі выдавацца заўважна радзей, а спісы ў адказ на пытанне «Што пачытаць?» пачалі з’яўляцца паўсюль і ў вялікіх колькасцях.

Самае заўважнае

Самыя заўважныя пераклады замежных кніг на беларускую — гэта падлеткавыя і дзіцячыя кнігі.

У свеце асабліва цэніцца шведская дзіцячая літаратура: многія яе ўзоры ў  апошнія гады займаюць паліцы беларускіх кніжных крам і, нядоўга затрымліваючыся на іх, хатнія кніжныя паліцы беларускіх сямей з дзецьмі. Сярод такіх кніг — серыя пра Маму Му, пра Пэтсана і Фіндуса, іншыя творы Юі Вісландэр, Свэна Нурдквіста і іншых шведскіх аўтараў.

Адным з лідараў продажу ў пачатку гэтага года стала першая кніга з серыі пра Гары Потэра — «Гары Потэр і філасофскі камень», якая выйшла ў выдавецтве «Янушкевіч» у перакладзе Алены Пятровіч. Наўрад у свеце знойдзецца шмат тых, хто нічога не ведае пра Гары Потэра, таму з’яўленне кнігі пабеларуску сустрэлі вельмі гучна. Застаецца толькі спадзявацца, што гэта будзе не аднаразовая акцыя і праз некаторы час атрымаецца сабраць усю калекцыю па-беларуску. Выданне кніг пра Гары Потэра стала вельмі ўдалай акцыяй яшчэ і таму, што перавыданне з новым рускім перакладам, якое выйшла некалькі гадоў таму, не задаволіла фанатаў. Таму ў беларускіх дзяцей ёсць яшчэ больш шансаў упершыню сустрэцца з легендарнай гісторыяй менавіта па-беларуску.

Следам за гіперпаспяховым «Гары Потэрам» з’явіўся «Вядзьмар. Апошняе жаданне» — першая кніга з цыкла польскага пісьменніка Анджэя Сапкоўскага. Гэтае крыху змрочнае фэнтэзі з элементамі постмадэрнізму, створанае на базе славянскай міфалогіі, таксама атрымала неверагодную папулярнасць у свеце, у тым ліку за кошт камп’ютарных гульняў па матывах кніг. Момант для беларускай адаптацыі быў падабраны ідэальна  — да выхаду рыхтаваўся серыял ад Netflix па матывах серыі. Пераклад з польскай здзейсніла Кацярына Маціеўская.

Самае вядомае

Самыя знакамітыя творы сусветнай класікі, якія сёння можна прачытаць па-беларуску, — «Пыха і перадузятасць» Джэйн Осцін у перакладзе Ганны Янкуты, «Каханне падчас халеры» Габрыэля Гарсіі Маркеса, перакладзенае легендарным Карласам Шэрманам, «Знак чатырох» Артура Конан Дойла ў перакладзе Кацярыны Маціеўскай і Ганны Янкуты, «Бойня № 5» Курта Вонегута і «Трое ў чоўне і пёс з імі» Джэрома К. Джэрома ў перакладзе Паўла Касцюкевіча.

Калекцыю сусветнай інтэлектуальнай прозы папаўняюць кнігі нобелеўскіх лаўрэатаў. Па-беларуску можна прачытаць зборнік навел «Смерць у Венецыі» Томаса Мана, аднаго з  заснавальнікаў інтэлектуальнай прозы; раман «Пячора» партугальскага пісьменніка Жазэ Сарамагу, стыль якога спалучае элементы традыцыйнага рэалізму і магічнага рэалізму, барока і мадэрнізм; «Стамбул. Горад і ўспаміны» Архана Памука — «нобелеўскі» раман, які адкрыў свету турэцкую літаратуру; «Не адпускай мяне» Кадзуа Ісігура — псіхалагічны раман, што ўваходзіць у спіс ста найлепшых англамоўных твораў стагоддзя па версіі часопіса Time.

Замежнай літаратуры, вартай увагі, па-беларуску становіцца ўсё болей, яе спіс папаўняюць нетрывіяльныя імёны і назвы: шведская пісьменніца Іда Ліндэ, аўтарка дэтэктыўна-філасофскага рамана «Паехаць на поўнач, каб памерці»; адзін з найлепшых французскіх раманістаў ХХ стагоддзя Рамэн Гары і яго кранальны аўтабіяграфічны твор «Абяцанне на досвітку»; раманмістэрыя «Месія з роду Эфраіма» знакамітага яўрэйскага пісьменніка Мойшэ Кульбака, падзеі якога адбываюцца на тэрыторыі Беларусі, а тэкст перакладзены з ідыш.

Вядома, што проза сёння выклікае большую цікаўнасць, чым паэзія, але калі размова заходзіць пра класічную паэзію, гэтая розніца ў чытацкай прыхільнасці становіцца крыху менш вострай. Асаблівае месца ў перакладах замежнай літаратуры на беларускую займае серыя «Паэты планеты», якая з  2016 года рэалізоўваецца выдавецтвам Змітра Коласа. У маленькім фармаце і аднастайным афармленні выйшла ўжо больш чым 70 кніг. У іх — выбраныя творы сусветна і лакальна вядомых паэтаў з розных краін свету. Складана выбраць некалькі імёнаў з гэтага агромністага спіса, бо ў ім дастаткова і тых, што звернуць увагу нават незацікаўленага паэзіяй наведвальніка кнігарні. Пераклады зроблены дасведчанымі беларускімі літаратарамі і прафесійнымі перакладчыкамі.

Гэта, безумоўна, далёка не поўны пералік сучаснай і класічнай літаратуры, якую можна сёння прачытаць на беларускай мове. І такія кнігі маюць надзвычайную важнасць як сродак устанаўлення сувязей паміж менталітэтамі. Літаратурныя пераклады  — гэта заўсёды шлях паразумення розных культур. І калі мы чытаем па-беларуску нязвыклых аўтараў, бачым замежныя імёны герояў і незвычайныя абставіны, то набываем абсалютна арыгінальны досвед успрымання. Для тых, хто рэдка чытае і размаўляе па-беларуску, гэты чытацкі досвед можа стаць вызначальным. Хто ведае, магчыма, камусьці ён нават дапаможа ў асэнсаванні нацыянальнай прыналежнасці, а камусьці — проста забяспечыць некалькі гадзін у кампаніі з добрай кнігай.

Самае новае

Самыя апошнія і самыя актуальныя навінкі замежнай літаратуры па-беларуску якраз дэманструюць унікальныя і каштоўныя прыклады — па-беларуску раней, чым па-руску.

Па-першае, гэта кніга «Канец адзіноты» польскага аўтара Януша Леона Вішнеўскага, працяг бестселера «Адзінота ў сеціве», рамана пра чалавечыя стасункі ў  часы інтэрнэту. Падзеі рамана адбываюцца з тымі ж героямі, якія дзейнічалі ў першай частцы, але праз дваццаць гадоў. Да іх далучаецца новае пакаленне персанажаў. Пераклад на беларускую зроблены Кацярынай Маціеўскай і Ганнай Янкутай. Пераклад рамана на рускую мову планаваўся на вясну, але пакуль не з’явіўся. Калі б пандэмія не парушыла планы, то ў  красавіку аўтар сам прэзентаваў бы сваю кнігу падчас фестывалю «Прадмова».

Другая кніга лічыцца адным з галоўных выданняў года ў  Еўропе, бо прынесла свайму аўтару месца ў шорт-лісце Букераўскай прэміі 2020 года. Гэта «Тыль» Даніэля Кельмана. Папярэдні твор пісьменніка «Вымярэнне свету» паставіў рэкорд па колькасці продажаў сярод нямецкамоўных кніг з часоў «Парфумы» Патрыка Зюскінда. А новы раман атрымаў яшчэ большую папулярнасць. Аўтар пераносіць сярэднявечнага штукара Тыля Уленшпігеля ў падзеі Трыццацігадовай вайны (1618—1648). Тыль — вандроўны артыст, блазан, і дзякуючы такой ролі галоўнага героя аўтар паказвае цяжкія і  жорсткія гістарычныя падзеі з розных пунктаў погляду і пры гэтым захоўвае бадзёры тон апавядання. Пераклад на беларускую мову здзейсніла Вольга Гронская.

Беларускі літаратурны працэс уяўляецца ў пэўным сэнсе цікавым аб’ектам для даследавання і назірання. Ён пастаянна імкнецца да пашырэння кантэксту — беларускія аўтары ўсё часцей абіраюць больш папулярныя і арыгінальныя жанры і формы апавядання. Часам атрымліваюцца прадметы ўсеагульнага захаплення, часам — нагоды для спрэчак і дыскусій на розных узроўнях. Быццам бы перад кожным з аўтараў, якія пішуць па-беларуску, стаіць задача зрабіць так, каб усе зразумелі, што беларуская літаратура можа быць вельмі цікавай і ўжо даўно не падпадае пад школьныя стэрэатыпы. Перакладчыкі да гэтай маштабнай кампаніі далучаны таксама.

 Кожны замежны твор, перакладзены на беларускую і выдадзены ў Беларусі, надзвычай важны. Хаця б таму, што не проста павышае колькасць чытва на беларускай мове, а ўносіць у яго разнастайнасць. Калі мы чытаем па-беларуску нешта ўмоўна нязвыклае — раман пра віктарыянскую Англію, антыўтопію, класічны дэтэктыў або падлеткавае фэнтэзі, — гэта пашырае не толькі нашу карціну свету, але і месца для беларускай мовы ў гэтай карціне свету.

Дар’я СМІРНОВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.

Грамадства

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Галоўнаму хормайстру Вялікага тэатра 27 жніўня споўнілася 70 гадоў. 

У свеце

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

Уся Літва трапіла ў «чорную» зону заражэння каранавірусам. 

Грамадства

Страшнае слова «генацыд»

Страшнае слова «генацыд»

Для тых, хто прысвойвае сабе права быць «выключнымі», гэта рана ці позна становіцца катастрофай у маштабах народа.