03 снежня, чацвер

Вы тут

Дырэктар НЦСМ Сяргей Крыштаповіч: Мы не маем права «выгінацца», маўляў, «я так бачу»


Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў не спыняў сваю работу праз пандэмію — толькі не запрашаў гасцей на адкрыцці і даваў волю рэдкім наведвальнікам актуальных выстаў. Апошнім часам людзей у экспазіцыйных залах з'яўляецца ўсё больш, да таго ж з сённяшняга дня на Някрасава, 3 працуе новы выставачны праект — «Доўгая дарога дамоў» аўтаркі Машы Мароз. Мы тым часам зайшлі ў пустынны НЦСМ і распыталі яго дырэктара Сяргея Крыштаповіча пра пандэмію ва ўстанове, плён крызісу для творчасці і бачанне сучаснага мастацтва Цэнтрам, якому ў кастрычніку споўніцца пяць гадоў.


— Калі мы дамаўляліся пра інтэрв'ю, вы сказалі, што для мастацтва сённяшні крызісны час — прадуктыўны.

— Уздыму мастацтва спрыяе любы крызіс — гляньце на рэвалюцыю 1917 года, вайну, пасляваенны перыяд альбо іншае сацыяль-
нае ўзрушэнне. Хоць такі стрэс, на вялікі жаль, здымае з дыстанцыі стомленых альбо кволых на талент, самыя моцныя, тым не менш, застаюцца і рухаюць культуру наперад. Крызіс — не проста магчымасць для змен, але прыступка, трамплін — здаецца, так яго ўспрымаюць на ўсходзе. Вядома, чалавек імкнецца да сытасці, камфорту, стабільнасці — яны і павінны быць, але калі ўвесь час камфортна... Я, напрыклад, у дзяцінстве не ўспрымаў райскія шаты, дзе заўсёды цёпла і спяваюць анёлы, трэба толькі хваліць Бога: нават мне, дзіцёнку, рабілася жахліва ад нуды таго свету.

— Значыць, вы і па сабе, і па НЦСМ павінны адчуваць, што мастацкае жыццё віруе.

— Ды не, крызіс — палка з двума канцамі: я ж кажу, што застаюцца самыя моцныя, а пандэмія вырубіла ўсё, што раней працавала, і працавала эфектыўна. Мая знаёмая з Германіі кажа, што мастакі, як, уласна, і музыкі, і тэатральныя дзеячы, увогуле выпалі ў асадак — іх не купляюць, нікуды не запрашаюць. Гэта цяпер паўсюль, у Аўстрыі, Іспаніі, Італіі, Расіі і Беларусі тое ж самае — гледачы зніклі з выставачных залаў і мастацкае жыццё спынілася. Праўда, людзі стаміліся баяцца і ўжо вяртаюцца да нас у Цэнтр, хоць гэта не той паток, што быў раней, калі на адкрыцці яблыку не было куды ўпасці. Безумоўна, трэба па-ранейшаму абачліва сябе паводзіць, але выключаць сябе з соцыума, мне падаецца, не варта. Знаёмы ў Маскве разам з сям'ёй ледзь не з першых дзён знаходзіўся ў самаізаляцыі, але, тым не менш, нікуды не выходзячы, яны ўсе перахварэлі на каранавірус. А асабіста ў мяне праз «ковід» змянілася мастацкая пазіцыя.

— Як?

— Калі апошнія дваццаць пяць гадоў я пісаў сімвалічныя творы, то цяпер мне хочацца пісаць людзей, пісаць жанчын, пісаць ню, менавіта каб быў чалавек — я бачу гэтыя будучыя творы як абразы, светлыя, чыстыя і прыгожыя. Я стаў любавацца кожным тварам, калі чалавек у масцы — разглядаю вочы. Я таксама засцерагаюся і хвалююся за сваё жыццё, але для мяне як мастака пандэмія паскорыла працэс вяртання да чалавека, а гэта рэвалюцыйны паварот у маёй біяграфіі. На мінулым тыдні ў Музеі сучаснага мастацтва мы адкрылі выставу — спачатку яе хацелі назваць «Вялікае грамадства», але калі я пазнаёміўся з канцэпцыяй, прапанаваў у якасці назвы выкарыстаць цытату з фільма «Салярыс» Андрэя Таркоўскага: «Чалавеку патрэбен чалавек». Чалавеку сапраўды патрэбен чалавек.

— Як НЦСМ фінансава і маральна перажывае пандэмію?

— У нас, як і шмат дзе, ёсць бюджэт і пазабюджэт, а калі праз каранавірус застаўся толькі бюджэт, у кожнага супрацоўніка ў два-тры разы ўпаў заробак. І я ўдзячны камандзе Цэнтра за тое, што ніхто пасля гэтага не сышоў. Усе вераць, што цяжкасці часовыя, і рух, сапраўды, пачынаецца, наведвальнікаў у нашых залах з кожным днём становіцца ўсё больш і больш.

— Сёлета НЦСМ спаўняецца пяць гадоў. Якое разуменне сучаснага мастацтва Цэнтр сфарміраваў за час работы: ці трапляе сюды папросту ўсё тое, што ствараецца ў сучаснай Беларусі?

— Натуральна, усё трапіць не можа. Напрыклад, Цэнтр Гейдара Аліева ў Баку (яго прадстаўнікі да нас не так даўно прыязджалі) мае сто тысяч квадратных метраў — там можна паказаць усё, а задача нацыянальнага цэнтра сучасных мастацтваў, якім з'яўляемся мы, у тым і заключаецца, каб рэпрэзентоўваць усё найлепшае і паказваць усе кірункі мастацтва: ён па статусе павінен быць самай буйной і дынамічнай культурнай установай, працаваць у тры смены, мець не адну тэатральную залу, кіназалу, бібліятэку, месца для канферэнцый. Нашы ж плошчы досыць камерныя, яны не даюць магчымасці рэалізаваць буйныя праекты, выставіць фарматныя палотны і скульптуры. Ёсць спадзеў пашырыць экспазіцыйныя плошчы, але гэта пытанне да дзяржавы, самі мы такіх рэсурсаў не знойдзем.

— Вы верыце, што ўлада дасць на гэта грошы?

— Веру — разумееце, калі не верыць, у чым тады сэнс працаваць? Адна знаёмая мне неяк сказала: «Ведаеш, чаму ў дзяцей збываюцца мары? Таму што ў іх няма «можа быць», толькі «так» і «не» — маці альбо набудзе ляльку, альбо не набудзе, бацька альбо купіць ровар, альбо не купіць». Думкі матэрыяльныя. Калі мы хістаемся, сусвет не ведае, як на набор нашых сумненняў рэагаваць. Як перамога ў Вялікай Айчыннай вайне, у якую кожны верыў, хоць і не ўяўляў сабе яе кошт: калі б хісталіся, пэўна, не перамаглі б.

— А як асабіста вы разумееце сучаснае мастацтва?

— Маё разуменне адрозніваецца ад канцэпцый нашых альтэрнатыўных пляцовак. Сучаснае мастацтва павінна быць шляхетным альбо, лепей сказаць, арыстакратычным: форма і змест не маюць значэння, галоўнае — прыгажосць. Нашы продкі кіраваліся адным гэтым крытэрыем і, напрыклад, ніколі не будавалі хату ў ганебна непрывабным месцы: кожны дом, прынамсі, да рэвалюцыі, быў сапраўдным музеем з рушнікамі, абразамі, жаночымі ўборамі, каралямі і бранзалетамі. А цяпер мастацтва нібыта рэфлексуе на жыццё — а што, гэта жыць дапамагае? Задача святара — падтрымаць верніка, а не настрашыць яго пеклам, місія ўрача — не пагоршыць жыццё пацыента, а вярнуць яму здароўе. Місія мастацтва тая ж — дапамагаць чалавеку жыць, а рабіць гэта можна толькі прыгажосцю. У маім разуменні гэта і ёсць сучасны падыход, я перакананы ў тым, што мастацтва — найперш высокая эстэтыка, прынамсі, для сябе я выбраў менавіта гэты шлях і без філасофскіх замарочак трымаюся прынцыпу «мае творы — фон для новай арыстакратыі». Кожны мой твор што абраз, а функцыя абраза якая: чалавек прыходзіць да яго знясілены, каб атрымаць сілы. Жыццё сведчыць, што мае работы такую функцыю сапраўды нясуць: у некаторых дамах змяніліся інтэр'еры, а мае карціны і праз дзесяць гадоў засталіся на тым жа месцы.

— Калі прыгажосць знаходзіцца наверсе іерархіі каштоўнасцяў, на якім месцы стаіць водгук мастацтва на рэчаіснасць?

— Любая тэма, гераічная ці трагічная, можа быць увасоблена эстэтычна. Не буду называць прозвішчаў, але некаторыя беларускія мастакі трактуюць жыццё таленавіта, але адмоўна, — такі сатанісцкі падыход. І гэта выстаўляецца, прапагандуецца, вабіць і знаходзіць водгук. Я ж лічу, мастак нездарма параўноваецца са стваральнікам, адпаведна, і місія ў яго павінна быць высокая, творца не можа працаваць на разбурэнне. Так ці інакш, баюся, сучаснае жыццё ў нас сёння ніяк не адлюстроўваецца. Гэта адбываецца альбо калі зусім кепска, бо і так нічога не прадаць, альбо калі ўлада замаўляе карціны. Напрыклад, у савецкім зборы мастацтва — творы надзвычай высокага ўзроўню, і як бы мы ні называлі іх: патрыятычнымі, калгаснымі ці сялянскімі, буржуі ў час перабудовы куплялі іх з ахвотай.

— Але калі мастацтва будзе ігнараваць адмоўныя бакі жыцця, гэта будзе крывадушна.

— Іх не трэба ігнараваць, проста ўсе тэмы павінны ўвасабляцца не ў дэструктыўнай, а ў стваральнай форме, нічога забароненага тут няма, калі, канешне, ты не прапагандуеш гвалт ці забойства. Я за любую форму, але мы не маем права «выгінацца» і «выпендрывацца», маўляў, «я так разумею і так бачу», часам нават не маючы ніякай школы, — гэта прасцей за ўсё. Дзюрэр казаў, што анатомію трэба вывучыць, каб потым забыць, то-бок без школы мастацтва немагчыма. У работах авангардыстаў, якімі захапляецца ўвесь свет, ёсць свабода, а за ёй — школа.

— А ці бывае мастацтва без адукацыі?

— Высокае мастацтва — не, толькі самадзейнае. Вядома, ёсць выключэнні — Анры Русо, Ніка Пірасмані ці Вінсэнт Ван Гог. Як ка-
заў Эйнштэйн, адкрыццё можна хутчэй зрабіць, калі не ведаць, што яно немагчымае. Але гэта адзінкі, у цэлым мастацкая адукацыя павінна быць. Мяне чатыры разы выганялі з вучэльні, то з-за рэвалюцыйнай выставы, то з-за рок-оперы, але за саветамі, дзякуй богу, можна было вярнуцца, і ўрэшце я скончыў навучанне.

— Вам не бачыцца канфлікт інтарэсаў, калі ў выставах НЦСМ удзельнічаюць вашы, яго дырэктара, карціны?

— А ў чым канфлікт? Я выстаўляюся па просьбах куратараў, а яны падбіраюць творы без майго ўдзелу. Я мастак — я абавязаны паказваць свае творы, калі, вядома, яны падыходзяць пад канцэпт. Мая папярэдніца Наталля Шаранговіч выступала на навуковых канферэнцыях як мастацтвазнавец — тое ж самае, што тут забароненага? Я ж не раблю так, каб кожная выстава Цэнтра была толькі маёй, таму ваша пытанне крыху здзіўляе.

— Гучнай падзеяй летась стала акцыя мастака Аляксея Кузьміча на пляцоўцы Цэнтра, якой ён выказаў супраціў цэнзуры. Ці ёсць у НЦСМ цэнзура?

— Не, ніякай. Магу перахрысціцца і паклясціся на Бібліі: Міністэрства культуры не кантралюе, што ў нас выстаўляецца, і ніколі не кажа мне, што выстаўляць не варта. Таму выказванне Аляксея папросту абразлівае: куратар дапамог яму зрабіць экспазіцыю, хоць там былі кволыя і сто разоў перапетыя ідэі, а ён выйшаў і вось так напляваў. Калі б Цэнтр чыніў яму розныя перашкоды, мог бы сказаць: «Вось вам!» — і даць такую аплявуху, а так яму ва ўсім дапамаглі, таму гэта па-чалавечы подла.

— А якое мастацтва Цэнтр ніколі не пакажа?

— Што паказваць, а што не, вырашае мастацкі савет, куды ўваходзяць не толькі нашы супрацоўнікі, але і прадстаўнікі іншых музеяў. Я ў савеце маю толькі адзін голас, усё вырашаецца супольна. Так што калі хто не прайшоў, то не таму, што не спадабаўся асабіста мне.

— Вы неяк сказалі, што культура павінна стаць маштабнай бізнес-індустрыяй. Чаго ў нас для гэтага не хапае?

— Тых, хто купляў бы творы. Глядзіце, не было б каталіцкай царквы — не было б Адраджэння, царква плаціла вялікія грошы, і, натуральна, наверх падымаліся самыя таленавітыя, бо што плаціць шэраму мастаку, калі ёсць Мікеланджэла, Тыцыян і Веранезэ.
Рускае мастацтва: апроч таго, што імператар сам ездзіў і адбіраў творы на выставах, з'явіліся Павел Траццякоў, Сава Мамантаў, Сяргей Шчукін. Калі яны сталі нешта перахопліваць, цар забараніў багацеям купляць на выставах першымі, а яны тады пайшлі ў майстэрні напрасткі, то-бок за набыццё твораў была канкурэнцыя паміж дзяржавай і багатымі. Адным словам, патрэбны рынак: калі будзе замова — будзе і мастацтва.

Гутарыла Ірэна КАЦЯЛОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ежа як лякарства. Што з'есці, каб стаць здаравейшым?

Ежа як лякарства. Што з'есці, каб стаць здаравейшым?

Мы вырашылі распытаць спецыяліста.  

Грамадства

Міністр ЖКГ Андрэй Хмель: Спажыўца паслугі трэба пачуць і зразумець

Міністр ЖКГ Андрэй Хмель: Спажыўца паслугі трэба пачуць і зразумець

Аб за­крыц­ці па­лі­го­наў, уплы­ве ка­ра­на­ві­ру­са, за­клі­ках да не­пла­ця­жу за ка­му­наль­ныя па­слу­гі і най­блі­жэй­шых перс­пек­ты­вах.

Грамадства

У Гродне завяршаецца першы этап рэстаўрацыi Старога замка

У Гродне завяршаецца першы этап рэстаўрацыi Старога замка

Стары замак нiколi не меў завершанага выгляду. Яго неаднаразова аднаўлялi i рэканструявалi, таму яго архiтэктура ўтрымлiвае ў сабе стылi некалькiх эпох.

Грамадства

Непаўналетнiя ў крымiнальным працэсе: практычныя нюансы

Непаўналетнiя ў крымiнальным працэсе: практычныя нюансы

Пра асаблiвасцi абароны правоў дзяцей-правапарушальнiкаў (затрыманне, прымяненне мер стрымлiвання, следчыя дзеяннi) расказалi эксперты падчас аднаго з вэбiнараў, якiя сумесна з Рэспублiканскай калегiяй адвакатаў Дзiцячы фонд ААН (ЮНIСЕФ) у Беларусi арганiзаваў яшчэ летам.