Вы тут

Дзень ведаў у школе травы. Пяць абліччаў Андрэя Хадановіча


Сучасны беларускі літпрацэс, калі звяртаць увагу не на яго фармальна-моўныя бакі, а хутчэй на нейкія сацыяльныя, часам нагадвае катлаван, у якім клякоча першасны булён, — настолькі статусы некаторых аўтараў уяўляюць сабой першапачаткова-сінкрэтычную сумесь пэўных архетыпаў. На агульных імпрэзах поплеч з прынцэсамірыцаркамі выступаюць рыцары-цмокі, розніца паміж «багамі» і богачалавечымі героямі ледзь бачная, а самі «багі», узвышаючыся над законамі часу, існуюць адразу ў некалькіх часавых адрэзках (а то і ва ўсіх).


Адным з такіх «багоў» (і хутчэй за ўсё аднекуль з індыйскага пантэона) ўяўляецца і Андрэй Хадановіч, без шматаблічнай фігуры якога маладое пакаленне беларускую літаратуру і не ведае.

Шматаблічнасць (але ў той жа час без прэтэнзіі на ўсюдыіснасць) — характэрная рыса кнігі Андрэя Хадановіча «Школа травы», якая летась пабачыла свет. Выданне, нягледзячы на сваю матэматычна вывераную структураванасць, не звязана з аніякім лічбавым сімвалізмам і не стварае сэнсавых звыштэкставых адзінак  — хутчэй проста дэманструе аўтарскую сталасць і вялікі (аўта-)рэдактарскі вопыт. Але шматгранная, падобная да Шывы фігура аўтара робіць з  кнігі выдатны плацдарм для кампазіцыйна сугучнага крытычнага руху, падчас якога на парадак лепш разглядаць асобу ў кантэксце кнігі, а не наадварот.

  1. Гульня ў дэталі

Садзьяджата. Стварэнне

Гэтым абліччам Шыва звернуты на ўсход. У ім ён творыць свет як Брахма, і з яго выявілася Зямля.

Глеба, з якой расце большасць вершаў кнігі, — гульнявая, насычаная спасылкамі на сусветную (у тым ліку беларускую) паэзію, моладзевым слэнгам, аўтарскімі неалагізмамі, дынамічным гукапісам і любоўю да скрыжавання дыяметральна супрацьлеглых настрояў і культурна-эстэтычных парадыгм. Перад тым, як знаёміць чытача непасрэдна са сваёй паэзіяй, аўтар такім падыходам да мовы робіць нашмат больш: дазваляе зазірнуць сабе ў сэрца.

Па сатырычных, але ўсё ж шчымлівых прысвячэннях паэтычнаму рамяству ў тэкстах «328», «(Не) расстраляная паэзія» ці «Лірычная размова», нягледзячы на некаторую маветоннасць падобнага піетэту, адчуваецца, што паэзія для Андрэя не хобі і не праца, а нешта кроўна роднае. Гэтым жа чынам карабель, які двойчы сустракаецца ў кнізе з эпітэтам «п’яны», непразрыста намякае на любоў да пэўнага француза. Акрамя гэтага, у кожнага з пяці «магістральных» перакладаў, якія стаяць у пачатках раздзелаў, ёсць аўтарскі «верш-пабрацім», які круціцца вакол ключавога вобраза арыгінальнага тэксту ці неяк па-свойму абыгрывае яго змест.

Часам гульня з’яўляецца асноўным вершастваральным матывам: так творы «Мова» і «Патрыятызм» абсалютна дакладна распачаліся з нейкага ўдалага тапанімічнага каламбура, вакол якога нарошчвалася астатняе гульнявое начынне. Пры ўсіх моцных знаходках аўтара ў «Школе травы» прысутнічаюць і  шчыра штучныя моманты: ад найграных гукапісаў (якія не выконваюць ніякіх функцый, акрамя эстэтычна-геданістычнай) да бягучых з верша ў верш «дэдлайнаў» (якія з маладзёжнай лексікі хутка скурчваюцца ў бумерскі штамп) і тапонімаў у пазіцыях рыфмы (якія, можа, і надавалі рыфме арыгінальнасці ў часы Маякоўскага, але сёння патрабуюць больш канцэптуальнага абгрунтавання — як, напрыклад, ва ўсё тым жа «Патрыятызме»).

  1. Ноч лірыкі

Вамадэва. Падтрымка

Гэтым абліччам Шыва звернуты на поўдзень. У ім ён падтрымлівае мір як Вішну, і з яго выявілася Вада.

Калі прабягаць па «Школе травы» досыць павярхоўна, ёсць верагоднасць зафіксаваць у памяці толькі ўспышкі рыфмаў, што пралятаюць міма, ды аскепкі эфектных канцовак, з-за чаго можа скласціся ўражанне, быццам Андрэй — паэт вонкавага моўнага ваўэфекту, які, быццам Гендальф у галовах звычайных хобітаў, з’яўляецца пераважна майстрам феерверкаў дзеля забаўкі. Але на самай справе ў кнізе маюць месца і тонкія лірычныя назіранні, якія дажджом праліваюцца на гарачыя «дзіркі» ад свежага вербальна-кулямётнага абстрэлу.

Напрыклад, простыя і невялічкія «Пацягнуўшы за шпільку…» і «Ластаўкі» на працягу сваіх некалькіх строф ні да чаго асаблівага не рыхтуюць, але ў  адзіных апошніх радках (ці нават праз сэнсавае напружанне паміж часткамі аднаго радка) агаляюцца па-рознаму абсурдныя мікраісціны, якія не імкнуцца змяніць карціну чытацкага светапогляду, але дэманструюць, як відавочныя рэчы з дапамогай правільных слоў набываюць глыбіню.

Цікава, дарэчы, што аўтар не імкнецца вытрымліваць у вершах адзіны настрой, хутчэй — наадварот: любіць у апошняй страфе павярнуць ход тэксту на 90°. Так, тыповая карнавальнасць твора «У сёмае неба, нібы аблачынкі…» хоць і завяршаецца ледзь бачнай абарванай цытатай з Багдановіча, але замест гульнявога эфекту адбываецца рэзкі ўзыход у сур’ёзныя матэрыі. І адваротны прыклад: магістральны для ўсёй кнігі тэкст, яе цёзка «Школа травы», у перадапошняй страфе дае завяршальную высокую ноту, але апошняй страфой-пастскрыптумам сабраная лірычная энергія адводзіцца ўбок.

  1. Іранічная скрыпка

Агхора. Знішчэнне

Гэтым абліччам Шыва звернуты на захад. У ім ён разбурае свет як Рудра, і з яго выявіўся Агонь.

Адзін з галоўных шчытоў (і ён жа, па сітуацыі, меч) паэзіі Хадановіча — гэта яго невычарпальнае пачуццё гумару. Пачуццё гэтае не толькі не мае дна, але і не мае канкрэтнага вектара, бо «атрымаць» на арэхі можа як умоўны вораг, так і сябар і нават сам аўтар. Гэта мажліва дзякуючы таму, што ўвесь гумар Андрэя — добразычлівы, амаль дзіцячы (не па прастаце — па эмацыянальнай чысціні). Чорным гумарам паэт не карыстаецца, і самае спрэчнае з боку этыкі, што можна знайсці ў кнізе, — гэта згадванне геяў і трансгендараў у наўмысна сатырычна-субкультурным кантэксце.

Але ёсць у гэтай рысы і свой істотны мінус: праз некаторы час у грудзях аказваецца зашмат вогненна-інерцыйных таксінаў, якія пачынаюць перашкаджаць кандэнсавацца чытацкай эмпатыі. Энергетычна «Школа травы» вельмі моцна нагадвае кнігу аўтара, які толькі пачынае сваё паэтычнае падарожжа, і таму, з аднаго боку, яна ў аднаподыхавасці чытэльнасці затыкае за пояс кнігу свайго равесніка (і нават на гадоў дзесяць малодшых), з іншага ж — часам здаецца, быццам бы аўтар, знаходзячыся ў дзіцячым садку, доўгадоўга расстаўляў войскі салдацікаў на дыване, а ў самы важны момант — пачатку гульні — за ім прыйшла мама і забрала дадому. На працягу ўсёй кнігі чакаеш, пакуль што-небудзь моцна выбухне, але дзясяткі пластоў скошанай травы стабільна забяспечваюць мяккую пасадку.

IV. Дрыгва беларуская

Татпуруша. Схаваная міласць

Гэтае аблічча Шывы звернута на поўнач і хавае Ісціну, таму яго называюць Ішвара (той, хто выконвае жаданні). З гэтага аблічча з’явілася Паветра.

Самая спрэчная лінія, якая з’яўляецца ў «Школе травы», — гэта лінія нацыянальнай самаідэнтыфікацыі паэта. Калі паглыбляецеся ў тэксты, знаходзіш у іх аўтарскія эмпатыйныя ключы, становіцца зразумелым, што Беларусь для Андрэя Хадановіча — гэта каханне сапраўднае і назаўжды. «Love is in the air» — як магло б быць у адным з радкоў гіпатэтычнага верша па пандэмічна-палітычных матывах сённяшняй павесткі (можа, нават са спасылкай на Міністэрства кахання). Але моўна-сінтэтычнае барока, якога прытрымліваецца паэт, у дачыненні да тэмы роднага краю выклікае асацыяцыі з хаця і якаснай, але ўсё ж рэкламай. У найгоршых выпадках — з прапагандай па «найлепшых» канонах Маякоўскага.

Пры ўсёй трапнасці асобных тропаў вершы асэнсоўваюць беларускую культуру не напрасткі, а нібы «гандлюючы» ўсялякай дробяззю «па матывах» дзесьці ў сувенірнай лаўцы. «Беларуская мова — найпрыгажэйшая ў свеце» — гэта, напэўна, найпрымітыўнейшы радок кнігі (у адным з найслабейшых тэкстаў, назва якога, «Мова», ужо гучала вышэй) — і адведзеная колькасць пластоў іроніі аніяк не ратуе. Калі сінтэтызм паэтычнай мовы — з’ява цалкам нармальная, у чымсьці, мабыць, нават традыцыйная, то з’ява «сінтэтычнага патрыятызму» ўжо не такая гнуткая. І калі займацца-такі рэкламай беларускай культуры ў межах літаратуры, больш карысці будзе хутчэй не ад постмадэрнісцкіх практык, заточаных на пазнаванне ўжо вядомага, а ад мадэрнісцкіх, якія займаюцца непасрэдна стварэннем гэтага «вядомага».

  1. Школа класікі

Ішана. Праяўленая міласць

Гэтым абліччам Шыва глядзіць уверх і паказвае сваю ласку — Мукці (Вызваленне). З яго з’явілася Прастора.

У момант, калі прастора поля дзівосаў нарэшце замыкаецца на сабе, настае характэрны час супергульні. А суперпытанне ў ёй наступнае: ці можна (па выніках пройдзенай «Школы травы» і наогул) называць Андрэя Хадановіча патэнцыйным класікам?

Пытанне, як вядзецца, з зорачкай, на разважанне. Вакол існавання ўласнай паэтыкі спрэчак быць не павінна: у наяўнасці свае ўлюбёныя прыёмы, тэмы, глабальна-эстэтычныя і лакальна-паэтычныя арыенціры, свой індывідуальны дух. Усё гэта працуе адзін з  адным, становіцца ўрадлівай глебай для аўтарскіх знаходак, якія здольны акрэсліваць як цяперашні час, так і вечнасць. Але нешта ў паэтычным самапазіцыянаванні прымушае буксаваць тую машыну голасу, якая лёгка і імкліва кудысьці ляціць. Больш-менш яўныя дыялогі з класікамі адбываюцца аднекуль з залежных пазіцый, а іранічнасць, акрамя пазітыўных рэверансаў у бок аўтарскага стылю, не пакідае паразітаваць на шчодрай спадчыне.

Такімі сваімі паводзінамі паэт нагадвае вернага літаратуры васала, які мае ўсе магчымасці для таго, каб самому стаць феадалам, але з-за вялікага кахання жадае заставацца там, дзе ён цяпер, быццам нешта ведаючы пра прызначаны нябёсамі лёс. А можа, ён бачыць у сваім існаванні ролю моста паміж літаратурамі, ролю таго апостала, што стаіць ля брамы з ключамі. Тады ў такой асэнсаванай вібрацыі паміж апгрэйдам і даўншыфцінгам сапраўды няма нічога дрэннага.

Паслямантрые

Напрыканцы застаецца парадокс. Чалавек, які выкладае ва ўніверсітэце, моцна трымаецца за сваё вучнёўства ў абстрактнай школе. Паэт-«бог», у якога шмат хто з чытачоў-чытачоў і літаратараў-чытачоў верыць, не верыць у самога сабе. Але якое месца ў гэтым асабістым парадоксе належыць «Школе травы»?

На дадзены момант гэта калі і не паэтычны дыплом Андрэя Хадановіча (маецца на ўвазе не тонкая каляровая кардонка, а навуковае даследаванне), то ва ўсякім разе яго заліковая кніжка з адзнакамі за апошнія тры гады. Справаздача, якая не адкрывае новых вышыняў, а толькі дае нагоду аднавіць у  памяці, што ёсць недзе ў класе сучаснай беларускай літаратуры такі цвёрды, хаця і крыху летуценны, харашыст, які мае аднолькавыя здольнасці і да выдатнай гуманітарнай вучобы, і да падліку гатычных крумкачоў.

Ігнат РАМАНАЎ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.

Грамадства

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

КАЗЯРОГ. Буйныя крэдыты зараз лепш не браць. Паспрабуйце прывесці думкі і пачуцці ў парадак. І перастаньце гібець, зазірніце ў сябе, ураўнаважце эмацыянальны стан. Зараз самы час для наладжвання згубленых сувязяў, якія спатрэбяцца ў найбліжэйшай будучыні. Не забывайце пра родных і блізкіх.

Спорт

Сяргей Кавальчук: У спорце вышэйшых дасягненняў адна мэта — быць лепшымі

Сяргей Кавальчук: У спорце вышэйшых дасягненняў адна мэта — быць лепшымі

Міністр спорту і турызму пра жыццё беларускага спорту. Шчыра і аб’ектыўна.