Вы тут

З жыцця літвіна. Браніслаў Залескі: творца і барацьбіт


Біяграфічныя звесткі, што знаходзяцца ў адкрытым доступе, не даюць поўнага ўяўлення, якім насамрэч было жыццё пicьмeннiка-дaкyмeнтaлicта, caмaбытнага мacтaка, вyчoнага, aктыўнага гpaмaдcкага дзeяча Бpaнicлaва Зaлecкага. Улічваючы тое, што ён пaкiнyў aдмeтны cлeд y гicтopыi i  кyльтypы Бeлapyci XIX cт., жыццёвы шлях і твopчaя cпaдчынa гэтай асобы вартыя падрабязнага дacлeдaвaння. Тым больш што некаторыя даныя супярэчлівыя.


Што ведае пра Браніслава Залескага беларус, прытым далёка не шараговы? Нарадзіўся на Случчыне. Падтрымліваў паўстанне 1863—1864 гадоў, у прыватнасці дапамагаў закупляць зброю. Стварыў некалькі малюнкаў пра паўстанне. Падпісваў свае творы псеўданімам Lićwin. Сябраваў з украінскім паэтам Тарасам Шаўчэнкам. Аднак нават гэтыя кароценькія факты — каштоўныя старонкі біяграфіі, якія, тым не менш, маюць сваю вартасць у дачыненні да асобы, што жыла больш чым паўтара стагоддзя таму, і якія па тых ці іншых прычынах маглі наўпрост да нас не дайсці. Што сёння вядома пра польскага і беларускага палітычнага дзеяча, мастака і пісьменніка?

Біяграфія маладосці

Браніслаў Францавіч Залескі нарадзіўся 9 (21) чэрвеня 1819 ці 1820 года ў Вызне Слуцкага павета Мінскай губерніі (зараз гарадскі пасёлак Чырвоная Слабада Салігорскага раёна). Па іншых звестках месца яго нараджэння — маёнтак Рачкавічы. Бацька Франак Залескі быў афіцэрам. Даследчыкі лічаць, што пісьменніцкі дар Браніслава паходзіў хутчэй ад дзеда  — Сымона Залескага, які праяўляў у свой час літаратурныя здольнасці. Маці Юлія з Чарноцкіх была з  багатай сям’і: бацька — літоўскі падстольнік Франак Чарноцкі, маці паходзіла з роду Даўгялаў. Хатняе выхаванне Браніслаў атрымаў у Ляцішыне ў доме дзядзькі Караля Чарноцкага, які быў настаўнікам Дамініка Ходзькі, пісьменніка, гісторыка, журналіста, члена Таварыства філаматаў. Прайшоўшы курс гімназіі, у 1837 годзе паступіў у Дэрпцкі ўніверсітэт нa юpыдычнae aддзялeннe. І ўжо праз год за ўдзел у гуртку польскіх студэнтаў, Імя ў гісторыі звязаны з канспіратыўнай арганізацыяй радыкальнага дзеяча Сымона Канарскага, быў выключаны і арыштаваны. Пасля двух гадоў знаходжання ў турме пад следствам Браніслаў Залескі высланы пад нагляд паліцыі ў Чарнігаў. А ў 1842 годзе ён скончыў Харкаўскі ўніверсітэт.

Адбыўшы пакаранне ў 1845 годзе, пасяліўся ў Вільні і наладзіў сувязь з  удзельнікамі польскага вызваленчага руху. Адначасова ён увайшоў у кантакт з сябрам па Дэрпту Эдуардам Жалігоўскім, які на той час ужо два гады жыў у Вільні і быў вядомы дзякуючы сваім літаратурным творам. Эдуард Жалігоўскі, старэйшы за сябра на чатыры гады, аказаў вялікі ўплыў на Браніслава Залескага, які менавіта тады пачаў браць урокі малявання і жывапісу.

У гэты ж час Браніслаў Залескі напісаў «Сакрэтны мемарыял». У дакуменце ён выклаў адміністрацыйныя, юрыдычныя і сацыяльна-эканамічныя пытанні, якія належала вырашаць Рэчы Паспалітай пасля атрымання незалежнасці ў межах першага падзелу. Пазней у Парыжы аўтар з усмешкай успамінаў свае юнацкія спробы і ўсяляк адмяжоўваўся ад утапічнага плана.

У 1846 годзе Браніслава Залескага зноў арыштавалі і пасля следства паслалі радавым у Арэнбургскі асобны корпус. З 1848 па 1856 гады ён служыў у другім, чацвёртым і дзявятым лінейных батальёнах. Там пасябраваў са ссыльнымі Зігмунтам Серакоўскім, капітанам рускага Генштаба, супрацоўнікам часопісаў «Колокол» і «Современник», удзельнікам паўстання 1863—1864 гадоў, а таксама з Аляксеем Пляшчэевым, рускім празаікам і  перакладчыкам.

Сяброўства двух казакаў

У Арэнбургу адбылося яшчэ адно, больш уплывовае, знаёмства — з  украінскім грамадскім дзеячам і творцам Тарасам Шаўчэнкам. Як мастак Браніслаў Залескі быў прыкамандзіраваны дапамагаць сябру завяршаць малюнкі, якія паэт выканаў падчас Аральскай экспедыцыі. У 1851 годзе яны разам з геолагам Людвігам Турно прынялі ўдзел у Каратаускай экспедыцыі пад кіраўніцтвам горнага інжынера, паручніка Аляксандра Анціпава. Лічыцца, што менавіта па просьбах Браніслава Залескага і  Людвіга Турно Тарас Шаўчэнка быў уключаны ў склад экспедыцыі. У ліку іншых яны сталі аднымі з першых даследчыкаў гэтага краю. Тады ўкраінскі мастак адлюстраваў Браніслава Залескага на карціне «Шаўчэнка сярод таварышаў».

Пасля «за выдатна дбайную службу» Браніслаў Залескі атрымаў званне унтэр-афіцэра. У 1853 годзе стаў афіцэрам, а 12 чэрвеня 1856 года звольніўся са службы, маючы званне прапаршчыка.

 У лісце да Браніслава Залескага ад 15 верасня 1856 года Тарас Шаўчэнка пісаў: «Без цябе ўсё-такі я сірата круглы ў Арэнбургскім бязлюдным краі». «Лісты твае знойдуць мяне заўсёды, дзе б я ні быў, калі іх адрасаваць будзеш праз Слуцк у маёнтак Рачкавічы», — пісаў сябру пазней — 2 чэрвеня 1859 года — Браніслаў Залескі. Іх перапіска доўжылася з 1853 па 1859 год. Розныя крыніцы даюць розную колькасць лістоў, што захаваліся да нашага часу. Між тым Тарас Шаўчэнка дасылаў сябру свае малюнкі, і той, жадаючы матэрыяльна дапамагчы паэту, прадаваў іх. Апошні раз яны сустрэліся ў 1859 годзе, калі Залескі па справах прыехаў у Пецярбург. Нататкі Браніслава Залескага да лістоў Тараса Шаўчэнкі — «Листочки до вiнка на могилу Шевченка в XXIX роковини його смертi» — у 1890 годзе ў Львове апублікаваў пісьменнік, вучоны, рэвалюцыйны дзеяч Іван Франко.

Укpaiнcкi Кaбзap пpыcвяцiў бeлapycкaмy cябpy вepш «Як мы былi яшчэ кaзaкaмi».

Работа Браніслава Залескага «Зігмунт Серакоўскі ў вязніцы». 1863 г

Новыя вандраванні

Вярнуўшыся на радзіму ў 1856 годзе, Браніслаў Залескі жыў у радавым маёнтку Рачкавічы пад Слуцкам, таксама пад Баранавічамі, Мінскам, Гроднам, служыў у рэдакцыйных камісіях (у Мінску і Маскве), якія ажыццяўлялі падрыхтоўчую працу для сялянскай рэформы 1861 года. У пачатку 1860 года эмігрыраваў. Сярод месцаў жыхарства — Дрэздэн, Рым, Парыж. За мяжой Браніслаў Залескі падтрымліваў сувязь з рэвалюцыйнымі арганізацыямі. Дапамагаў паўстанцам 1863—1864 гадоў у закупцы зброі. Па меркаванні даследчыкаў, ён балюча перажываў паразу паўстанцаў. Пра гэта сведчыць і яго зварот да напісання кнігі «З жыцця літвінкі».

За мяжой Браніслаў Залескі рабіў усё тое ж, што лічыў патрэбным для справы польскага адраджэння, як палітычнага, так і культурнага: быў сакратаром польскага Гісторыка-літаратурнага таварыства і рэдактарам яго «Штогоднікаў», членам Польскай акадэміі ведаў (папярэдніцы Польскай акадэміі навук), членам-карэспандэнтам Акадэміі ўмеласці ў Кракаве, дырэктарам Польскай бібліятэкі ў Парыжы. Вядома таксама, што Браніслаў Залескі належаў да членаў салона «Гатэль Ламбер» у Парыжы  — палітычнага штаба і культурнага цэнтра польскай дыяспары эміграцыі ў Францыі на чале з Адамам Ежы Чартарыйскім і яго братам Канстанцінам. Адну са сваіх Браніслаў Залескі прысвяціў менавіта дзяржаўнаму дзеячу і пісьменніку Адаму Ежы Чартарыйскаму.

Памёр творца ад сухотаў 2 студзеня 1880 года ў Ментоне.

Вачыма мастака

Браніслаў Залескі аўтар прац «Адмена прыгонніцтва ў Літве» (1868) «З жыцця літвінкі» (пра мастачку Халену Скірмунт, 1876), «Польскія выгнаннікі ў Арэнбургу» (1866). Але найважнейшая яго работа — альбом афортаў «Жыццё кіргізскіх стэпаў» (1865). У ім упершыню дадзены выяўленчы матэрыял, які ў той час дазволіў уявіць прыроду стэпавага краю і жыццё народа. Кожную з 22 рэпрадукцый альбома суправаджае тлумачальны тэкст: аўтар апісаў мясцовасць, распавёў пра звычаі і  побыт казахаў, легенды і казкі, пачутыя падчас блуканняў па стэпах. У прадмове аўтар адзначыў: «Знаходзячыся ў палітычнай ссылцы ў гэтым далёкім краі, я правёў там дзевяць гадоў і неаднаразова перасякаў гэтыя неабсяжныя прасторы ва ўсіх напрамках, часам пешшу, а часцей за ўсё на кані. Маляванне не было для мяне мімалётнай забавай. Гадзіны, праведзеныя з алоўкам у руцэ, былі для мяне лепшымі ў той перыяд. Гэта былі гадзіны натхнення і забыцця пякучага смутку. Паміж мной і прыродай узнікла цеснае збліжэнне, я атрымаў ад яе адказы на сумненні, якія мяне турбавалі…»

Чутка пра цікавасць французскай грамадскасці да малюнкаў з жыцця аднаго з народаў Расійскай імперыі хутка дайшла да Пецярбурга. У тым  жа 1865 годзе на старонках «Вестника Императорского русского географического общества» (№ 12) усходазнавец Васіль Грыгор’еў напісаў рэцэнзію. Перад гэтым ён бываў у казахскіх стэпах, дзе сустракаўся з мастаком і  правёў з ім нямала часу. Некаторыя малюнкі нараджаліся на яго вачах. Таму ён сцвярджаў: «Фантазія мастака не дадала і не зменшыла аніякай дэталі: аловак і штыхель Залескага з дзіўнай дакладнасцю прадстаўляюць бязмежныя пустынныя раўніны».

Для Залескага-жывапісца характэрна тое, што яго пейзажныя карціны звычайна ажыўлены фігурамі людзей, жывёл і птушак, створаны з веданнем дэталяў нацыянальнага адзення і звычаяў. Дэмакрат па перакананнях, мастак і пісьменнік вельмі цёпла адгукаўся аб народзе, з якім яго звёў лёс.

Ёсць спадзяванні, што творчая спадчына Браніслава Залескага зверне да сябе больш увагі не толькі мастацтвазнаўцаў і літаратуразнаўцаў, але і  аматараў гісторыі. Менавіта са старонак біяграфій, часам неўпарадкаваных, паўстае гарманічны жыццяпіс мінулага.

Яўгенія ШЫЦЬКА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Пачнём, зразумела, з дзяўчынак, бо менавіта іх мамы ўжо цяпер ламаюць галаву над выпускным уборам дачок.

Грамадства

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Нацыянальным брэндам Беларусі па праве лічыцца сацыяльная падтрымка сем'яў дзяржавай, і таму напярэдадні Міжнароднага дня сям'і прадстаўнік