Вы тут

Наша ліра: што за яна?


Установа “Традыцыя” Сержука Доўгушава, якая знаёміць сучаснікаў з беларускай традыцыйнай культурай, упершыню зладзіла “Лірніцкія сустрэчы” анлайн. Кампанія мае намер выдаць у хуткім часе кнігу пра ліру й лірнікаў на Беларусі разам з адпаведным рэпертуарам.


Лірнікі на Слуцкім базары. Канец ХІХ ст

Першая віртуальная сустрэча лірнікаў была скіраваная на беларускую публіку. Ахвочых знаёмілі з традыцыямі лірніцтва, расказалі пра беларускую колавую ліру. Наступнымі разамі на сустрэчы запросяць і замежнікаў. Цяпер жа вялі рэй вядомыя ў Беларусі этнамузыколаг Лілія Баранкевіч, маладыя майстры музінструментаў Дзяніс Сухі ды Сяргей Чубрык, а таксама спявак, музыка й культурны дзяяч Сяржук Доўгушаў. 

Даследчыкі музыкі лічаць: колавая ліра была незаслужана забыта. Сёння ж ёсць майстры, якія зацікавіліся такім музінструментам і вырабляюць яго па замове. Сучасным музыкам даспадобы незвычайны этнічны тэмбр ліры, і яны зноў пачалі граць на ёй. Што да лірнікаў на Беларусі, то ў нашы дні можна іх пералічыць па пальцах. А раней нямала тых, каго звалі “старцы”, “дзяды”, “сляпыя”, хадзілі з лірамі па вясковых хатах. Лірнікаў было так шмат, што яны нават паядноўваліся ў карпарацыі, цахі ды школы. На Беларусі было каля дзесяці лірніцкіх школ. Навукоўцы выдзяляюць Магілёўскую, Рэчыцка-Лоеўскую, Слуцка-Салігорскую, Ляхавіцкую, Віцебскую, Полацкую, Себежскую. Сваё майстэрства дзецям перадавалі старэйшыя музыкі-лірнікі цягам двух-трох, а то й болей гадоў. Лірніцкія песні вучні завучвалі на памяць. Навучанне было платным, і, бывала, сяляне гатовыя былі аддаць і карову, адзіную карміцельку ў сям’і, каб толькі сын ці дачка спасціглі музычную грамату. Аддавалі вучыцца ў школы ў тым ліку сляпых хлопчыкаў з музычнымі здольнасцямі.

З лірніцкіх школ пайшла традыцыя складвання й выканання беларускіх духоўных вершаў. Вывучаючы духоўныя песні, Лілія Баранкевіч, дацэнт кафедры гісторыі музыкі й музычнай беларусістыкі Беларускай дзяржакадэміі музыкі, зацікавілася традыцыяй лірніцтва на Беларусі. Па яе словах, у былыя часы спяванне тых песень пад акампанемент колавай ліры было прафесіяй: лірнікі ж мелі за спевы-музыку ва ўзнагароду прадукты харчавання, рэчы, зрэдку грошы. Лірнікаў бачылі ў беларускіх вёсках яшчэ ў 60-70-я гады XX стагоддзя. Са смерцю апошняга з іх знікла і лірніцтва як з’ява на Беларусі. Але, як паказаў час, ненадоўга. Некаторыя артысты сёння з гонарам называюць сябе лірнікамі. Хоць іх няшмат, але ім вельмі падабаецца граць на колавай ліры.

Сяржук Доўгушаў памятае, як трапіў да яго кампакт-дыск “Ліра” вядомага папулярызатара этнамузыкі Алеся Лася. Гучанне ліры яго заваражыла, Сяржук зацікавіўся гісторыяй яе стварэння. Чытаў кнігі ўкраінскіх і беларускіх аўтараў пра лірніцтва. Шмат звестак пра ліру Сяржук знайшоў у артыкулах польскага этнамузыколага Пятра Дайліха, і сустракаўся з гэтым навукоўцам. У Польшчы Доўгушаў наведваў майстар-класы ігры на ліры й выступаў з лірай. Першы канцэрт лірнікаў на Беларусі ён зладзіў разам з іншымі ў плыні беларускага фальклорнага фэсту “Камяніца”. То быў “Лірніцкі пагост”, які яднаў лірнікаў цягам двух гадоў. Канцэрты лірнікаў ладзіліся і ў часе фэсту традыцыйнай музыкі “Раёк”.

На “Лірніцкіх сустрэчах” анлайн мы пабачылі фотаздымкі колавай ліры з Віленшчыны канца ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя са збору Беларускага этнаграфічнага музея імя Івана Луцкевіча ў Вільні. Паказвалі выяву ліры, якая захоўваецца ў фондах Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі. Паказалі нам рэчыцкую ліру канца ХІХ стагоддзя. Хтосьці скажа: гэта ўсяго цікавыя музейныя артэфакты. Але для майстроў Дзяніса Сухога й Сяргея Чубрыка, якія прыйшлі на віртуальную сустрэчу, яны маюць прыкладное значэнне. Сяргей Чубрык прызнаўся, што перад тым, як ствараць чарцяжы й майстраваць ліры, ён пабываў не ў адным музеі, у тым ліку і ў Нацыянальным гістарычным. Патрапіў у Шарамецеўскі палац: адзін з філіялаў Санкт-Пецярбургскага дзяржмузея тэатральнага й музычнага мастацтва. У музычнай калекцыі палаца — больш за 3 тысячы інструментаў, яна — адна з пяці буйнейшых у свеце ды лепшая ў Расіі. Захоўваюцца там і ліры. Сяргей знаёміўся таксама з калекцыяй ліраў, якія ёсць у Расійскім этнаграфічным музеі, сярод іх знайшоў і беларускія.

Ліра — гэта не спрадвечны беларускі музінструмент: даследчыкі сцвярджаюць, што спачатку ён з’явіўся на Усходзе, затым патрапіў у Заходнюю Еўропу, і адтуль да нас. На Беларусі ж набыў свае адметнасці, якія Сяргей Чубрык і захацеў выявіць самастойна, ужо ведаючы, што ліры ёсць нямецкія, французкія, італьянскія, венгерскія ды іншыя. І задаўся пытаннем, чым розніцца ад іх беларуская. Найперш звярнуў увагу на знешнія формы: у заходнееўрапейскіх пераважаюць прамавугольныя, а беларускія падобныя на скрыпку й барочную гітару. На захадзе Еўропы раней выраблялі ліры з храматыкай, складаныя па сваёй будове, са шматлікімі клавішамі й струнамі. А на беларускіх землях прыжыліся ліры з дыатонікай, больш простыя. На думку Сяргея Чубрыка, тое сведчыць, што музыкі тут не гралі на ліры прафесійную й танцавальную музыку: пад яе акампанемент у сваёй большасці спявалі.

Ліры бываюць розныя

Цяпер майстар стварае храматычную ліру. Чаму такую? Бо музыкі апошнім часам бяруцца граць на ліры складаную па сваім складзе сучасную й класічную музыку. Новая ліра Сяргея Чубрыка будзе мець форму скрыпкі. Сяргей змайстраваў больш за 10 ліраў, сучасных і традыцыйных. Ніводная не паўтарае папярэднюю. Скажам, на адной з іх ён увасобіў сюжэт беларускай народнай песні. На стварэнне другой яго натхніла Біблія Францыска Скарыны. У выніку асабісты знак-сігнет Скарыны, своеасаблівы герб з выявамі Сонца й сярпа Месяца з чалавечымі тварамі на шчыце, упрыгожылі яе крышку. А ў часе працы над наступнай ён выкарыстаў адну з гравюр на тэму стварэння свету. Сяргей імкнецца, каб яго ліры былі адметныя й па музычных уласцівасцях, і па мастацкім афармленні. Яны падабаюцца музыкам. Сяржук Доўгушаў грае на ліры, зробленай Сяргеем Чубрыкам.

Майстар Дзяніс Сухі, які браў удзел у анлайн-сустрэчы, таксама робіць як традыцыйныя, так і сучасныя ліры. Ён засведчыў, што ліру зрабіць няпроста. Яна складаецца з частак, якія цяжка дапасаваць, каб атрымаць добры гук. Да таго часу, як Дзяніс пачаў вырабляць музінструменты, ён і паспяваў у гурце “Кудмень”. Дзянісу было важным стварыць ліру, пад якую можна было б не столькі танцаваць, колькі спяваць. Імкнуўся дамагчыся ў ёй такой колькасці струн і клавішаў, каб голас ліры не перабіваў спевы. У яго атрымалася. Пад першую ліру майстар спяваў сам. Дзяніс зрабіў каля 8 ліраў, некалькі засталіся ў Беларусі, адна патрапіла ў Польшчу, тры — у Літву. А каштуе ліра сёння ад 950 даляраў і вышэй — залежыць ад яе прызначэння й складанасці.

Арганізатар “Лірніцкіх сустрэч” Сяржук Доўгушаў абвясціў, што наступным разам лірнікі збяруцца, каб іграць музыку на лірах анлайн. Слухачы змогуць ацаніць іх непаўторнае гучанне.

Ганна Лагун

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Пачнём, зразумела, з дзяўчынак, бо менавіта іх мамы ўжо цяпер ламаюць галаву над выпускным уборам дачок.

Грамадства

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Нацыянальным брэндам Беларусі па праве лічыцца сацыяльная падтрымка сем'яў дзяржавай, і таму напярэдадні Міжнароднага дня сям'і прадстаўнік