Вы тут

Санаторый углядаецца ў цябе


Аўтатэрапеўтычнасць — даволі небяспечная для паэзіі ўласцівасць пісьма. Звычайная самапаглыбленасць на гэтым фоне — з’ява нашмат больш распаўсюджаная і настолькі нейтральная, што яе можна лічыць нечым кшталту метажанравага элемента тэксту. Але паміж дзвюма гэтымі стратэгіямі існуе крытычная розніца: калі ў звычайнага рэфлектыўнага аповеда няма матыву (бо ў большасці паэт звяртаецца да яго несвядома), то ў аўтатэрапеўтычнасці ёсць канкрэтная рацыянальная мэта — прывесці сябе (аўтара) да вырашэння пэўнай знешняй ці, хутчэй, унутранай праблемы — і часта такое адбываецца шляхам дакументальнага ці / і моўнага выгаворвання. Дарэчы, тут прыхаваны і дзіўнаваты парадокс: нягледзячы на цалкам рацыянальныя падставы для выкарыстання аўтатэрапеўтычнасці, яе асноўны інструмент — выгаворванне — падпарадкоўваецца часцей за ўсё ірацыянальнаму нарошчванню тэкставай масы, пакуль аўтар неяк унутрана не адчуе выкананасць пастаўленай задачы.


Фота Тараса Пашчанкі.

Першая небяспека, звязаная з такім пісьмом, больш дробная, — моцная эганакіраванасць, якая заканамерна вядзе да змяншэння ўвагі да чытача (ці нават да знявагі): чым больш у тэксце падрабязна-асабістага, тым цяжэй чужым людзям уключацца ў адносіны з ім. І справа не толькі ў фармаце кнігі, які, хоць і фармальна, ды абавязвае аўтара ўключаць чытача ў свой мастацкі свет, але і ў (не-)даступнасці пазатэкставага (у асноўным, лакальна-бытавога) бэкграўнда для дэшыфроўкі. Адносна яе аўтар і чытач (у параўнанні з тым жа бэкграўндам сусветнай культуры) знаходзяцца ў непараўнальных умовах. Другая небяспека, больш істотная, — непазбежная (у выпадку з дакументальнай варыяцыяй аўтатэрапіі) схільнасць да мінімізацыі мастацкіх сродкаў, часам і да поўнай іх страты. І быццам бы нічога крымінальнага ў такім падыходзе няма, бо існуе, напрыклад, цэлая плынь докупоэтры, у межах якой выкарыстоўваюцца элементы нелітаратурных тэкстаў (газетных паведамленняў і г.д.). Але нярэдка тыя, хто звяртаецца да аўтатэрапіі, у сваім паступовым руху да мінус-мастацкасці ніяк не кампенсуюць новаствораныя дзіркі пазалітаратурнымі прыёмамі, і таму такія тэксты выглядаюць як голая паэтычная форма з разбіўкай на радкі, у якую заліваецца прэсная і пазбаўленая стылістычных акцэнтаў мова.

Новая паэтычная кніга Вольгі Гапеевай «словы якія са мной адбыліся» выйшла зусім нядаўна, у чэрвені 2020-га, усяго праз год з нечым пасля мінулай — «Чорныя макі». Паміж «Макамі» і ранейшым зборнікам, «Граматыка снегу», выбудоўвалася цікавая рознаўзроўневая дыхатамія: ад назваў да ступеняў паглыбленасці тэкстаў у моўную стыхію, ад агульнай вобразнай структуры вершаў да іх праблематыкі. Перад вачыма чытачоў, якія прачыталі абедзве кнігі, паўставалі дзве істотна розныя Вольгі Гапеевы: кожную было за што палюбіць, з кожнай было пра што паспрачацца. Гэтыя паўнавартасныя аватары, паэтычныя бэкапы, прабіваючыся праз інфармацыйны накіп пражытых аўтаркай гадоў, глядзяць у тэкст гэтай рэцэнзіі і не могуць паверыць у тое, які цяпер перад імі акрэсліваецца сілуэт. Калі б дазваляў фармат выдання, у якасці ілюстрацыі добра ўпісаўся б актуальны мем з двума сіба-іну, але па які бок гэтага мема стаіць аватар «словаў якія са мной адбыліся»?

Першае, што кідаецца ў вочы, калі глядзіш на кнігу, — канкрэтны такі «даўнгрэйд» у яе афармленні. Вокладка не выяўляе нічога, акрамя нейкіх сярэднестатыстычных галіяфаўскіх абстракцый, а якасць паперы значна ніжэй, чым у «Маках» і «Граматыцы». Узаемазалежныя змены адбыліся і ў вобласці зместу: яго лічбавы паказчык найбольшы з трох кніг, затое ён не мае ніякіх раздзелаў, чым збівае ўсе 50 з нечым тэкстаў у маналітнае месіва аўтарскіх перажыванняў. У кнізе, між тым, рэалізуецца нешта кшталту класіцыстычнага трыадзінства (месца, часу, дзеяння): у асноўным падзеі адбываюцца ў замежным гатэлі і яго наваколлі (і, безумоўна, у галаве лірычнай гераіні), працякаюць яны дзесьці ў межах аднаго года (што для паэтычнай кнігі не так шмат), а адзіны падыход да напісання тэкстаў можна палічыць адзінствам дзеяння. Зіхацець жа новымі фарбамі (хаця і з вялікай верагоднасцю выпадкова) гэтае трыадзінства пачынае з-за сусветнай пандэміі, якая выводзіць пералічаныя асаблівасці са стану лакальнай маруднай камернасці ў стан глабальнага, прароцкага характару, светаадчування.

Але там, дзе прыгожа ўзмацняюць свае пазіцыі неякія агульныя канцэпты, пакутуюць асобныя тэксты. Ужо ў першым вершы «прачынаюся па чужым будзільніку» паэтка задае магістральную для зборніка лінію: «так я вучуся быць госцяй» — радок, які вызначае ўвесь самаідэнтыфікацыйна-адмоўны стрыжань далейшага аповеду ў кнізе. Прыкладаў такога песімізму з выразнымі адценнямі дэпрэсіі шмат: «парашуты даверу знялі з вытворчасці // рабіць самой — ні жадання ні часу», «я магла б… пражыць тысячу варыянтаў… так і не навучыўшыся радавацца той кім ёсць», «не ратуюць // ад думкі // пра несправядлівасць сусвету // і ад нізкай самаацэнкі // у гатэльнай цішы», «цяпер вы з болем на ты // і вусцішна адно калі добра», «недапрацавала не была занадта ўпартай» і г.д. Усё гэта — толькі самыя прамалінейныя фразы, але ж ёсць яшчэ і больш-менш прыхаваныя, а таксама тыя, што пабудаваны на мове метафар замест прамых выказванняў. Вельмі хочацца суперажываць Вользе-чалавеку, але той факт, што ўвесь гэты смутак амаль у першапачатковым сваім выглядзе перанесены ў вершаваныя радкі і нават рэалізаваны ў фармаце кнігі, неяк нівеліруе вастрыню гэтага суперажывання і, тым больш, ставіць эмпатычны бар’ер паміж чытачом і Вольгай-аўтаркай.

Акрамя гэтага, кнігу можна ўмоўна назваць зборнікам бэкстэйджаў. Гапеева бясконца прагаворвае ў вершах, як у яе, недзе ў непакрытай зместам кнігі прасторы, адбываецца нешта дробнае, але важнае. Ды толькі абраная паэткай стратэгія выказвання прадугледжвае вытрымку няўлоўнай дыстанцыі паміж гэтымі падзеямі і чытачом. Таму пасля некалькіх ментальных і моўных фільтраў у кнігу паступае другасная (ці не трэцярадная) па сваё форме інфармацыя, на фоне якой успаміны, размовы і актуальныя думкі аўтаркі фарміруюць складаны ланцуг, адкуль выцягнуць першакрынічную эсенцыю часам бывае немагчыма. Таксама, калі ўзгадваць тыя ж «Чорныя макі» з іх хоць і досыць трывіяльным, але ўсё ж такі цэнтрам сцягвання канфліктна-сэнсавых сіл (стасункі паміж мужчынам і жанчынай, (не блытаць з любоўнай лірыкай), можна адзначыць, што ў «словах якія са мной адбыліся» такога цэнтру няма. А калі і за крыніцамі ментальных завіхрэнняў замацаваць асістэмнасць, можна сказаць, што кніга ўвогуле не мае ніякага канфлікту: проста жыццё дзяўчыны, якой «прыносілі чакаляду // дарылі сукенкі», проста «дзяўчына якая жыве ў гатэлі» і «вывучыла 285 нарвежскіх словаў». Найбольш відавочнай гэтая аэмпатычная бесканфліктнасць робіцца ў выпадку з кароткімі вершамі (самымі слабымі ў кнізе), найбольш характэрны з якіх можна працытаваць цалкам:

субота

час па абедзе

вяртаюся да гатэлю

 

і гэтыя тры радочкі

усё што я сёння паспела.

На шчасце, ёсць у кнізе і моцныя моманты, якія адсылаюць да мовацэнтрычнага мінулага паэткі. Напрыклад, творы «рукі мае абапіраюцца на дрэва» і «я складала сябе», кожны з якіх будуецца на адзінай метафары, расцягнутай на ўвесь тэкст. Нетрывіяльныя погляды на светастваральныя рэчы дэманструюцца ў «там дзе растуць дрэвы» (супастаўляецца быццё птушак і людзей) і «адно з першых рэаліці-шоў» (нанава мадэлюецца быт Адама і Евы). Бліжэй да канца кнігі ўзмацняецца гучанне сацыяльнай тэмы, што закранута ў вершах «13 кастрычніка», «флёкс», «чорная яблыня»: часам гэта пачынае нагадваць сучасную расійскую жаночую паэзію з яе «ўзброеным» поглядам на самарэпрэзентацыю. Такіх ухілаў хацелася б ад паэткі больш.

Калі ж вяртацца ад канкрэтыкі да больш агульных момантаў, можна падкрэсліць адзіную дакладна пазітыўную тэндэнцыю ў тым, як развіваецца паэтычная мова В. Гапеевай: з кожнай новай кнігай узмацняецца цэльнасць постперажывання (і вельмі важны тут акцэнт на прыстаўцы «пост-»). Але настроіцца на патрэбную хвалю звычайнаму чытачу будзе не так проста. Ёсць адна спецыфічная ўмова, спецыфічны пункт погляду, пэўны рытуал, з дапамогай якога «словы якія са мной адбыліся» могуць нечакана павярнуцца да чытача тварам: трэба спачатку “ўгрызціся” ў кожны асобны тэкст кнігі, дазволіць сабе шчыра раззлавацца на адсутнасць эстэтычнага задавальнення (там, дзе такая патрэба ўзнікае) і ў выніку — адштурхнуцца ад кнігі некуды ўбок, каб, нарэшце, пабачыць яе цалкам і, арыентуючыся на свае, ад чытання, успаміны, пачаць самому дамысліваць знешні і ўнутраны свет аўтаркі (у тым ліку паэтычны).

У нейкай ступені кніга лёгка можа стаць прасторай для стварэння лірычных фанфікаў, якія абапіраліся б на кантэкст перажытага В. Гапеевай. Яшчэ яе можна назваць палігонам для іспыту ўласных эстэтычных перажыванняў (менавіта для іспыту ва ўмовах тэхнічнага тэст-драйву) і наатропам для разгону сваёй унатранай паэзіі. Толькі так, не падчас чытання, а ў постчытальным унутраным дыялогу чытач з найбольшай верагоднасцю здолее саскрэбсці з гатэля пякучы аўтатэрапеўтычны панцыр санаторыя і, быццам напрыканцы камп’ютарнай гульні «Syberia», застацца сам-насам з чалавекам, да якога назбіралася шмат пытанняў, пакуль не пачне шчыпаць у носе: ці то ад саланаватага прыморскага паветра, ці то ад слёз.

На старонках «словаў якія са мной адбыліся» Вольга Гапеева — заложніца свядома абранай аўтатэрапеўтычнай стратэгіі. А бездань, у якую яна старанна ўглядаецца па канонах такога ж песімістычнага і самаадмоўнага Ніцшэ, сама пачынае ўглядацца ў паэтку. Але ёсць у гэтым нешта прыцягальнае: як у начной паездцы на вялікай хуткасці па пустыннай шашы, калі заплюшчваеш вочы і павольна прыбіраеш рукі з руля. Небяспечны, але такі салодкі ўваход ва ўнутраную кіпячую падкорку.

Ігнат РАМАНАЎ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Да канца года ў краіне павінны ліквідаваць усе міні-палігоны для адходаў.

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.