Вы тут

Хлеб у хаце гаспадар


Як вялікую й заўсёдную каштоўнасць шануюць беларусы хлеб. І ўсё, што з ім звязана, таксама ўшаноўваецца ў нашай культуры.


Жніво пачалося!

Жнівень — месяц каласісты, кажуць у народзе. Асабліва душа радуецца, калі колас пшанічны ў полі поўны, залацісты. І ўсе думкі ў хлебаробаў цяпер пра тое, як управіцца ў час, ураджай сабраць. Так было на Беларусі спрадвеку. Апошні месяц лета менавіта ў гонар жніва й назвалі. А разам са жнівом ходзяць па зямлі нашай народныя абрады Зажынкі, Дажынкі — святочныя ўшанаванні як першага снапа, зжатага ў полі, так і апошняга. Вядома ж, і гаспадароў нівы пры тым велічалі ды жнеек-працаўніц, якіх цяпер паўсюль замянілі магутныя камбайны. Камбайнёрам, шафёрам, усім, хто працуе ў зладжаным жніўным канвееры таксама і ў нашым часе — усеагульная павага й пашана.

Мне помніцца з маленства: жнейкі ў поле на Зажынкі ішлі апранутымі ў чыстую вопратку. Белыя хусткі на галовах. Перад нівай полю кланяліся ды, папрасіўшы падмогі Усявышняга, перахрысціўшыся (бывала, толькі ў думках у атэістычную пару) пачыналі працу. Зажаўшы першы сноп, неслі яго па ўсім сяле з песнямі. Дарылі гаспадару прыкладна з такімі словамі: “Вось, гаспадарыку, табе снапочак./ Беражы яго на другі гадочак”. Гаспадыні ж, бывала, ускладалі на галаву й вянок з каласоў. А гаспадары частавалі жнеек квасам бы рознымі прысмакамі.

Адметнасць абраду Дажынак у тым, што ў ім праяўлялася моцная паяднанасць чалавека працы з самой нівай, з яе ўраджаем. Апошні сноп жнейкі перавязвалі прыгожымі стужкамі, уручалі гаспадару з гаспадыняй, якія іх за добрую працу ды павагу частавалі. Потым той сноп-Гаспадар ставілі ў хаце на покуці, самым ганаровым месцы. Во якая хлебу пашана! А ніўцы, ладзячы з ёй дыялог, пакідалі жменьку нязжатай збажыны, завязвалі яе ў бараду ды стужкамі каляровымі ўпрыгожвалі (каб залагодзіць дух поля), між каласкоў глебу выполвалі (каб у наступным годзе пустазелле на полі не вадзілася) і хлебам полю аддзячвалі (спецыяльна кавалачак закопвалі). Усё гэта рабілася ў імя будучыні: каб і ў наступным годзе ніва радзіла поўным коласам. Дарэчы, у назве гомельскіх зернеўборачных камбайнаў прыжылося важкае ды працавітае, звонкае імя: “Палессе”. Менавіта гэткіх камбайнаў цяпер большасць на нашых палетках.

Першы сноп нажалі жнейкі ў Веткаўскім раёне Гомельшчыны

З павагай ставіцца да кожнай крошкі хлеба — таксама ў народнай традыцыі. Войны ж не раз пракочваліся па Бацькаўшчыне: нішчылі працаўнікоў, іх нівы, разаралі гаспадаркі. Таму й галодных гадоў хапала, калі знак роўнасці ставіўся між хлебам і жыццём. Памятаю, як мне, малому, у пасляваенную пару маці рабіла суслу: кавалачак намочанага ў вадзе хлеба загортвала ў палатняную анучку, давала ў рот. І гэта мяне супакойвала, есці не так хацелася. Гэтаксама рабілі беларускія сялянкі спрадвеку, гадуючы дзяцей. А смак той суслы я й цяпер памятаю.

Хлеб у хаце гаспадар. Лепей хлеб з вадою, чым пірог з бядою. Хлебная ніва — як дзіцячая калыска. Хлеб на стале — дом багаты… Гэтыя ды шмат іншых выслоўяў падкрэсліваюць паважлівае стаўленне беларусаў да хлеба. Павага да яго ў народзе не меншая, чым да самой зямелькі роднай. Шмат дзе я пабываў у замежжы й чуў ад супляменнікаў: помніцца ім Бацькаўшчына са жнівом, з духмяным хлебам, спечаным матуляй. От жа быў хлеб! Яго, казалі, як ясі, то нос у прысядку скача. Шмат песень у нас пра жытнёвае поле, каласы, хлебныя нівы, родныя мясціны. Такія беларусы і ў замежжы спяваюць.

Хораша дыхаецца ў жніўні ля ніваў, што даспельваюць каласы. Па сутнасці, гэта ж нашая заможная будучыня там навідавоку. Не сакрэт: увесь беларускі агракомплекс напрамую залежыць ад ураджаю збожжавых культур, а цяпер і кукурузы — яе з кожным годам высяваецца ўсё больш. У жніўную пару ад рання да глыбокай ночы, пакуль раса не ўпадзе, працуюць на нівах камбайны. Прычым не рэдкасць на жніве й сямейныя экіпажы. Бацькі прывучаюць сыноў, а нават і дачок да сялянскае працы. Вясковыя падлеткі працуюць і на зернатаках. Ці варта казаць, што ўражанні ад такіх жніўных талокаў, дзяржаўна важнай калектыўнай працы застаюцца ў памяці юных працаўнікоў на ўсё жыццё.

Абрад Зажынкі ў Аршанскім раёне Віцебшчыны

Хлебаробам на Бацькаўшчыне — заўсёдная пашана. І дзяржаўнае свята Дажынкі з тых традыцый вырасла ў пару незалежнай Беларусі. Свята па-ранейшаму жыве ў аграгаспадарках, раёнах, ладзяць і абласныя Дажынкі. Ушаноўваюць працаўнікоў вёскі, бо па-ранейшаму ў нас хлеб — усяму галава. Вось і Прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка перад выбарамі слушна заўважыў, што выбарчая кампанія — другасная ў параўнанні са жнівом, кампаніяй уборачнай: бо есці ж хочацца заўсёды… А калі багата збожжа ў засеках, то можна тады й танчыць, і спяваць — як тое й робіцца на Дажынках.

Хлеб як сімвал дабрабыту, шчаснай долі, прыгожага жыцця шырока скарыстоўваецца ў беларускіх абрадах: пры сустрэчы ганаровых гасцей, у вясельнай цырымоніі. Абрад засялення ў новую хату — таксама з хлебам: першымі ўносяцца ікона, непачаты каравай хлеба са жменькай солі альбо, раней, дзяжа з цестам.

Хлебаробскае майстэрства: ад старэйшых да малодшых

То хай штогод шчодра каласіцца родная ніва, хай багацее родная Бацькаўшчына! Тым жа, хто хоча паспытаць іншага, не здабытага сваёй працай хлеба — раю ўважліва перачытаць беларускую народную казку “Лёгкі хлеб” ды суаднесці яе глыбокую мудрасць з днём сённяшнім. І зрабіць высновы — на карысць хлеба, уласным мазалём на роднай ніве здабытага.

Мікола Котаў, фалькларыст.

Фота БелТА

Выбар рэдакцыі

Культура

Мінск 1941. Як гэта было

Мінск 1941. Як гэта было

Неба пачарнела ад самалётаў.

Палітыка

​Дэпутаты прынялі ў першым чытанні змены ў законы аб ахове суверэнітэту і канстытуцыйнага строю

​Дэпутаты прынялі ў першым чытанні змены ў законы аб ахове суверэнітэту і канстытуцыйнага строю

У Палаце прадстаўнікоў праходзіць чарговае пасяджэнне пятай сесіі.