Вы тут

Пастаральны рай Элізы Ажэшкі


Дзве галоўныя кнігі ў творчасці Элізы Ажэшкі, два шэдэўры, якія здолелі забяспечыць ёй найбольшую славу, выйшлі пад адной вокладкай у Выдавецкім доме «Беларуская навука» ў 103-м томе кніжнага праекта «Беларускі кнігазбор».

Калі першая, раман «Над Нёманам», пабеларуску ўжо выходзіла (2003, «Мастацкая літаратура») і ўвогуле знаёмая дасведчанаму чытачу, то другая, навелістычны цыкл «Gloria Victis» (па назве аднаго з  твораў), павінна ўяўляцца яму не менш як шчаслівай знаходкай. І знакаміты раман, і вернуты рарытэт перакладзеныя на беларускую мову Анатолем Бутэвічам. Варта яшчэ дадаць, што хоць многія творы Элізы Ажэшкі «гучалі» па-руску, з тых, што выйшлі цяпер, — не ўсе. Такім чынам, выданне прапануе адкрыць новыя адценні таленту Элізы Ажэшкі і пераканацца ў яго неўміручасці.


Эліза Ажэшка. 1872 г.

Другая аркадыя

Раман, за які Ажэшка ледзь не атрымала Нобелеўскую прэмію, спачатку быў ёй замоўлены як гісторыя няроўнага шлюбу і павінен быў мець назву «Мезальянс». Але неўпрыкмет замест адной сюжэтнай ніткі пачалі прасціся некалькі, і кожная з іх імкліва набірала такую таўшчыню і трываласць, што можна было ўжо ткаць выразныя асобныя палотны. Адны з іх стваралі шматузроўневыя фоны, іншыя накладаліся на гэтыя фоны аплікацыямі і гафтам.

Шчыльнае, густое этнаграфічнае палатно рамана расшывалася крыжыкамі саламяных стрэх і гладдзю нёманскіх хваляў пад сялянскія і засцянковыя расповеды, легенды і песні, якіх аўтарка наслухалася багата ў вёсцы Міневічы, дзе здымала на лета дом у Яна Каменскага, паўстанца, які вярнуўся з Сібіры. Ён і стаў правобразам Анджэя Карчыньскага, а Міневічы ператварыліся ў Корчын. У суседніх Багатыровічах, з якіх быў спісаны засценак, жылі сапраўдныя Багатыровічы — і Ян, і Анзэльм, і Ежы знойдзены там, і адтуль жа на этнаграфічнае палатно была нанесена першая аплікацыя — магіла Яна і Цэцыліі, фундатараў гэтага напачатку простага роду, але за працавітасць прыроўненага да шляхты, надзеленага прывілеямі рыцарскага саслоўя.

Магіла Яна і Цэцыліі не толькі аздабляе аповед — яна выконвае нашмат большую, але ўжо патаемную місію: адводзіць пільнасць цэнзараў ад другой магілы, паўстанцкай, на фоне якой разгортваецца іншае, патрыятычнае палатно. Эліза Ажэшка ўпотай ужо прысвячала раман паўстанню і спяшалася напісаць яго, каб паспець выдаць кніжкай да 25-годдзя слаўных, але трагічных падзей. Ці здолела яна «зашыфраваць» твор так, каб тэма паўстання не кінулася ў вочы цэнзару? Адказ — другі выхад кнігі, у 1890 годзе, не быў дазволены ў першапачатковай рэдакцыі. Але, як пісаў Леапольд Меет, пісьменнік, адвакат, збіральнік цікавостак і літаратурны агент Элізы Ажэшкі ў Варшаве, публікацыя рамана толькі ў «Тыднёвіку ілюстраваным» зрабіла сваё нават пры забароне далейшых публікацый.

Чытачы тыднёвіка знайшлі пачатак рамана на 2 і 3 старонках 1 студзеня 1887 года. Такімі порцыямі — па дзве старонкі на тыдзень — ён і ішоў увесь год: друкавалі ў той час дробна і шчыльна. А першы выхад рамана кнігай адбыўся, як і хацела Ажэшка, у 1888 годзе, у выдавецкім доме Гебетнера і Вольфа. Цікава, што гэтыя зубры кнігавыдавецтва і кнігагандлю абмяркоўвалі з Меетам суму ганарару для Ажэшкі некалькі гадзін запар, але выніку атрымалася немалая сума: больш атрымаць мог бы толькі Сянкевіч, на чые ганарары «скідваліся» тры часопісы і адно выдавецтва. Дарэчы тут будзе згадаць, што хаця Нобелеўская прэмія (на якую Ажэшка прэтэндавала, між іншым, двойчы) у 1905 годзе атрымана не ёю, а канкурэнтам Сянкевічам, але ў Швецыі раманам «Над Нёманам» не проста зачытваліся — завучвалі кавалкі на памяць.

Яшчэ адно палатно рамана расшыта вузельчыкамі палявых кветак і шаўковымі стужкамі траў. Эліза Ажэшка не толькі засеяла радкі твора канюшынай і васількамі, але і аздобіла вобразы герояў і гераінь вачыма, як незабудкі, валасамі колеру спелай пшаніцы, тварамі, якія румяняцца нібы півоні. Хусткі на вясковых жанчынах нагадваюць карагоды сланечнікаў, працоўны люд параўноўваецца з  рассыпаным па полі гарохам… Польская даследчыца Беата Езерска налічыла ў рамане 178 апелятываў, звязаных з сістэматыкай раслін. У  пэўнай ступені гэта апелятывы і да «Пана Тадэвуша». І Адаму Міцкевічу, і Элізе Ажэшцы не ў малой ступені праз «батанізацыю» ўдалося стварыць аркадыю, пастаральны рай.

Мы ведаем яшчэ дзве такія аркадыі: калі «Пан Тадэвуш» папярэднічае раману «Над Нёманам», то наступнічаюць яму «Новая зямля» і «Людзі на балоце». Не адзін даследчык заўважаў паралелі паміж названымі творамі. Ад ажэшкінскага «шкоды і крыўды не можа не быць там, дзе загоны перамяшаны, як гарох у мяшку, а акно пазірае ў акно» да коласавага «купіць зямлю, прыдбаць свой кут, каб з панскіх выпутацца пут» і мележаўскага «каб адно прыдбаць тую лапіну, што каля цагельні» тэма зямлі церпіць пэўныя трансфармацыі, якія тлумачацца і зменай эпох, і светапоглядамі аўтараў, і сацыяльнымі статусамі герояў, але варта прызнаць, што пісьменнікі-паслядоўнікі пісьменніцупапярэдніцу не засланяюць — ні сілай думкі, ні магутнасцю вобразаў. Спаборнічаюць, але не засланяюць. Вага Элізы Ажэшкі ў нашай літаратуры нашмат большая, чым прынята лічыць.

Найпрыгажэйшая з хімер

«Gloria Victis» — «Слава пераможаным». Назва твора і ўсяго цыкла з пэўным выклікам пярэчыць той філасофіі, якая выяўляла сябе ўстойлівым выразам «vae victis», «гора пераможаным», згодна з якой праўда можа быць толькі на баку пераможцы, якія б ідэі ён ні спавядаў і якія б сродкі ні былі задзейнічаны для перамогі. Месца гэтаму выразу знаходзілася ў танных творыках, пісаных да нашай эры. І вось аматарка лацінскіх выразаў і антычнай гісторыі стварае поўную вобразаў і мастацкага хараства навелу «Gloria Victis», чым абвяшчае пераможаным славу. Пазней да гэтай навелы далучаюцца іншыя: па-мастацку аформлены дакумент 1863 года пад назвай «Яны», прасякнутае гумарам прысвячэнне пасіянарнасці «Бог ведае хто», глыбокапсіхалагічны аповед «Гекуба» і «Афіцэр» — гісторыя пра душу, якая пры любых акалічнасцях прагне заставацца такой, якой была створана Богам.

Навелы гэтыя — не пра паўстанне. Не пра ўласна яго. Яны пра тое, як паўстанне і яго вынікі адбіліся на лёсах і ў памяці праз гады. «Рэпартаж з месца падзей» не рашыў бы задачу, якую перад сабою паставіла аўтарка, ды і весці яго, хай сабе і post factum (калі б раптам узнікла задума напісаць, так бы мовіць, экшн) яна не магла: яе ўдзел у паўстанні ўскосны — як жанчыны, як памагатай, як адной з тых, хто шыў кашулі і канфедэраткі. Па-сапраўднаму дзёрзкі ўчынак Элізы Ажэшкі ў той час — укрыванне Рамуальда Траугута і вываз яго да мяжы пад відам хворага сваяка. Але гэты эпізод — ратаванне правадыра — не стаў часткай аповеду яго ратавальніцы, ён застаўся толькі ў накідах, у выглядзе плана. Зразумелая, апраўданая сціпласць. Сам жа Траугут не толькі прадстаўлены ва ўсіх падрабязнасцях знешнасці і характару, як у навеле «Яны», але і надзелены выключнымі якасцямі, гіпербалізаваны і… хімерызаваны. Апошняе здзейснена аўтаркай у рэалістычна-фантастычнай «Gloria Victis»: тут ён то сімвалізуе Хрыста — бо ўскідвае на плечы крыж народа, то нагадвае старазапаветнага Маісея — бо ідзе ўдзень і ўночы за слупом вогненным, то параўноўваецца з каралём Спарты Леанідасам — бо голас яго гучыць гэтак жа загадна і грозна. Хімерызаваны ў гэтай навеле і камандзір конніцы Фелікс Ягмін: з выгляду — малады Геркулес, рысамі твару  — рымскі Сцыпіён, у апошнім смяротным баі — архангел з вогненным мечам. Аздабляючы сюжэт матывамі і героямі і з рэальнай мінуўшчыны, і з Бібліі, і з грэчаскай міфалогіі, ды яшчэ ажыўляючы, як у казцы, дрэвы, травы і вецер, Эліза Ажэшка стварае найлепшую з хімер, якія калі-небудзь існавалі ў літаратуры. Тут нявер’е — і глыбокая вера, гераізм адначасова падкрэсліваецца — і нівеліруецца непераадольнымі акалічнасцямі. Тут рэалізм — хрысціянскага кшталту: ахвярнасць пададзена не як нейкае звышчалавечае намаганне, а як тое належнае, неабходнае, праз што працягвае існаваць гэты свет. Навелай «Gloria Victis» аўтарка ў пэўным сэнсе ідзе супраць плыні: яе папярэднікам і сучаснікам (як і наступным за ёй пакаленням пісьменнікаў) цікава белетрызаваць вобраз Бога. Яна ж займаецца тым, што надзяляе прыкметамі святасці чалавека. Атаясамленне герояў з міфічнымі персанажамі служыць гларыфікацыі паўстанцаў, а біблійныя фразеалогія і сімволіка гларыфікуюць паўстанне.

Знакі і сімвалы ў цыкле «Gloria Victis» перамяшчаюцца з твора ў твор, як і героі. Эліза Ажэшка стварае яго як своеасаблівы пазл: раскіданыя па навелах, адарваныя адно ад аднаго імёны, прозвішчы, прыкметы ўдзельнікаў падзей, іх статусы і ўзаемныя дачыненні становяцца цэльнай карцінкай толькі па прачытанні ўсіх пяці тэкстаў. Паслядоўнасць чытання пры гэтым не надта мае значэнне. Найбольшае значэнне мае тое, што ўсё гэта — і раман «Над Нёманам», і цыкл навел «Gloria Victis» — хочацца перачытваць.

Святлана ВОЦІНАВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.

Грамадства

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Хормайстр Ніна Ламановіч: Можна выходзіць замуж, калі жыццё жанчыны пасля гэтага палепшыцца

Галоўнаму хормайстру Вялікага тэатра 27 жніўня споўнілася 70 гадоў. 

У свеце

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

У «чорнай» зоне. Чаму Літву захліснула пандэмія?

Уся Літва трапіла ў «чорную» зону заражэння каранавірусам. 

Грамадства

Страшнае слова «генацыд»

Страшнае слова «генацыд»

Для тых, хто прысвойвае сабе права быць «выключнымі», гэта рана ці позна становіцца катастрофай у маштабах народа.