Вы тут

Ад бяросты да інфакіёска. Чым жыве полацкі Музей беларускага кнігадрукавання


Пад уплывам кніг чалавек паступова становіцца асобай, а людзі, што проста жывуць побач, — грамадствам, нацыяй. Першы працэс адбываецца і сёння з кожным з нас, другі — расцягнутая на доўгія стагоддзі гісторыя беларускага пісьменства, пачатак якой ідзе ад старажытнага Полацка. І менавіта ў Полацку ёсць месца, дзе адлюстраваны ўвесь шлях беларускай кнігі ад старажытнасці да нашых дзён. Гэта Музей кнігадрукавання, які сёлета адзначае 30 гадоў з дня адкрыцця.


Інтэр’ер старажытнага скрыпторыя

Полацкі Музей беларускага кнігадрукавання — установа ўнікальная. Пераважную частку яго экспазіцыі складаюць кнігі розных эпох і фарматаў, але, гледзячы на лісты і літары, засумаваць амаль немагчыма, бо кожны з экспанатаў — гэта ключ да значных гістарычных падзей Беларусі або партал у звычайнае паўсядзённае жыццё беларусаў мінулых стагоддзяў. Вядучы навуковы супрацоўнік Вера Ашуева правяла карэспандэнта «ЛіМа» па экспазіцыі і распавяла не толькі пра гісторыю музея і змест экскурсій, але і пра філасофію, якой прытрымліваюцца супрацоўнікі і якую імкнуцца перадаць наведвальнікам Музея беларускага кнігадрукавання.

Мінулае

Музей адкрываўся ў 1990 годзе, да 500-годдзя з дня нараджэння Францыска Скарыны. Ён размяшчаецца ў будынку XVIII стагоддзя, былым жылым корпусе праваслаўнага мужчынскага Богаяўленскага манастыра. «Часта гэты будынак называюць “брацкай школай”, — распавядае вядучы навуковы супрацоўнік музея Вера Ашуева. — Але гэта не зусім правільна, бо менавіта ў гэтым будынку ніякай школы не было. Сам манастыр быў вядомы яшчэ з XVI стагоддзя. Будынкі былі драўляныя, гарэлі і адбудоўваліся, пакуль у канцы XVIII стагоддзя не ўзвялі гэтыя сцены. Брацкая школа была тут у драўляных будынках». Экспазіцыя музея даволі шырокая, займае два паверхі і больш за дзясятак залаў, расказвае пра гісторыю кніжнасці на тэрыторыі Беларусі ад старажытнасці да сённяшніх дзён. Тут адлюстравана, як змяняліся матэрыялы і тэхналогіі вырабу кніг, мова і аздабленне, прадстаўлены найбольш значныя помнікі беларускага пісьменства: як рэлігійныя, так і юрыдычныя, навучальныя і мастацкія кнігі.

У музеі прысутнічаюць і арыгінальныя экспанаты, але большасць помнікаў старажытнай кніжнасці — музейныя копіі. Яны прынцыпова адрозніваюцца ад факсімільных выданняў тым, што вырабляюцца ўручную рэстаўратарамі спецыяльна для музея ў адзіным экзэмпляры. Копіі скарынаўскіх кніг, напрыклад, рабіліся для музея па пецярбургскіх арыгіналах. Значную дапамогу ў стварэнні і  збіранні экспанатаў аказалі беларусы, якія жывуць у Пецярбургу, асабліва кнігазнаўца Мікола Нікалаеў.

У будынку таксама ёсць яшчэ адна асобная экспазіцыя — Музей-бібліятэка Сімяона Полацкага, адкрытая пазней, у 1994 годзе. Тут узноўлены інтэр’ер бібліятэкі XVII—XVIII стст. Зала выконвае адразу некалькі роляў: музей у гонар Сімяона Полацкага (лічыцца, менавіта на месцы гэтай залы знаходзілася згаданая ў пачатку брацкая школа пры манастыры, дзе вучыўся, а пазней працаваў настаўнікам Сімяон) і навуковая бібліятэка Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка. Абодва музеі з’яўляюцца структурнымі часткамі вялікага комплексу, які ў цэлым уключае 11 музеяў.

Дырэктарам запаведніка на той час была Таццяна Рудава, яна аказала вялікую падтрымку ў стварэнні музея. Ён рыхтаваўся да адкрыцця ў васьмідзясятыя гады, праводзілася рэстаўрацыя — многія палачане ладзілі добраахвотныя суботнікі. Аўтарам навуковай канцэпцыі экспазіцыі была Галіна Ладзісава. Яна стала першай загадчыцай музея і займала пасаду на працягу дзесяці гадоў. Над мастацкай канцэпцыяй працавалі два аўтары — Сяргей Дзмітрыеў і Ігар Куржалаў.

Вечнае

Факсімільныя выданні Скарынавых кніг

Пачатак — зала з партрэтамі беларускіх асветнікаў, сярод якіх трое — палачане. Перад тым, як распавесці пра гісторыю беларускага пісьменства, робіцца экскурс у гісторыю кнігі ўвогуле. У музеі згадваюць, якія формы кніг і матэрыялы для пісьма існавалі ў больш далёкім мінулым. У вітрынах прадстаўлены таблічкі з каменю, гліны, пальмавыя лісты, папірус, пергамент, папера. Тора на старажытнаяўрэйскай мове, паказаная ў музеі як прыклад пергаменту, была знойдзена ў Полацку. Узоры менавіта ўсходнеславянскага пісьменства пачынаюцца з Барысава каменя, што сёння змешчаны каля Сафійскага сабора. Тут жа ёсць тыпова славянскія матэрыялы і прылады для пісьма — бяроста, васкоўкі (драўляныя таблічкі, пакрытыя воскам), касцяныя і металічныя пісалы.

Далей экскурсія працягваецца ў зале, цалкам прысвечанай паперы, тэхналогіям яе вырабу ў старажытныя часы і сёння, паэтапна прадстаўляецца працэс стварэння папяровай кнігі і старажытныя выданні розных фарматаў. Тут жа паказаны рэкордныя экспанаты: самая тоўстая кніга ў музеі, самая вялікая па фармаце, мініяцюрныя выданні. Старажытны папяровы прэс, паказаны ў зале, — падарунак ад Беларусьфільма. Прылада прымала ўдзел у здымках фільма «Я, Францыск Скарына», які выйшаў у 1970 годзе.

Але гэтыя тры залы — толькі прадмова. Гісторыя беларускай кніжнасці пачынаецца з чацвёртай — тут змешчана карта, на якой адзначаны цэнтры кнігапісання, паказаны самыя старажытныя кнігі Беларусі — Тураўскае (XI ст.) і Полацкае (XІI ст.) Евангеллі. Прадстаўлена і арыгінальная знаходка — пячатка Еўфрасінні Полацкай, знойдзеная на тэрыторыі манастыра ў 2015 годзе. У гэтай зале наведвальнікам расказваюць пра марудны працэс перапісвання кніг, паказваюць, як змянялася аздабленне і мова ў старажытных кніжных помніках. Ёсць таксама больш познія рукапісныя экспанаты, зробленыя ў Полацку.

Асаблівасцю экспазіцыі музея, якая заўсёды прыцягвае ўвагу наведвальнікаў, з’яўляюцца спецыяльныя інтэр’ерныя часткі з васковымі фігурамі. Так, у зале, прысвечанай пачатку кніжнасці, змешчаны скрыпторый — майстэрня перапісчыка кніг.

Цэнтральная частка музея — гісторыя кнігадрукавання і жыццёвы шлях Францыска Скарыны. У зале прадстаўлены кнігі пражскага і віленскага перыяду, а для параўнання — сучасныя перавыданні скарынаўскіх кніг, зробленыя Нацыянальнай бібліятэкай Беларусі. Найважнейшы экспанат — «Псалтыр» Скарыны, выдадзены ў 1517 годзе, — кніга, з якой і вядзецца адлік беларускага і ўвогуле ўсходнеславянскага кнігадрукавання. У гэтай частцы музея адноўлены гістарычны інтэр’ер друкарні XVI—XVII стагоддзяў, прадстаўлена дзейнасць нашчадкаў Скарынавай справы, іншых усходнеславянскіх першадрукароў — Сымона Буднага, Васіля Цяпінскага, Івана Фёдарава і Пятра Мсціслаўца. Паказаны помнікі кнігадрукавання, якія ствараліся на тэрыторыі Беларусі на польскай або лацінскай мовах, у тым ліку Брэсцкая Біблія. Экспазіцыю дапаўняюць розныя арыгінальныя прадметы тых часоў: манеты, падсвечнікі, чарнільніцы і г. д.

У наступнай зале асобнае месца адведзена вучэбнай літаратуры — букварам, граматыкам, якія выдаваліся ў манастырскіх друкарнях для брацкіх школ. Прысутнічаюць выданні, што належалі Полацкаму езуіцкаму калегіуму (музей сабраў ужо цэлую калекцыю). Гэтая зала мае вялікае значэнне для педагагічнай дзейнасці музея — тут праводзяцца заняткі для дзяцей і падрабязна распавядаецца пра навучанне ў брацкіх школах. Таксама прадстаўлены гістарычны інтэр’ер кабінета вучонага — месца, дзе збіраліся, чыталіся і захоўваліся кнігі.

На другім паверсе экспазіцыя працягваецца залай так званай «скарыніяны»: прадстаўлены кнігі і прадметы, прысвечаныя Скарыну. Цэнтр залы  — партрэт Францыска Скарыны работы Лазара Рана. На другім паверсе музея  — экспазіцыя кніжнай ілюстрацыі і майстэрня мастака-гравёра, створаная па ўзоры сапраўднай майстэрні мастака Георгія Паплаўскага. Ёсць і вялікая зала з рознымі відамамі друкаванай прадукцыі, якая ўзнікае на мяжы ХІХ—ХХ стагоддзяў. Гэта выданні перыядычнага друку, даведачная літаратура, календары, паштоўкі і г. д. Разам з тым прадстаўлены кніжныя помнікі беларускага адраджэння пачынаючы з «Беларускага лемантара», выдадзенага суполкай «Загляне сонца ў наша аконца» ў Пецярбургу ў 1906 г., затым віленскія выданні, полацкія кнігі таго часу. Працягваюць тэму падручнікі, слоўнікі, краязнаўчая літаратура, выпушчаныя ў перыяд беларусізацыі. У гэтым шэрагу — кнігі Вацлава Ластоўскага, Максіма Гарэцкага, Усевалада Ігнатоўскага, Аркадзя Смоліча. Зала была падрыхтавана дзякуючы матэрыялам з калекцыі Алеся Матусевіча — беларускага журналіста, які ўсё жыццё збіраў кнігі і перыёдыку.

Інтэр’ер друкарні XVI—XVII стагоддзяў.

Асобны тэматычны блок прысвечаны Ефрасінні Полацкай, складаецца з выданняў 1910 года, калі адбылося перанясенне мошчаў святой з Кіева ў Полацк.

У канцы экспазіцыі — друкарскае абсталяванне сярэдзіны ХХ стагоддзя і — на слайдах — самыя перадавыя тэхналогіі кнігадрукавання на момант стварэння музея. Пра сучасны выгляд гэтай прамысловасці наведвальнікі могуць даведацца са спецыяльнага інфакіёска.

Апошняя вітрына ў экспазіцыі абнаўляецца кожны год. Міністэрства інфармацыі штогод перадае музею экзэмпляры кніг, якія сталі пераможцамі конкурсу «Мастацтва кнігі», і менавіта яны ствараюць у наведвальнікаў уражанне пра найлепшыя прыклады сучаснага беларускага кнігадрукавання. Адзіны экспанат-сімвал, які застаецца нязменным, — гэта «Буквар» Анатоля Клышкі 1975 года, які ў 1977-м атрымаў залаты медаль у Лейпцыгу як самая прыгожая кніга.

Сучаснае

Да трыццацігоддзя музея супрацоўнікі падрыхтавалі невялікую выстаўку, прысвечаную гісторыі ўстановы. Асноўная яе частка — кнігі з дароўнымі надпісамі вядомых асоб — пісьменнікаў, мастакоў, дзяржаўных дзеячаў, а таксама архіўныя фотаздымкі, дзе адлюстраваны працэс рэстаўрацыі будынка, распрацоўкі экспазіцыі, першыя гады працы. Кожны супрацоўнік музея, расказвае Вера Ашуева, ведае на памяць верш з дароўнага надпісу Міхася Скоблы:

 Я аддаю сябе дазвання

 музэю кнігадрукавання.

 Няхай стаіць, як Калізэй,

найлепшы ў Полацку музэй.

Асобная вітрына адведзена кнігам, аўтары якіх так ці інакш звязаны з Полацкам. Тут ёсць выданні, падпісаныя Генадзем Бураўкіным, Рыгорам Барадуліным, Пятром Васючэнкам, Алесем Савіцкім. Кніга «Ад Полацка пачаўся свет» падпісана музею не толькі аўтарам Уладзімірам Арловым, але і фотамастаком Сяргеем Плыткевічам. Адлюстравана і сучаснае жыццё літаратурнай Полаччыны. Перш за ўсё гэта дзейнасць літаратурнага аб’яднання «Наддзвінне», з якім музей падтрымлівае цесныя стасункі. Яно ўтварылася яшчэ ў пачатку ХХ стагоддзя як полацкая філія «Маладняка». «Наддзвінне» — назва першага зборніка гэтага філіяла, выдадзенага ў 1926 годзе. У 1946-м аб’яднанне было адноўлена Алесем Савіцкім і існуе дагэтуль. Можна сказаць, што «Маладняк» у Полацку жывы. Таксама цеснае супрацоўніцтва звязвае музей і выдавецтва «Беларусь». Менавіта яно часцей за ўсё выдае кнігі, альбомы і паштоўкі, прысвечаныя ўстанове. Такія выданні таксама прысутнічаюць у юбілейнай экспазіцыі.

Фотачастка выстаўкі адлюстроўвае не толькі гісторыю, але і ўсе аспекты жыцця музея: заняткі з дзецьмі, удзел супрацоўнікаў у навуковых канферэнцыях і тэматычных мерапрыемствах, прэзентацыі кніг і сустрэчы з пісьменнікамі.

Ідэя

Экскурсія па музеі заўсёды заканчваецца каля скульптуры Паўла Вайніцкага «Прысвячэнне роднаму слову». Гэта дыпломная работа майстра, створаная ў 1999 годзе. Кампазіцыя стала своеасаблівай візітоўкай музея. Жаночая постаць, якая ўвасабляе саму Мову, правы яе бок — бліскучы і прыгожы — паказвае часы росквіту, а левы — быццам знішчаны пажарам або ржой  — цёмныя часы забароны і заняпаду. Пераход паміж гэтымі часткамі вельмі дынамічны. Чаго будзе болей — цёмнага ці светлага, — залежыць ад кожнага чалавека. Менавіта да такой думкі прыводзяць экскурсаводы наведвальнікаў Музея беларускага кнігадрукавання.

Дар’я СМІРНОВА

Фота Уладзіміра СУПРАНЁНКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Лета выходзіць на фінішную прамую! Чаго чакаць ад надвор'я ў жніўні? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Лета выходзіць на фінішную прамую! Чаго чакаць ад надвор'я ў жніўні? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

У жніўні цяпла будзе ўдосталь, але без дажджу і маланкі не абыдзецца.

Грамадства

Адзін дзень у Вязынцы: вандруем разам са «Звяздой» па Беларусі

Адзін дзень у Вязынцы: вандруем разам са «Звяздой» па Беларусі

У летні час так хочацца на мора, ці, хоць бы ў падарожжа... 

Калейдаскоп

Правілы чамадана. Парады па зборы ў адпачынак ад розных спецыялістаў

Правілы чамадана. Парады па зборы ў адпачынак ад розных спецыялістаў

 Куды б вы ні накіроўваліся, пытанне «Што пакласці ў чамадан, а што пакінуць дома?» цяпер актуальнае для многіх.

Культура

Рэктар БДУКМ Наталля Карчэўская: Мая работа — гэта творчасць кожны дзень!

Рэктар БДУКМ Наталля Карчэўская: Мая работа — гэта творчасць кожны дзень!

«Жанчыну, якая займаецца танцамі, відаць здалёк!»