Вы тут

​Літаратура сёння ствараецца энтузіястамі


Кніг выходзіць у Беларусі багата, аднак сам літаратурны працэс значна адрозніваецца ад таго, якім быў у ранейшыя часы. Хто сёння прыходзіць у краснае пісьменства? Які шлях прынясе аўтару найбольшы плён? Прысутнічаць у інтэрнэце — гэта абавязкова? Ці варта, ацэньваючы твор, арыентавацца на літаратурныя прэміі?

Пра феномены сённяшняга «літаратурнага надвор’я» разважае даследчыца, літаратурны крытык Ірына ШАЎЛЯКОВА-БАРЗЕНКА.

Наш эксперт

Ірына ШАЎЛЯКОВА-БАРЗЕНКА — даследчыца, кандыдат філалагічных навук, дацэнт, літаратурны крытык. Аўтар 4 кніг літаратурна-крытычных артыкулаў і рэцэнзій, больш за 190 артыкулаў, каля 70 рэцэнзій на літаратурна-мастацкія і навуковыя выданні. Сфера навуковых інтарэсаў: тэорыя і гісторыя літаратуры, актуальныя праблемы функцыянавання і развіцця літаратурнай крытыкі і літаратуразнаўства, літаратурныя практыкі ў інфармацыйным грамадстве і інш. З 2018 года — эксперт Мультыкультурнага даследчага цэнтра Універсітэта Хучжоу (КНР), адным з заснавальнікаў якога, разам з Кітаем, Азербайджанам і Украінай, з’яўляецца Беларусь (Нацыянальны інстытут адукацыі).


— Мінулі часы, калі пісьменнікі карысталіся асаблівай пашанай, а кнігі выходзілі вялікімі накладамі. Гэта звычайна тлумачаць тым, што культура і грамадства перасталі быць літаратурацэнтрычнымі. Пры пэўных мінусах, ці можа такі паварот паспрыяць таму, што ў літаратуру будуць прыходзіць людзі, якія не маюць іншых матывацый, акрамя выключна творчых?

— Тыя, нібы па вызначэнні блаславёныя для любога літаратара, часы скончыліся амаль «на ўваходзе» ў літаратурную прастору майго пакалення. «Дзевяносцікам» — мянушка дадзена генерацыі сённяшніх саракагадовых (каля)літаратурных людзей пісьменнікам, выдаўцом Змітром Вішнёвым — і на самым пачатку 1990-х дасталіся пра «тлустыя» (у біблейскім сэнсе) гады толькі згадкі-шкадаванні старэйшых калег.

Мой досвед, жыццёвы і літаратурны, сведчыць, што сапраўдны рухавік найноўшай гісторыі беларускай літаратуры — выключна творчыя матывы. Беларускі літаратурна-мастацкі дыскурс апошніх дваццаці год — выспа энтузіястаў. Асабліва відавочна гэта прасочваецца на прыкладзе шэрагу маладых пісьменнікаў (куды я залічваю генерацыі, што прыйшлі пасля «дзевяносцікаў»), якія зарабляюць не творчасцю, а на творчасць — на выданне кніг, часопісаў, рэалізацыю літаратурацэнтрычных праектаў і г. д. — найчасцей праз бізнес, не звязаны з літаратурай. Як ні дзіўна, неманетызаваная (агульнакультурная, чыста творчая) матывацыя становіцца найбольш выніковай у сэнсе прасоўвання праектаў у літаратурнай і нават у глабальнай медыяпрасторы.

Надзвычай паказальны ў гэтым сэнсе літаратурацэнтрычны інтэрнэт-праект беларускага паэта Мікіты Найдзёнава. Вершы з яго дэбютнага зборніка «Развітанцы» (2015) у літаральным сэнсе разляцеліся па ўсім свеце: адгукаючыся на заклік аўтара, іх чыталі беларусы (пераважна моладзь) у розных кутках свету (у ЗША і на Гоа, у Чэхіі і В’етнаме, у Даніі і Славакіі). Праект стаў чымсьці сярэднім паміж флэшмобам і паэтычна-геаграфічнымі «сэлфі»-вандроўкамі. Словам, тое, пра што вы пытаецеся, ужо адбываецца з намі, і ў гэтай новай матывацыйнай прасторы паспела сфарміравацца як мінімум тры ці чатыры паэтычныя пакаленні.

— Спадарыня Ірына, а якім быў ваш асабісты шлях у літаратурную крытыку? У каго давялося вучыцца прафесіі?

Я ўлучана ў рэдактарскі бок літаратурнага (і навуковага) жыцця больш за чвэрць стагоддзя, з таго часу, калі на трэцім курсе філфака БДУ мела гонар працаваць рэдактарам аддзела крытыкі ў часопісе маладых літаратараў «Першацвет». Адразу пасля ўніверсітэта я трапіла ў аддзел крытыкі і літаратуразнаўства «Нёмана», які ў сярэдзіне 1990-х меў рэпутацыю легендарнага (прынамсі, на постсавецкай прасторы) літаратурна-мастацкага выдання. Гэта быў цуд, угрунтаваны ў рашучасці тагачаснага галоўнага рэдактара Алеся Жука, і час набыцця неацэннага вопыту. На самым старце ты меў магчымасць працаваць з тэкстамі бліскучых даследчыкаў і асоб выключнай годнасці (Уладзіміра Конана, Міхася Мушынскага, Васіля Жураўлёва, Генадзя Кісялёва, Алы Сямёнавай і інш.), ты вучыўся прафесіі — і не меў шанцу не паводзіцца ў гэтай прафесіі як прыстойны чалавек.

Строга кажучы, мае дачыненні з літаратурным працэсам у якасці аўтара літаратурна-крытычных тэкстаў (артыкулаў, рэцэнзій, эсэ) заўсёды былі «ўскладнены» ўласна рэдактарскімі практыкамі: апроч «Першацвета» і «Нёмана», быў «ЛіМ», дзе працавалі выдатныя пісьменнікі і не менш выдатныя рэдактары Анатоль Кудравец, Уладзімір Машкоў, Генадзь Бубнаў, Алесь Жук, Анатоль Казлоў і іншыя.

— Калісьці маладых аўтараў прасейвалі праз сіта тоўстых літаратурных часопісаў, з кожным працаваў рэдактар. Цяпер часта ўсё пачынаецца адразу з кнігі, і далёка не ў кожнай ёсць рэдактар і нават карэктар. Які шлях у літаратуру для аўтара-пачаткоўца вам падаецца найбольш плённым?

Найбольш удалай формулай стасункаў рэдактара і аўтара мне бачыцца стратэгія колішняй рэдакцыі «Крыніцы», калі ў яе склад уваходзілі Валянцін Акудовіч, Алесь Разанаў, Леанід Галубовіч. З Леанідам Галубовічам пашчасціла пасля працаваць і ў «ЛіМе», дагэтуль лічу гэта ўнікальным шанцункам нязмушанай вучобы прафесіі і набыцця таемных ведаў захавання чалавекалюбства ў асяродку творчых людзей, дзе ўсе па вызначэнні відавочныя ці прыхаваныя геніі. Логіка была простая, але надзвычай сумленная: тэкст ніхто не перапісвае, калі ён здзейсніўся як тэкст — бяром і рыхтуем з дарэчнай (неабходнай і дастатковай) праўкай; калі тэксту, па сутнасці, няма — не варта прымаць у друк.

Мне падаецца, што літаратурны рэдактар для мастацкага дыскурсу — гэта талент адмысловы; без пэўнай сукупнасці-супольнасці таленавітых рэдактараў (многія з якіх былі і таленавітымі празаікамі, паэтамі, крытыкамі) літаратурныя пакаленні сённяшніх сарака-, пяцідзесяці-, шасцідзесяцігадовых былі б іншымі. У пэўным сэнсе, «вонкавае аблічча» беларускай літаратуры апошняй трэці ХХ – пачатку ХХІ ст. было б іншым.

Гэта інтуітыўна разумеюць і маладыя літаратары — якраз з прычыны культурнага прагматызму і, вядома, адукаванасці. Дэбютныя кніжныя выданні нярэдка дэманструюць не толькі выдатную абазнанасць іх аўтараў у гісторыі і тэорыі культуры, мастацтва, уласна літаратуры, але і ў сферы кнігавыдання, маркетынгавых стратэгій. Якаснае рэдагаванне кніг сённяшнімі творцамі-прагматыкамі (насамрэч таленавітымі) успрымаецца неад’емнай часткай працэсу асваення літпрасторы. Думаю, якраз прагматызм падказвае маладым калегам найбольш лагічны шлях да атрымання якаснага выніку — кнігі, што спраўдзілася як факт сучаснага мастацтва ва ўсіх аспектах (і змястоўных, і вонкава-фармальных).

— Інтэрнэт, дзе можна апублікавацца і атрымаць імгненны водгук, — гэта добра для пачаткоўца ці наадварот?

— Было б дзіўна, калі б у антычныя часы хтосьці не любіў Зеўса з тае хоць бы прычыны, што катэгорыя «любові-нелюбові» тут непрыдатная. Падобна да колішняга Зеўса, Сеціва ў вялікай ступені вызначае сістэму каардынат быцця інфармацыйнага грамадства, яго форму і змест. То-бок сённяшні аўтар-пачатковец папросту не мае шанцаў унікнуць інтэрнэта, ігнараваць яго, пачынаючы з мінімальнага абвяшчэння пра «я – ёсць, я – тут». Што да водгукаў на творы, варта ад пачатку браць пад увагу «законы жанру». Літаратурна-ангажаваны беларускі сегмент Сеціва ўтрымлівае прафесійную літаратурную рэфлексію (у выглядзе асобных публікацый і праектаў), але ўплывовасць яе наўпрост абумоўлена яе прысутнасцю (то-бок імкнецца да мінімуму — нават у параўнані з сярэдзінай 2000-х). Адпаведна, самаабвешчаным лідарам становіцца крытыка карыстальніцкая, сутнасць якой паўстае з сукупнасці такіх рысаў, як «імгненнасць», эмацыянальнасць, падкрэсленая суб’ектыўнасць, нават правакатыўнасць выказвання, суб’ектыўная ацэначнасць замест аналітычнасці і г. д. Карыстальніцкая крытыка ў Сеціве — гэта адмысловы «новы фальклор», калектыўны і нярэдка ананімны. Меркаванні «калектыўнага аўтара» цікава вывучаць, іх можна браць пад увагу як феномен літаратурнага надвор’я, але я маю вялікі сумнеў у тым, што аўтар, паслядоўна скіраваны на самавыражэнне ў творчасці і праз яе, будзе адно на іх будаваць уласную самаацэнку.

— Малады пісьменнік, безумоўна, чытае калег па цэху — вучыцца, выбудоўвае нейкія іерархіі. На што варта яму ці ёй арыентавацца ў ацэнцы чужых тэкстаў? На меркаванні крытыкаў у літчасопісах? Медыйных экспертаў? Кніжных блогераў? Парады фрэндаў у сацсетках? На літаратурныя прэміі? Продажы на кіжным рынку?

— Слухаць іншых варта, аднак па выніку слухаемся мы найчасцей сябе. Мне падаецца, што ў ацэнцы чужых тэкстаў найбольш плённае спалучэнне падыходаў этнаграфічнага (збіральніцкага) і аналітычнага. Самая розная інфармацыя пра твор можа быць карыснай: ад крытычных разбораў да згадак пра кулінарныя зацікаўленні аўтара. Іншая справа, што вы з ёю будзеце рабіць пасля: скінеце ў агульную кучу «таго-што-можа спратрэбіцца-калі-небудзь» ці будзеце даводзіць да ладу, узважваць розныя меркаванні, назіранні, уражанні, статыстычныя даныя і г. д. Інакш кажучы, браць пад увагу можна самыя розныя ацэнкі з розных крыніц інфармацыі, важна іх пасля ўзважыць на сваіх унутраных эстэтычных «шалях».

Прафесійны інструмент крытыка і рэдактара — літаратурны густ. Ці можна вырасціць у сабе аб’ектыўнага крытыка ўласных тэкстаў?

— Я не веру ў літаратурны густ як у раптоўны талент, дар ці спадчыннасць. Гэта заўсёды вынік працяглага скіраванага працэсу сама(адукацыі), самафарміравання. Я скептычна стаўлюся да аб’ектыўнасці ў прасторы гуманітарных ведаў, дзе, як вядома, чалавек з’яўляецца і аб’ектам, і суб’ектам асэнсавання. Адпаведна, веру ў тое, што вынікам эфектыўнай і разнастайнай (сама)адукацыі і сталення — дзе творчае неаддзельнае ад асобаснага — можа стаць нейкая дасведчанасць, назавіце гэта кампетэнтнасцю, якая будзе актывавацца не толькі падчас сутыкнення з чужымі тэкстам, але і падчас асэнсавання вынікаў уласнай творчасці.

— Стратэгію з’яўлення беларускага бестсэлера вызначыць даволі цяжка, але можна, прынамсі, сцвярджаць: прасоўванне кнігі ўсё больш робіцца адным з найважнейшых фактараў поспеху. Ці варта маладому пісьменніку ахвяраваць час на маркетынгавыя захады, актыўнічаць у сацсетках, на прэзентацыях?

— Гэта Андрэй Федарэнка можа сабе дазволіць татальнае адпрэчванне самапрасоўвання ў любых фарматах — з яго рэпутацыяй, падмацаванай рэгулярным творчым поспехам; згадаем, напрыклад, новую кнігу «Жэтон на метро» (2020), якая свайго чытача знайшла без удзелу аўтара. А ў пачаткоўца выбар небагаты: малады аўтар сёння не мае шанцаў быць абсалютна «антыпублічным» менавіта з той прычыны, што спецыфіка актуалізацыі культурных падзей, асабліва новых, у інфармацыйнай прасторы вымагае персанальнага ўдзелу.

— Якую самую галоўную параду вы далі б пісьменнікам-пачаткоўцам?

— Даваць парады я лічу малаэфектыўнай справай, бо ўнікнуць ментарства тут нячаста ўдаецца, а гэта наўпроставы шлях да ўзаемнага раздражнення паміж тым, хто параду дае, і тым, хто яе нібыта й не прасіў. Магу адно падзяліцца тым прынцыпам, якім кіруюся сама ў прафесійным жыцці (у тым ліку звязаным з літаратурай): рабі, што лічыш вартым і неабходным, — пакуль гэта па-сапраўднаму табе цікава і важна. Бо залішне тонкая мяжа аддзяляе любімую прафесію ад знялюбленай работы, а літаратуру як спосаб жыць у сённяшнім спецыфічным часе — ад спосабу як-небудзь у ім выжываць.

 

Гутарыла Алена Брава

Фота: асабісты архіў І. Шаўляковай-Барзенка

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

«Сумныя» прадукты — прэч з халадзільніка!

Грамадства

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

Пасля смерці Сталіна «жалезная заслона», якая аддзяляла Савецкі Саюз ад навакольнага свету, прыадчынілася.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

АВЕН. Неабходна будзе сканцэнтраваць намаганні на рабоце.

Грамадства

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

«Ні разу не пашкадавала, што прыйшла працаваць у такую ўнікальную структуру, як спажыўкааперацыя»