Вы тут

Чым небяспечная сузалежнасць, i як яе перамагчы


Не, яны не п'юць разам з iмi гарэлку, не ўжываюць наркотыкi i не гуляюць у казiно. У сваякоў развiваецца iншая залежнасць — псiхалагiчная. Яны цалкам падпарадкоўваюць сваё жыццё «хвораму». «Як я яго кiну — ён жа без мяне прападзе!» Цi «Як я яму есцi не прыгатую — ён жа будзе харчавацца адным спiртным!» Для людзей, якiя падпарадкавалi сваё жыццё выратаванню алкаголiкаў цi наркаманаў, iснуе спецыяльны тэрмiн — сузалежнасць. Як яна фармiруецца i цi кожны да яе схiльны, чым яна небяспечная для дзяцей, як не падтрымлiваць залежнасць свайго блiзкага i што такое «жорсткая любоў», расказаў псiхолаг, гештальт-тэрапеўт, кiраўнiк рэабiлiтацыйнага цэнтра «Радуга» Аляксандр Фёдараў.


— Хто ўцягваецца ў сузалежнасць?

— Залежны чалавек, як правiла, жыве не адзiн, у яго ёсць блiзкiя — бацькi, браты цi сёстры, жонка цi муж. Калi алкагалiзм — гэта хвароба, i ў хворага ёсць змяненнi псiхiкi i паводзiн, то непазбежна, што ў тых, хто знаходзiцца з iм у блiзкiм кантакце, таксама мяняецца i псiхiка, i паводзiны. Сузалежнасць як хваробу не выдзяляюць, але спецыялiсты ацэньваюць яе як вельмi хваравiты стан.

— У чым праяўляецца сузалежнасць?

— Калi глабальна, то фокус увагi чалавека перамяшчаецца з сябе на свайго блiзкага. Прычым блiзкi можа быць якi заўгодна — не толькi алкаголiк, але i наркаман, гульняман. А калi паглядзець больш шырока, то iнвалiд цi састарэлы блiзкi сваяк,
да якога ў сузалежнага моцная эмацыянальная прыхiльнасць. I чалавек пачынае думаць не пра сябе i свае патрэбы, не пра тое, што яму дорага i важна, а пра гэтага блiзкага чалавека.

— I як мяняюцца iх адносiны?

— У першую чаргу з боку сузалежнага ўзнiкае кантроль. Ён iмкнецца кантраляваць свайго залежнага блiзкага, каб ён не пiў, цi пiў, але ў абмежаванай колькасцi. Калi гэта наркаман, то, напрыклад, увесь час правярае зрэнкi. Гэта частыя званкi, скажам, па пяць-сем разоў на дзень. «Ты выйшаў з работы? I дзе ты цяпер? Зайшоў у магазiн? А што набываеш?» Калi чалавек у гасцях, то мацi цi жонка таксама некалькi разоў тэлефануюць: «З кiм ты цяпер? Чаму я не чую iх галасы? А няхай яны пацвердзяць». Такi стыль паводзiнаў — гэта своеасаблiвая «норма» для сузалежных адносiн.

Таксама характэрны навязлiвы стыль паводзiн. Часта — нават гiперапека i неразумны звышклопат. «Цi цёпла ты апрануты?» У адносiнах да 40-гадовага мужчыны гэта недарэчна. Або мацi тэлефануе дарослай дачцэ: «Ты паела? А як у вас справы? Вы не пасварылiся?» Гiперапека i звышклопат залежных людзей раздражняюць i злуюць. Такiя паводзiны могуць быць нават штуршком да зрыву, каб чалавек, якi ў цяперашнi момант цвярозы, вярнуўся да ўжывання. Гэта, канешне, не галоўная прычына, але яна мае месца.

Сузалежнасць можа праяўляцца i ў выглядзе агрэсii. Нярэдка клопат (зрабi тое, схадзi туды, пабудзь дома) не прыносiць поспеху. Блiзкi б'ецца за цвярозасць — грошы плацiць, у наркалогiю ўладкоўвае, хворага «пракапваюць» пасля запою, а ён выходзiць i праз тыдзень зноў «у хлам». Пасля такога рукi апускаюцца, чалавек можа ўпадаць у адчай, лiць слёзы. А потым з'яўляецца законная злосць. I сузалежны пачынае праяўляць агрэсiю — у лепшым выпадку на словах (скандалы, лаянкi), а часцяком гэта i бiццё.

— Сузалежнасць — гэта больш жаночая праблема?

— Мужчынам гэта таксама ўласцiва, хоць, можа быць, i не так ярка праяўляецца. Да прыкладу, некалькi гадоў таму ў мяне на прыёме быў бацька маладога наркамана. Ён стараўся i на рэабiлiтацыю яго ўладкаваць, i на псiхатэрапiю, але нiчога не дапамагала. Малады чалавек упарта вяртаўся да ўжывання наркотыкаў, i ўсё выглядала вельмi сумна. Бацька прызнаўся: «У мяне былi думкi зламаць яму пазваночнiк. I няхай ён будзе лепш ляжачы, але не зможа больш ужываць наркотыкi. Я буду яго любiць i клапацiцца аб iм у такiм выглядзе».

— Любы чалавек схiльны да сузалежнасцi? Цi кожная жанчына стане сузалежнай, працяглы час жывучы з алкаголiкам?

— Ёсць розныя погляды на паходжанне сузалежнасцi. Паводле некаторых амерыканскiх даследаванняў, да яе схiльныя 98 % насельнiцтва. Тут размова iдзе пра структуру асобы, пра недасканаласць чалавечай прыроды. Схiльнасць да сузалежнасцi ёсць амаль у кожнага, пытанне толькi ў яе ступенi: у кагосьцi крыху, у некага больш, у кагосьцi шмат, у некага зашмат. Па сутнасцi асоба ў чалавека залежнага i сузалежнага вельмi падобная, яе можна назваць залежнай структурай асобы. I закладваецца гэта ў бацькоўскай сям'i. Тут адыгрываюць ролю шэраг фактараў, i дамiнуюць, як правiла, псiхалагiчныя траўмы з варыяцыямi гвалту. Зразумела, важныя спадчыннасць i выхаванне. I закладваецца гэта ва ўзросце ад нараджэння да 3-7 гадоў. Гвалт можа быць рознага кшталту: фiзiчны, сексуальны ў тым лiку, эмацыянальны, духоўны. Гэта глеба для фармiравання залежнай структуры асобы.

Прычым гвалт не заўсёды вiдавочны: гэта могуць быць нейкiя падаўленыя эмоцыi ў бацькоў. Яны могуць быць адукаваныя i iнтэлiгентныя, знешне ўсё выглядае добра i правiльна, але ў сваiх сем'ях iм недадалi пяшчоты i не навучылi эмацыянальнай культуры. I яны халодныя i скаваныя. Адпаведна, цяпла ў сям'i мала: не прынята пацалаваць у шчаку, сказаць шчырыя словы. I такiх сем'яў нямала. Знешне ўсё добра, а цеплынi не стае, i дзiця ёй не навучаецца. Бацькi пасварылiся i не размаўляюць адно з адным. Атмасфера негатыву выразна адчуваецца, дзiця не можа гэта растлумачыць, але разумее, што яму тут дрэнна.

Моцныя дзiцячыя перажываннi могуць быць таксiчныя: вiна, страх, злосць. I жыць з гэтым даволi дыскамфортна, таму чалавек шукае спосаб, як аблегчыць свой стан. Варыянтаў шмат, адзiн з iх — работа, тады ён становiцца працаголiкам. Здавалася б, нiчога дрэннага, але калi чалавек усяго сябе ў яе ўкладае, ён недадае сям'i, дзецям, у яго мала хобi i сяброў — пакутуюць усе астатнiя бакi жыцця. Таксама гэта можа быць эмацыянальная залежнасць, сексагалiзм, рэлiгiйны цi iншы фанатызм, гульняманiя, залежнасць ад шопiнгу. I як варыянт развiцця падзей — наркаманiя i алкагалiзм.

— Калi з залежным чалавекам жывуць у тым лiку i непаўналетнiя дзецi, яны таксама пакутуюць ад сузалежнасцi?

— Дзяцей гэта траўмiруе, i вельмi моцна. Пералiчаныя таксiчныя эмоцыi менавiта тут i праяўляюцца. П'яны тата можа накрычаць, пабiць, зняважыць. А магчыма, i не. Але ўсё роўна добры тата кудысьцi знiкае, а п'яны ляжыць дзесьцi ў сваiм пакоi, да яго страшна i непрыемна падысцi, ад яго дрэнна пахне. Вось гэта таксiчны сорам. Пра гэта сорамна расказаць равеснiкам i сябрам.

У такiх траўмiраваных дзяцей, якiя жывуць у падобнай атмасферы, вялiкiя шанцы стаць хiмiчна залежнымi. Бо тут i спадчыннасць, i прыклад перад вачыма. Бо калi дзiця не бачыць i не разумее, як гэта, то яно, хутчэй за ўсё, туды i не палезе. А калi ў мамы, таты, братоў цi сясцёр такi спосаб жыцця, то здаецца, што гэта нармальна. А магчымы i супрацьлеглы эфект: у дзiцяцi можа назаўсёды сфармiравацца агiда да спiртнога цi наркотыкаў. Але пры гэтым ёсць некаторая камплiментарнасць: дзяўчынку, у якой бацька-алкаголiк, будзе цягнуць да алкаголiкаў-мужчын. Не абавязкова, што так адбудзецца, але вялiкая верагоднасць, што сузалежная дзяўчына выбера сабе мужа-алкаголiка. Бо вобраз каханага мужчыны, як правiла, падобны на бацьку.

— Што рабiць сузалежнаму? Кiнуць алкаголiка i жыць сваiм жыццём? Цi iсцi да нарколагаў i псiхатэрапеўтаў i старацца яго выцягнуць?

— Складанае пытанне, i адназначнага адказу няма. Часам дзяўчатам, якiя ходзяць на псiхатэрапiю, хочацца сказаць: уцякай, бо нiчога добрага цябе там не чакае, толькi боль i пакуты. А дзесьцi мае сэнс i пазмагацца.

— I гэта барацьба прыносiць вынiкi?

— Канешне, iнакш не было б сэнсу гэтым займацца. На рэабiлiтацыю людзi трапляюць па розных прычынах. I назусiм адмовiцца ад наркотыкаў, спiртнога цi гульнi — такiх асабiстых усвядомленых рашэнняў адзiнкi. Гэты чалавек дасягнуў дна, паранiўся, у яго яшчэ не надта спрагрэсiравала залежнасць, i ён бяжыць па дапамогу. Але ў асноўным матывацыя не ўнутраная, а знешняя — вымушаюць iсцi да нас лячыцца або працадаўца (калi чалавек не так запушчаны i начальнiк у тэме, хоча дапамагчы i дае апошнi шанц), i чалавек за гэты шанц можа ўхапiцца. Або жонка, сястра, брат, дарослыя дзецi — вось такiх сiтуацый больш за ўсё. Або ты iдзеш i па-сур'ёзнаму лечышся без усялякiх «калi» i «можа быць», або развод. Цi дзецi кажуць, што мы з табой, бацька, у супрацьлеглым выпадку больш кантактаваць не будзем. Гэта прыклады так званай жорсткай любовi. Гэта цэлая сiстэма, распрацаваная ў Англii згуртаваннем бацькоў наркаманаў. Яны не адмаўляюцца ад блiзкага, але i не патураюць яго слабасцi. А ставяць вельмi жорсткiя катэгарычныя ўмовы: калi хочаш, каб у нас былi адносiны, падтрымка i дапамога, то iдзеш i лечышся проста зараз.

— Дарэчы, цiкава, колькi людзей з тых, хто прыходзiць на рэабiлiтацыю ў праграму «Радуга», вытрымлiвае ўсе этапы?

— Пэўная колькасць, канешне, не вытрымлiвае i збягае, або мы выпiсваем за сур'ёзнае парушэнне правiлаў. Працэнтаў 80 % iх цалкам праходзіць. З тых, хто прайшоў «Радугу», каля 30 % наркаманаў i каля 40 % алкаголiкаў дасягае паспяховай доўгатэрмiновай рэмiсii. Яшчэ лепшы паказчык у жанчын — каля 45–50 %. I гэта вельмi шмат. Бо насамрэч шанцы на цвярозасць не такiя i вялiкiя.

— Вяртаючыся да сузалежнасцi. Што з ёй рабiць?

— У першую чаргу звярнуцца да спецыялiста i атрымаць мiнiмальныя веды. Спецыялiст растлумачыць, што такое залежнасць i сузалежнасць i як з гэтым змагацца. Штосьцi можна пашукаць самастойна ў iнтэрнэце, але лепш усё ж, калi тлумачыць прафесiянал. Рашыцца на пэўныя дзеяннi многiм складана. I тут можа дапамагчы псiхатэрапiя, але гэта не так проста, бо каштуе грошай. Ёсць яшчэ варыянт — групы для сузалежных, так званыя «Ал-Анон». Ёсць арганiзацыя «Дарослыя дзецi алкаголiкаў», там таксама можна атрымаць карысную дапамогу. Важна зразумець праблему i знайсцi людзей, якiя могуць дапамагчы i падказаць. I не падтрымлiваць залежнасць, а супрацьстаяць ёй.

— I як яе не падтрымлiваць?

— У першую чаргу перавесцi фокус на сябе i ўспомнiць пра свае патрэбы. Прагулкi, сябры, кiно, тэатр, басейн, вязанне. А ў адносiнах да залежнага — «жорсткая любоў». На пачатковых стадыях злоўжыванне — гэта сакрэт сям'i, такое, як правiла, хаваецца ад навакольных. Цi тое, што яно проста ёсць, цi тое, што яно празмернае, цi яго наступствы — пра ўсё гэта маўчаць. I ёсць спосаб барацьбы, пакуль чалавек не зайшоў далёка, пакуль хвароба прагрэсiруе не моцна. Гэта сорам i страх наступстваў. Такiм чынам прапiсваецца план санкцый. Калi ты, скажам, цягам трох дзён не звярнуўся да нарколага, то тэлефаную ўсiм сваякам i блiзкiм, пiшу пiсьмы i кажу, што ты захварэў, ты алкаголiк, прашу паўздзейнiчаць. I абавязкова прывесцi «прыгавор» у выкананне, каб чалавек разумеў, што гэта не жарты. Калi прыгавор выкананы, усе блiзкiя ў курсе, наступны этап: калi яшчэ тры днi праходзiць, i ты не пачынаеш лячыцца, тэлефаную ўсiм тваiм сябрам — з кiм вучыўся, працуеш, ездзiш на рыбалку. I таксама прыводзiцца ў выкананне. Трэцi этап: паведамляю ў школу, дзе вучыцца тваё дзiця... I такiх этапаў некалькi.

— Вельмi жорсткi план, не кожны зможа яго выканаць.

— Але гэта сiстэма працуе. Так, трэба мець цвёрдасць i ўпэўненасць, бо гэта сапраўды крайне балюча i адбываецца вельмi жорсткая канфрантацыя. Тут важна ўсведамляць, што гэта не помста, а менавiта «жорсткая любоў». Алкаголiкi i наркаманы — гэта няправiльна выхаваныя цi недавыхаваныя дзецi. I да iх выхавання прыходзiцца вяртацца ў дарослым узросце.

Алена КРАВЕЦ

Загаловак у газеце: Кiдаць цi выратоўваць?

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.