Вы тут

Франтавiк Мiхаiл Чэпiк эксперыментаваў з аэражывапiсам


Ад рэдакцыi. У гiсторыi беларускага мастацтва хапае таямнiц. Колькi вартых iмёнаў застаецца ў ценi, колькi схавана фактаў пра вядомых мастакоў, якiя дазволiлi б па-iншаму зiрнуць на iх творчасць. Некаторыя з гэтых таямнiц раскрые для чытачоў «Звязды» ў сваёй аўтарскай рубрыцы мастацтвазнаўца, вядучы навуковы супрацоўнiк Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублiкi Беларусь Надзея Усава.


«Люда i Света».

У год 75-годдзя Перамогi хочацца ўспомнiць пра мастакоў-радавых вайны, сапраўдных франтавiкоў. Такiх, як Мiхаiл Пiлiпавiч Чэпiк (1925—2000). Прайшло ўжо 20 гадоў з дня яго смерцi, i здаецца, што цяпер яго мала хто памятае, акрамя некалькiх калекцыянераў, што прадбачлiва купляюць яго творы.

Гэтага мастака амаль няма ў iнтэрнэце, адсутнiчаюць кнiгi, альбомы пра яго, яго карцiн не ўбачыць у экспазiцыях музеяў.

Вясковы хлопец, зямляк Васiля Быкава, народжаны ў вёсцы Залессе пад Лепелем на Вiцебшчыне, нечакана апынуўся на ўзроўнi самых наватарскiх пошукаў ХХ стагоддзя. Ён, нават не падазраючы пра aeropittura — аэражывапiс, аб пазнейшых шуканнях i манiфесце другой хвалi iтальянскiх футурыстаў, рабiў, па-сутнасцi, тыя ж адкрыццi ў светабачаннi, колеры i перспектыве.

Як хлапчук з беларускай глыбiнкi, са шматдзетнай сям'i з непiсьменнай мацi i дэспатычным бацькам здолеў прабiцца ў сталiцу, паступiць у Маскоўскае мастацкае вучылiшча iмя Калiнiна?

Спачатку сельскi настаўнiк заўважыў, што хлопчык старанна перамалёўвае карцiнкi з буквара, i купiў яму ў горадзе фарбы i алоўкi. А ў 1940 годзе Чэпiк паехаў у Маскву з драўляным, пазбiваным з дошак, чамаданам, у даматканых штанах — старшыня калгаса даў грошай на чыгуначны квiток.

З Масквы адправiлi назад, сказалi памаляваць з натуры: кароў, дамы — усё, што бачыў. Год маляваў — i паступiў. Начаваў у кладоўцы на тапчане ў вартаўнiцы вучылiшча, якая яго пашкадавала. Падпрацоўваў, як мог. Мянушка ў яго была «Мастак», так сябе называў па-беларуску, пакуль не навучыўся гаварыць па-руску. У 1943 годзе быў прызваны ў армiю, ваяваў стралком на 3-м Украiнскiм фронце, браў Будапешт, скончыў вайну пад Венай. Выратавала кантузiя — перавялi ў шпiталь санiтарам, i праз два гады пасля заканчэння вайны ён вярнуўся на радзiму. На трох яго братоў мацi атрымала пахаванкi.

У 1947 годзе ў будынку Опернага тэатра адкрылася Мiнскае мастацкае вучылiшча. Чэпiк быў прыняты без экзаменаў i вучыўся ў выдатных педагогаў Льва Лейтмана i Валянцiна Волкава.

Пра вайну ўспамiнаў часта: шараговым пехацiнцам правёў суткi ў балоце i «зарабiў» на ўсё жыццё хваробу лёгкiх i празмерную нервовасць.

Чэпiк скончыў вучылiшча ў 1951 годзе. Што гэта быў за выпуск, якiя iмёны! Мiхаiл Савiцкi, Леанiд Шчамялёў, Вiктар Грамыка, Мацвей Басаў. Хто ваяваў, хто быў у канцлагеры... Розныя мастакi, i Чэпiк роўны сярод iх. Тады не мог ён ведаць, увайшоўшы ў будынак Опернага тэатра ў 1947 годзе, што той стане яго другiм домам яшчэ на 35 гадоў. Мiхаiл Чэпiк быў прыняты на работу мастаком-дэкаратарам. На фотаздымках ён — з гiтарай, кучаравы i худы, але начыста пазбаўлены ўсялякай багемнасцi.

«Зiма, сыходзь».

Звычайнае знаёмства на вулiцы з простай, мiлай цемнавокай дзяўчынай перарасло ў глыбокае пачуццё, якому ён быў верны ўсё жыццё. Тася, яго выбраннiца, адседзела тры гады ў лагеры ў Прымор'i за тое, што збегла з тэкстыльнага камбiната пад Масквой, дзе былi невыносныя ўмовы. Працавала ў атэлье i выдатна шыла ўручную, без машынкi — як парыжская краўчыха. Бывае, сшые сабе сукенку, апране, актрысы тэатра абступяць яе i вохкаюць. У сям'i Чэпiкаў, як у казцы «Пунсовая кветачка», нарадзiлiся тры дачкi — Валянцiна, Людмiла i Святлана,— якiх мастак песцiў, як мог. Яны таксама пасля сталi мастачкамi, бо ў доме заўсёды пахла фарбамi i ляжалi алоўкi.

Да Опернага тэатра прывязаўся душою. Калектыў мастацкiх майстэрняў быў маленькi i дружны, а Чэпiку падабалася сумесная праца. Толькi вечарамi i ў выхадныя пiсаў для сябе. Вядома, яго шанавалi не ўсе: акадэмiй не сканчаў, а таўро тэатральнага мастака было адзнакай маргiнальнасцi. Ды i ўласна тэатральным мастаком ён не быў, выконваў чужыя эскiзы — дыпламаваных мастакоў Мiкалаева, Масленнiкава, потым Лысiка. Аформiў сам толькi пару спектакляў. Але гэты вясковы ўраджэнец, якi 35 гадоў прапрацаваў у тэатры, мог па двух тактах пазнаць любую оперу i балет, i жонку з яе чатырма класамi адукацыi прывучыў да оперы, арыi з якiх яна ведала на памяць.

Фактычна, у гады сацыялiстычнага рэалiзма, у самы росквiт суровага стылю Чэпiк быў iнтуiтыўны, але перакананы фармалiст — фавiст i футурыст — прыхiльнiк яркага адкрытага колеру i планетарнага бачання (хоць нi разу не лётаў на самалёце). Ён бы так сябе не назваў, вядома. Але для яго было важна не што пiсаць, а як пiсаць. Ён умеў выбраць нечаканы ракурс — часта з вышынi птушынага палёту. Колер быў яго стыхiяй, i мы не можам назваць у ХХ стагоддзi мастака, настолькi арганiчнага ў сваiм каляровым шаленстве. Чэпiк стварыў свой вобраз Мiнска. Рэальная шэрасць цагляных пяцiпавярховак i бетонных панэлек 1960-х ператварылася ў яго ў святочную феерыю Горада-мары. Няўжо гэта савецкi Мiнск? — задаеш сабе пытанне, разглядаючы яго гуашы (ён як тэатральны мастак любiў гэтую тэхнiку).

У апошнiя гады, у суровыя 1990-я, яго мучылi наступствы ваеннай кантузii. Найлепшыя яго карцiны за бесцань скупiлi iтальянскiя галерысты. Даводзiлася нават зарабляць, распiсваючы яйкi i матрошкi. Ён стаў нелюдзiмы i змрочны.

Мастак не дажыў да свайго 75-годдзя i персанальнай выстаўкi ў Палацы мастацтваў. У 2002 годзе, ужо пасля яго смерцi, гэтая выстаўка стала адкрыццём для многiх калег.

Надзея Усава

Загаловак у газеце: Футурыст з Опернага тэатра

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Якой сёння павінна быць маладзёжная газета? Пра што і як размаўляць з моладдзю?

Грамадства

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

15 новых спецыяльнасцяў, у тым ліку чатыры абсалютна новыя, па якіх падрыхтоўка раней нідзе не вялася, адкрыюцца сёлета ў беларускіх ВНУ.

Грамадства

Стаўка на веды. У што верылі хлопцы і дзяўчаты 1920—30-х гадоў?

Стаўка на веды. У што верылі хлопцы і дзяўчаты 1920—30-х гадоў?

Якую ролю адыграла моладзь у эканамічным і культурным жыцці краіны.