Вы тут

Лiстапады Яўгенii Янiшчыц. Дзённiкавыя штрыхi да партрэта


У лiстападзе спаўняецца 72 гады з дня нараджэння паэтэсы, класiка беларускай лiтаратуры Яўгенii Янiшчыц, i 32 гады, як яна адляцела ў лепшы свет. Яна пражыла ўсяго 40. Я добра памятаю яе i часта ўспамiнаю з удзячнасцю. У маiх дзённiках ёсць запiсы пра нашы сустрэчы. Сёе-тое прапаную чытачам.


Студэнтка ўніверсітэта. Мінск, 1967 год.

25.03.80. Сёння вечарам у сем гадзiн хадзiў да Алеся Пiсьмянкова. На вахце сустрэў Кастуся Цыбульскага. Ад яго даведаўся, што ў iнтэрнаце фiлфака будзе вечарына. Я застаўся. У ленпакоi назбiралася студэнтаў. Спачатку сядзеў, а потым саступiў месца дзяўчатам. Убачыў Язэпа Янушкевiча. Ён быў у першым радзе. Прысутнiчалi Яўгенiя Янiшчыц i народная артыстка Марыя Захарэвiч, мастачка Нэлi Шчасная i дырэктар школы. Янiшчыц пачытала вершы пра мацi.

7.07.86. Мне трэба было ў «Маладосць». Зноў сустрэўся з Анатолем Сысам. Нейкi ён фанабэрысты крыху, быццам сядзiць на якой пасадзе. Удвух чакалi Янiшчыц. Iшоў дождж. Пахаладала.

20.08.86. Быў у Мiнску ў выдавецтве. Гаварыў з Вадзiмам Спрынчанам. Зноў пра ўзаемаадносiны памiж пiсьменнiкамi, пра плёткi. У «Маладосцi» добра пагаварыў з Яўгенiяй Янiшчыц.

28.08.86. Прыехаў у Мiнск з Масквы, з вучобы. У «Маладосцi» Уладзiмiр Саламаха запрашаў пераначаваць. Адмовiўся, бо абяцаў быць у Гараднiцкiх. Зайшоў да Янiшчыц. Мяне сфоткалi. Янiшчыц дала тры рублi, каб купiў яе сыну сшыткаў у Маскве. Падпiсала паляку (майму аднакурснiку па Лiтiнстытуце) кнiжкi.

14.03.88. Пад'ехаў у «Маладосць». Якраз была Яўгенiя Янiшчыц. Сустрэла ўсмешкай, добрым настроем. Я не паспеў запытацца пра вершы (прыехаў па справе да Леанiда Дайнекi), як яна сказала: «Мне вельмi спадабалiся вашы вершы. I твае, i жонкi. Мяне яны проста ўразiлi. Я рада за вас. Будзем даваць вялiкiя падборкi недзе восенню. Перадавай Людмiле прывiтанне». Добры настрой пасля размовы з Яўгенiяй Янiшчыц захоўваецца i цяпер, вечарам.

18.04.88. Працую ў часопiсе «Беларусь». Зайшоў В. Ракiцкi — прынёс «Круглы стол». I мне стала весялей. Нечакана пазванiлi з «Маладосцi» — Янiшчыц прасiла аўтабiяграфiю. Даюць мае вершы ў шосты нумар. Звесткi пра сябе прадыктаваў Янку Сiпакову. Па-мойму, у «Маладосцi» на сёння працуюць самыя душэўныя людзi, пасля размовы з якiмi адчуваеш сябе чалавекам, якi нечага варты ў гэтым жыццi.

17.06.88. Званiла Янiшчыц. Пыталася пра мае кватэрныя справы. Калi нам з Людай выдзеляць яе хату, то яна грошы, што трэба здаваць на рамонт, аддасць нам, каб мы самi вырашалi, што i як рабiць у кватэры. Так параiў Уладзiмiр Дамашэвiч.

2.08.88. Сёння з Людай быў у Яўгенii Янiшчыц дома — глядзелi кватэру i мэблю, якую яна нам пакiне пасля свайго пераезду. Я не чакаў, што так добра ставiцца да нас Яўгенiя Iосiфаўна. А яна сама маладзец — з сынам адна трымаецца — не скардзiцца на жыццё, на лёс. Колькi ў ёй энергii фiзiчнай i духоўнай! Яна мне нечым напамiнае Цётку. Не толькi прычоскай, але i высокай духоўнасцю, таемнасцю…

У Янiшчыц прагаманiлi амаль тры гадзiны. Яна дзiвiлася, што прыходзiлi да яе N i N i дзякавалi за надрукаваныя вершы. Але iх творы ў «Маладосцi» — сказала Яўгенiя Iосiфаўна — былi надрукаваны не таму, што яны генiяльныя, а таму, каб не казалi пасля: «Вось Янiшчыц маладых зацiскае. Чытач разбярэцца... А так пiсаць, як яны, — гэта злачынства».

Выйшлi на вулiцу, а там дождж. I Яўгенiя Янiшчыц сказала нам: «Гэта вам на шчасце дождж...»

Данута Бічэль, Жэня Янішчыц. Масква, 1969 г.

13.08.88. Учора збег з работы дапамагаць Яўгенii Янiшчыц пераязджаць на новую кватэру. Прыйшлi М. Мятлiцкi, В. Спрынчан, У. Саламаха, К. Жук i я. Шуму, гаму нарабiлi, але ўсё перанеслi ў машыну акуратна. На новую кватэру перавезлi хутка, ды i рэчы ўзнялi на восьмы паверх, як сапраўдныя рабацягi. Кватэра цудоўная! Сядзелi доўга — хвалiлi гаспадыню i самi сябе. Мятлiцкi i Саламаха сядзелi па краях i, як Вадзiм сказаў: «Крайнасцi кiдаюцца ў крайнасцi», спрачалiся. Невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, каб у час перакуру Мiкола не заснуў, а Валодзя не захацеў пайсцi дамоў. Я правёў Саламаху да вулiцы. Цяпер перажываю — як ён там даехаў дахаты. Калi я вярнуўся ў кватэру, то тут ужо Жук прычапiўся да мяне, каб высветлiць, чаму сябрую з нейкiм яго аднакурснiкам па ВПШ, якi, на яго думку, з'яўляецца стукачом. I колькi я нi казаў Кастусю, што ў ВПШ нiкога зусiм не ведаю, ён не пакiдаў мяне ў спакоi. Шумелi доўга. Яўгенiя Iосiфаўна абараняла мяне, як i Вадзiм: «Я Вiцю ў крыўду не дам!» Пакуль мы шумелi, Мiкола спакойна адпачываў. Маладзец! Каб урэшце не пабiцца з Жуком, я, падзякаваўшы за гасцiннасць Яўгенii Iосiфаўне, пайшоў дамоў. Нягледзячы на тое, што наша кампанiя па перавозцы рэчаў з адной хаты на другую была шумная — усё было прыстойна.

Яўгенiя Янiшчыц — цудоўны чалавек, паэт! Харошы i сын у яе, як i яна сама. Добры, па-вясковаму цiхi. Рэдкасць такiя дзецi ў горадзе.

Іван Бурсаў з Яўгеніяй Янішчыц. Масква, 1969 г.

26.08.88. На калiдоры «Беларусi» сустрэў Яўгенiю Янiшчыц. Паспачувала мне з Людай, што нам не далi яе кватэру, абна-дзеiла. Стала весялей. Як бы там нi было — ёсць жа людзi, якiя могуць сказаць добрае слова, ад якога мацнееш духам.

23.11.88. Сяк-так застаў дома Яўгенiю Янiшчыц — ездзiла да мацi ў вёску. Ад Люды i ад сябе павiншаваў яе з Днём нараджэння i падарыў карцiну, што Люда намалявала. Яўгенiя Iосiфаўна, па-мойму, ад нечаканасцi нават разгубiлася. Дзякавала. Запыталася: «Можа, у цябе закурыць ёсць? Ах, ды ты ж не курыш!» Я прапанаваў збегаць за цыгарэтамi. Збегаў. Яна запрасiла на кухню i пачаставала мяне чаем i пiрагом, якi спякла мацi. Скардзiлася на бяссонне i прасiла прабачэння, што мне скардзiцца. Сапраўды, яна была ўся нейкая нервовая i разгубленая. За паўгадзiны выкурыла ажно пяць цыгарэт.

Ад Яўгенii Iосiфаўны даведаўся, што ўчора на прэзiдыуме СП Вячаслаў Адамчык «разбiў» Змiтрака Марозава, працытаваўшы некалькi яго твораў. I Змiтрака не прынялi ў СП. Казала, што Барадулiн у «Маладосць» прынёс нейкiя злыя вершы. Не ведае, што з iмi рабiць. На развiтанне Янiшчыц падпiсала мне i Людмiле кнiгу свайго выбранага.

26.11.88. Пятнiца. З Людай дома рабiлi лiтчытанне, прысвечанае памяцi Уладзiмiра Караткевiча. Пры свечках дэкламавалi творы паэта i творы, прысвечаныя яму.

28.11.88. Вечар. Гатую чай. I раптам чую голас Люды: «Iдзi, нехта тэлефануе». Падымаю трубку. Галубовiч. Не разабрацца, што ён гаворыць. Пытаюся: «Адкуль звонiш?» — «З Мiнска, ад Мятлiцкага. Заўтра iдзеш?» — «Куды?» — «На пахаванне...» — «Якое пахаванне?..» — «Што, i ты не ведаеш? Янiшчыц разбiлася ў пятнiцу... Я ў Маскве ведаю, а вы тут у Мiнску нiчога не ведаеце. I Асташонак не ведае...»

А можа, не на смерць разбiлася? Я ж яе бачыў 23-га. Праўда, тады яна была нейкая ўзрушаная, нейкая аж цёмная ў твары. Казала, што дрэнна на душы («Я знаходжуся ў трансе»), але гэтага не паказвае сыну: «Шкада яго». Яшчэ казала: «Пакуль буду жывая, буду падтрымлiваць вас. А вы глядзiце адзiн аднаго, любiце». Я суцяшаў яе, гаворачы, што гэткi дрэнны настрой пройдзе i ўсё будзе добра.

«Добра, што вы ёсць, хлопцы», — казала пра Мятлiцкага i мяне. Скардзiлася, што няма сяброў, што ўсе зайздросцяць, гатовыя з'есцi. На што я сказаў: «У вас на рабоце добры калектыў, як нiдзе». — «Хлопцы харошыя, я з iмi сябе адчуваю, як дома». — «Вось пойдзеце на работу i супакоiцеся». — «Добра. Добра, што ты прыйшоў. Пачаставала б гарэлкай. Ды цяпер няма. Сазвонiмся пасля. Я вас з Мiколам Мятлiцкiм i ўсiх хутка збяру. Пасядзiм, паўспамiнаем. А Люда твая добра малюе. Яна ў цябе вельмi таленавiтая. Вось здам кнiжку Шах, а пасля за ёй — Люду. У яе вершы харошыя, i правiць не трэба».

10.05.1968 г.

Я растлумачыў Яўгенii Iосiфаўне, як павесiць карцiну. Папiлi чаю. Янiшчыц была, калi цяпер успамiнаю, сапраўды нейкая не такая, яе нешта непакоiла, яна хвалявалася. Першае, што я ўбачыў у яе на стале на кухнi, — гэта аркуш паперы з напiсаным вершам. У час размовы я пацiкавiўся: «А як з прозай? Можа, хутка кнiжка?» — «А што, табе мае апавяданнi спадабалiся?» — «Спадабалiся». За час размовы яна неяк прасвятлела. «Ну, я пайду. Вам трэба хутка збiрацца на работу». — «Добра. Перадавай прывiтанне Людзе. Дзякую, што зайшоў». На развiтанне Яўгенiя Iосiфаўна абняла мяне i тройчы пацалавала. Цяпер, калi ўспамiнаю тую сустрэчу, не верыцца, што Янiшчыц няма. Як гэта магло здарыцца? Згадваюцца радкi, што былi мной напiсаны пасля смерцi Мiхася Стральцова: «А хто нас наступным пакiне?». I вось... Янiшчыц.

Яўгенiя Iосiфаўна ў час апошняй размовы са мной казала, што ў яе ў галаве ўжо некалькi дзён паўтараюцца адны i тыя ж вершаваныя радкi. Яна нават гаварыла, якiя, але я тады не надаў iм анiякага значэння, але дакладна памятаю, што яны пра буру, пра вецер, пра трагедыю…

29.11.88. У палову 12-й гадзiны прыехаў у СП. Неяк было нават страшна iсцi. Нiколi не адчувалася такога цяжару на душы, як сёння. Людзей было яшчэ мала. Стаяў у дзвярах. Падышла Ала Канапелька: «Вiця, на, пакладзi кветкi, я не магу». Я ўзяў кветкi i выканаў яе просьбу. Мяне заўважыў Лёня Галубовiч. Пайшлi, закурылi. Ад Лёнi даведаўся, што гэтыя апошнiя днi Янiшчыц хадзiла ў чорным i з усiмi развiтвалася. Праўда цi не — невядома, але многiя сцвярджаюць, што гэта праўда.

Прыйшлi Таiса Бондар, Раiса Баравiкова i Галiна Каржанеўская. Паклалi кветкi. Плакалi.

Выступаючы, Нiл Гiлевiч сказаў, што сёння Янiшчыц стала побач з Цёткай. Лепей бы яна была побач з намi, але жывая! О, як плакала мацi Яўгенii! Як плакаў сын! Бедны Андрэй! Жэня, Жэня, што ж ты нарабiла? Жыць бы ды жыць ёй! N казаў, што яна, вiдаць, сваю смерць сама спланавала: «Да 40 гадоў усё зрабiла. Здала ў выдавецтва рукапiс новай кнiжкi i пайшла...» Колькi было кветак, колькi вянкоў! Ёй бы жывой столькi любовi i павагi! (...)

30.11.88. Быў у выдавецтве. Аддаў Людзiн рукапiс. З Мятлiцкiм, К. Жуком i Маруком пастаялi, пасумавалi... Жук казаў, што на свой дзень нараджэння Янiшчыц атрымала па пошце верш «Рэквiем». Напiсаць было каму.

Балада Яўгенii Янiшчыц

(20.11.1948 — 25.11.1988)

Жыццё кароткае, як ноч, што забiвае,

I вечнае, як верш, якi з душы ўсплывае,

Як з неба зорка, да якой iсцi

Па вострых травах, залатым лiсцi

I быць сабой, як ластаўцы ў палёце,

Як водсвету агню на тонкiм лёдзе,

Што ў лiстападзе, як лязо нажа

Блiшчыць i, як матыль, iмкне душа

Ягонай наталiцца адзiнотай,

Нiбы агонь — апалаю лiстотай...

Жыццё, нiбыта генiяльны верш,

Кароткае, i ў вершы ты жывеш,

Якi ты нам, самотным, прысвячала,

Нiбыта з неба зорку даставала,

Каб без цябе, застаўшыся адны,

Праз ноч змаглi дайсцi мы да вясны,

Дзе зразумець, што ластаўка ў палёце,

Як водсветы агню ў крохкiм лёдзе…

 

Лiстапады ЯЎГЕНII Янiшчыц

(20.11.1948 — 25.11.1988)

ад свайго першага лiстапада

да першага верша пра мацi

праз першыя россыпы

лiстоты i слоў

ты iшла ў маладой журбе

прыгожая i закаханая

светлая як малiтва

у дзень вечаровы

 

ад першага верша

iшла на голас лiры

праз снежныя грамнiцы

берагам Ясельды

берагам сусвету

у пару любовi i жалю

дзе снег белы папера

якой ты давяраеш i давяраешся

 

твая калiна зiмы

зорнае неба

куды ўсе iмкнуцца

непрыручаныя птушкi

а ты птушка непрыручаная

i табе на беразе пляча

не быць сагрэтай

 

i на Ягадным хутары

заўсёды ветлае вакно ў дождж

дзе стрыжы начныя

клiчуць i клiчуць сонца

 

i ты iдзеш па свеце

i вяртаешся

да мацi да сябе да сына

у якога свой лiстапад

 

i ў шуме жытняга святла

твой шлях бясконцы

да твайго апошняга лiстапада

якi нiколi не будзе апошнiм

Вiктар ШНIП

Фота Сяргея ПАНІЗНІКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Беларуская Амазонка​. Ці стане Палессе аб'ектам сусветнай спадчыны?

Беларуская Амазонка​. Ці стане Палессе аб'ектам сусветнай спадчыны?

Адзін з найбуйнейшых рэгіёнаў, які захаваўся ў некранутым стане і які за разнастайнасць азёр, рэк і балот празвалі Еўрапейскай Амазонкай (ці морам Герадота), усё яшчэ застаецца невядомым шырокаму колу турыстаў

Грамадства

Рэктар БДМУ Рубніковіч: Набор на бюджэтную форму сёлета павялічым

Рэктар БДМУ Рубніковіч: Набор на бюджэтную форму сёлета павялічым

Вялікае інтэрв'ю з рэктарам БДМУ да 100-гадовага юбілею ўніверсітэта.

Грамадства

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Дружалюбнасць да сем'яў і моладзі — важны крытэрый сацыяльна арыентаванай дзяржавы. Круглы стол

Нацыянальным брэндам Беларусі па праве лічыцца сацыяльная падтрымка сем'яў дзяржавай, і таму напярэдадні Міжнароднага дня сям'і прадстаўнік

Калейдаскоп

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Хутка выпускны! Што выбраць, каб выглядаць годна на галоўным школьным свяце?

Пачнём, зразумела, з дзяўчынак, бо менавіта іх мамы ўжо цяпер ламаюць галаву над выпускным уборам дачок.