Вы тут

Урокi Караткевiча. Што згадваецца ў юбiлей пiсьменнiка


У юнацтве, як толькi пачала спрабаваць пiсаць нешта большае, чым школьныя сачыненнi, я лiчыла Караткевiча сваiм галоўным i бясспрэчным настаўнiкам. Запоем чытала яго кнiгi — не паверыце, але «Хрыстос прызямлiўся ў Гароднi» праглынула ў дзясятым класе практычна за суткi, i гэта быў другi мой рэкорд пасля айтматаўскага «Бураннага паўстанка». Твораў Караткевiча тады не было ў школьнай праграме, толькi «Каласы пад сярпом тваiм» рэкамендавалiся да пазакласнага чытання (i гэта, лiчу, была вялiкая памылка, бо такую складаную шматпланавую сагу трэба чытаць гадоў у дзевятнаццаць як мiнiмум, а не ў пятнаццаць). Але ў школьнай бiблiятэцы ўжо з'явiўся бела-шэры васьмiтомнiк з недарэчнымi бляклымi выявамi на аднолькавых вокладках. Пад iмi ж быў — цэлы скарб, адкрыўшы якi аднойчы, ужо нельга ад яго адарвацца. I можна было на ўроку працы, хаваючы кнiгу пад верстаком у школьнай майстэрнi, чытаць «Ладдзю Роспачы», а дома, глытаючы слёзы, перачытваць услых для мамы i бабулi фiнал «Сiвой легенды» i са здзiўленнем бачыць, як у iх, моцных, бiтых лёсам маладых удоў, таксама вiльгатнеюць вочы. Менавiта дзякуючы Караткевiчу я перастала баяцца восеньскай вусцiшнай цемры — iдучы з апошняга аўтобуса цi з дыскатэкi, я, наадварот, з цiкавасцю i чаканнем узiралася ў асвечаныя поўняй затуманеныя пагоркi: а раптам адтуль бязгучна пакажацца Дзiкае паляванне…


Чытаючы — вучылася. Не ўменню прыдумаць i дасканала выбудаваць сюжэт — гэтаму не навучышся, для гэтага патрэбен такi, як у яго — адзiн на мiльён — талент. Але валоданню словам, мелодыцы сказаў — несумненна. Тады, у школьныя яшчэ гады, дзякуючы менавiта Караткевiчу прыйшло адчуванне, разуменне, цвёрдае веданне, што беларуская мова адрознiваецца ад блiзкай нам рускай, што, калi хочаш пiсаць на ёй, роднай, трэба на ёй i думаць. А iнакш будзе не публiцыстыка, не проза, не вершы — проста тэкст. Гэткi самы, як пералiк iнгрэдыентаў на, скажам, зефiры... А яшчэ ў Караткевiча я навучылася цiкавiцца гiсторыяй. Сваёй малой радзiмы, сваёй краiны. Менавiта ягонае «У пакоiку быў ложак, шырокi, як поле бою пад Койданавым» ператварыла шэры звычайны Дзяржынск у загадкавую старажытную мясцiну, i тутэйшая назва Койданаў, чутая ад бабулi i яе сябровак, стала часткай мазаiкi, якую складаю дагэтуль, адкрываючы ўсё новыя цiкавыя факты з гiсторыi роднага краю...

Пазней, крыху пасталеўшы, менавiта ў яго творах я знаходзiла адказы на многiя свае пытаннi. Яго кнiгi былi дзесьцi i паратункам ад непаразумення, здрады, нелюбовi — усяго таго, з чым сутыкаецца кожны чалавек, становячыся дарослым, расстаўляючы ўласныя прыярытэты ў жыццi. «Трэба трымацца, як iндзеец падчас катавання», «Лепей вiсець на нажы, кахаць, праклiнаць за каханне багоў, чым век пражыць, i дзяцей нажыць, i не дажыць да кахання свайго...» Я i сёння пiшу гэтыя радкi па памяцi, не заглядваючы ў першакрынiцы. Магчыма, яны падаюцца проста сентыментальна-рамантычнымi фразамi. Але калi табе дваццаць два, цябе паглынае роспач i ты не верыш, што гэты свой асабiсты жах ты перажывеш, што калi-небудзь будзе лепш, — менавiта гэтыя радкi могуць стаць той выратавальнай саломiнкай, ухапiўшыся за якую, здолееш з вiру адчаю выплыць i ўдыхнуць свежага паветра. Гэтаксама як праз некалькi гадоў так на душу лягло народнае, уплеценае ў «Нельга забыць» — «Чым у раю, ды на краю, дык лепш у пекле, ды пасяродцы». Цi вось гэта, вершаванае: «Расплата за ўсё: // За чырвоныя макi, // За свiтанне жыцця, // За блiзкi канец, // За тое, што быў, // Што смяяўся i плакаў, // За тое, што ўсе любiлi мяне, // За Сiрына, што залiваўся ў маi, // За лiстападаўскi крык крумкача — // За ўсё, расплата, цябе прымаю // I, сцiснуўшы зубы, буду маўчаць.» З таго часу, як я гэта прачытала, што б у жыццi нi здаралася, нiколi не турбую нi Лёс, нi Бога дурным пытаннем «за што?». Бо заўсёды ведаю — за што.

Пасля, ужо працуючы ў газеце, я пачала чытаць яго публiцыстыку, апублiкаваныя дзённiкi, перапiску. «Шэлег таму, хто пiша, калi ён у тым, што пiша, не бачыць найвялiкшага цуду» — гэта адтуль, з яго пiсьмаў. Памятаю, менавiта гэта фраза дапамагла мне напiсаць рэкламны матэрыял — на две вялiкiя газетныя старонкi — пра фармацэўтычнае прадпрыемства, якое не выпускала нiчога, апроч фiзiялагiчных раствораў. Зацiкавiлася, адкуль яны з'явiлiся i для чаго патрэбныя, — i атрымалася. Рэкламадаўцы пасля нават прапанавалi пра iх брашуру напiсаць... А фраза тая разам з танкаўскiм «Можа, i ўсе колеры ўжо адкрыты — // Мне засталiся яшчэ спалучэннi» i еўтушэнкаўскiм «Людей неинтересных в мире нет» — i сёння дэвiз усяго, што спрабую пiсаць i рабiць.

У дзень 90-годдзя Караткевiча публiкацый пра яго ў сецiве шмат. Як i варта было чакаць, многiя кiнулiся разважаць пра нашы сённяшнiя рэалii: што б ён сказаў (зрабiў), калi б дажыў. Не буду каментаваць тое, што давялося на названую тэму за апошнiя некалькi дзён прачытаць. Замест гэтага прыгадаю гутарку з Адамам Мальдзiсам, адным з самых блiзкiх сяброў Уладзiмiра Сямёнавiча, якая адбылася ў нас у лiстападзе далёкага ўжо 1995-га, перад 65-годдзем Караткевiча. Калi хто памятае восень 95-га i тыя падзеi i працэсы, што адбывалiся ў нашым грамадстве тады — калi адкiнуць iнфармацыйны складнiк (тады, канешне, нашмат меншы), дык час быў для Беларусi не лягчэйшы, чым сёння. Дык вось тады Адам Восiпавiч сказаў пра свайго сябра i пра яго магчымую рэакцыю на тагачасны момант так: «Як фiлосаф гiстарычных падзей ён зразумеў бы сённяшнюю сiтуацыю. I заклiкаў бы нас да аднаго, для таго, што сам рабiў усё жыццё: «Працаваць, працаваць i працаваць дзеля Беларусi»...

Урок, якi не пашкодзiла б засвоiць сёння ўсiм нам. Без выключэння.

Алена ЛЯЎКОВIЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Калі ў кадравым агенцтве вам прапануюць заплаціць грошы і гарантуюць стапрацэнтнае працаўладкаванне, смела разварочвайцеся і сыходзьце: перад вамі, напэўна, ашуканцы.

Грамадства

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

У адрозненне ад «хімічных антыбіётыкаў», прыродныя лекі не толькі дапамагаюць перамагчы інфекцыю, але і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СКАРПІЁН. На гэтым тыдні традыцыйны падыход да вырашэння праблем не заўсёды будзе ўдалы.

Грамадства

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Піша сын аднаго з партызан Генадзь Сахрай.