Вы тут

«Для каларыту»: сяброўскія вершы Антонія Эдварда Адынца


У канцы лістапада ў выдавецтве «Лімарыус» у серыі «Наша ХІХ стагоддзе» выходзіць адметны помнік беларускай мемуарыстыкі — кніга «Успаміны пра мінулае, расказаныя Дэатыме», аўтар якой — ураджэнец Ашмяншчыны, польскі літаратар беларускага паходжання Антоні Эдвард Адынец (1804—1885). Выдадзеная ў 1884 годзе, пасля яго смерці кніга не публікавалася ні ў арыгінале, ні ў перакладзе да 2020 года... Нарэшце гэты недаравальны прагал у гісторыі беларускай літаратуры нарэшце запоўнены Аляксандрам Фядутам, які падрыхтаваў да друку беларускае выданне, напісаў прадмову і каментарыі да яго.


Празаічную частку «Успамінаў…» пераклала на беларускую мову Яніна Кісялёва, шматлікія паэтычныя ўстаўкі сілабікай — аўтарка гэтага артыкула.

...Час ляціць безупынны! Людзі, што нядаўна

На каленкі дзяцінства нашае садзілі

І гісторыяй продкаў ці казкай забаўнай

Дух пяснярскі, адданасць Айчыне будзілі,

Дзе ўсе? Зніклі са свету! Змарнелі ды ўмёрлі

Ці гібеюць, і скруха стаіць ім у горле,

І, як рэшткі крушэння, мкне хваля сівая,

Каб затапіць назаўжды — у бяздонным моры,

Вечнасць, што ўсё бліжэе, ўсіх іх пахавае.

Такімі паэтычнымі радкамі пачаў Антоні Эдвард Адынец празаічныя згадкі пра гады свайго навучання ў Барунскай школе, былой езуіцкай. Яны  ж маглі быць змешчаны ва ўсе даведнікі як анатацыя кнігі — калі б толькі было дазволена рыфмаваць анатацыі. Бо «Успаміны пра мінулае…» — гэта не проста мемуары сведкі ХІХ стагоддзя. Гэта партрэт веку, прапушчаны праз прызму паэзіі.

Паэт, драматург, перакладчык, рэдактар, грамадскі дзеяч Антоні Адынец быў вядомы не толькі сваімі творамі, але і некалькімі літаратурнымі скандаламі. А яшчэ — знаёмасцю і сяброўствам са шматлікімі жывымі легендамі паэзіі.

Сапраўдную літаратурную славу яму прынеслі мемуары, выдадзеныя ў  сярэдзіне жыцця, — «Лісты з падарожжа», дзе ён друкаваў нібыта свой эпісталярый, створаны ў пачатку 1830-х падчас вандровак з Адамам Міцкевічам па Заходняй Еўропе. Пазней крытыкі выявілі падлог: многія лісты аказаліся белетрызаванымі аўтарам, дадуманымі ці дапісанымі па памяці. Гэта, аднак, не зашкодзіла выдаўцу часопіса «Сямейныя хронікі» Ядвізе «Дэатыме» Лушчэўскай у 1880-х замовіць Адынцу настраёвы працяг «Лістоў…»

І вось зусім стары Адынец піша ўжо новыя лісты — перадсмяротныя ўспаміны (што згадаю, тое запішу) пра свае калялітаратурныя прыгоды.

«Успаміны пра мінулае» — гэта пострамантычныя шаржы на сяброў Адынца. Кніга змяшчае вялізныя вытрымкі з лістоў, а таксама «аказіянальныя» (у савецкі час сказалі б: «дацкія») вершы Адынца, адрасаваныя таварышам.

Вайна з Напалеонам: васьмігадовы Антоні спявае прыпеўкі

 Няцяжка здагадацца, якія настроі апаноўвалі ліцвін- скую шляхту і магнатаў, калі Напалеон распачаў вайну з Расіяй. Але і няцяжка ўявіць, як напакутаваліся жыха- ры Ашмяншчыны, калі паўз іх сялібы праходзілі войскі Напалеона. Прынамсі, Адынец ва ўспамінах свайго ран- няга дзяцінства фіксуе сустрэчу «з першым [польскім, на службе Напалеона Банапарта. — М. М.] уланам, нейкім Анджэеўскім з 9-га палка, які, узяўшы мяне ў сядло, імчаў- ся галопам са мною па дзядзінцы і розныя штукі вырабляў са сцяжком». Аднак у канцы ХІХ стагоддзя, пішучы мемуары, паэт змушаны ўраўнаважыць такое замілаванне магутным контрпрыкладам: «Але таксама не менш выразна, на жаль, памятаю і пазнейшыя рабункі французскіх марадзёраў, і небяспеку для бацькавага жыцця, калі адзін з іх пап’янаму хацеў яго застрэліць, ажно іншыя яго насілу абаранілі; затым шматтыднёвае бадзянне па ля- сах разам з некалькімі суседкамі і дзецьмі...»

Сям’я Адынца змагла вярнуцца дадому толькі пад аховай «жаўнера Казлоўскага з Надвіслянскага легіёна». Пра адважнага паляка Адынец згадвае гэтак: «…аднойчы ён, даведаўшыся, што французы ў Барунах рабуюць касцёл і мястэчка і што адзін з іх дзеля забавы застрэліў старога каваля, паскакаў туды на кані без сядла, з карабінам у руках на дапамогу тамтэйшаму ахоўніку, свайму таварышу, і, разам з ім сабраўшы мяшчан, не толькі марадзёраў прагнаў, але, звыш таго, здзейсніў неадкладна акт справядлівасці — сам з карабіна таксама паклаў забойцу». Васьмігадовы Антоні быў так захоплены, «што ў гонар гэтага геройскага ўчынку склаў для яго песеньку на ўзор тых, якія ён спяваў мне...»

[* * *]

Так табе, француз, і трэба,

Так табе і трэ’!

Бог не ўзяў цябе на неба,

Гніеш на дварэ!

Без крыжа твая магіла,

Сыне ты чартоўскі!

А з героем нашым — сіла!

Хай жыве Казлоўскі!

[1812 г.]

Паэты Вільні: дзевятнаццацігадовы Антоні цвяліць таварыша

Асаблівай каштоўнасцю ў канцы ХІХ стагоддзя ўспаміны Адынца былі для тых чытачоў, хто хацеў чуць падрабязнасці пра літаратурную Вільню пачатку таго стагоддзя. А чуць было пра што: Вільня тады была перапоўнена маладымі паэтамі. Найперш дзякуючы выкладчыку літаратуры Віленскага ўні- версітэта крытыку паэзіі Лявону Ба- роўскаму, які па суботах ладзіў для сту- дэнтаў заняткі творчага пісьма па ціка- вай ліберальнай методыцы. Як згадвае Адынец, вершы ў Вільні тады пісалі ўсе. Вось, напрыклад, выдатная гісторыя знаёмства аўтара з адным з паэтаў:

«Адам [Міцкевіч. — М. М.] падчас сваёй бытнасці ў Вільні пару дзён быў слабы і не ўставаў з ложка. Аднойчы, прыйшоўшы да яго, чую чыйсьці ўзнё- слы, поўны энтузіязму голас і, увай- шоўшы, бачу нейкага пана, які сядзіць ля яго на ложку і пералічвае імёны паэтаў, якія былі таксама і дактарамі медыцыны. Калі ён скончыў, я адразу папракнуў яго, што не назваў імя Станіслава Расалоўскага. Тут гэты пан зрываецца з ложка і, расставіўшы рукі з адмысловай сардэчнасцю, выкрыквае: “А! Пане Дабрадзею! Прадстаўляюся сам in persona і ўдзячны вам, што памятаеце пра маё імя”. Гэтак хутка пачалося знаёмства, а ўслед за ім і гарачыя дыспуты пра рамантычнасць, у якіх Адам не ўдзельнічаў, а толькі смяяўся, гледзячы на нашу запальчывасць».

Адынец быў прыхільнікам рамантызму, а Расалоўскі — аматарам класіцыстычнай літаратуры. Падчас іх гарачых дыспутаў нарадзілася жартаўлівая паэтычная рэпліка Адынца:

[Станіславу Расалоўскаму]

З падвойным рэспектам —

Стась, творца і лекар,

Цябе я вітаю!

І казанне гэта —

Паэт да паэта —

Нарэшце звяртаю.

Табе ж нешта прозай

Тлумачыць — параза:

Ледзь што, ты — з пагрозай,

Абразай, зараза!

Паэтаў назло ты,

Як хто не антычны,

А немец (хай Гётэ)

Ці брыт рамантычны,

Клянеш, як шалёны,

Гнеў вонкі як хлыне,

Нібыта заслоны

Адкрылі ў плаціне,

І лаеш, і ганіш,

І ганіш, і лаеш,

І правіш, і раіш,

І ўпікі кідаеш (...)

Расалоўскі гэты верш Адынцу друкаваць не дазволіў, падкрэсліўшы нязначнасць такой забавы, але звярнуў да апанента такі ж жартаўлівы адказ (для вечнасці, на жаль, не захаваны).

Зарабляючы медыцынай, да паэзіі Расалоўскі сур’ёзна не ставіўся, магчыма, дарма, мяркуе Адынец: «Шыдлоўскі і Расалоўскі былі ў 1820 годзе карыфеямі паэзіі ў Вільні. Іх творы кожны месяц, калі не кожны тыдзень, паказваліся адны за другімі ў “Dzienniku”, “Tygodniku” або ў “Wiadomościach Brukowych”. Праўда, рэдактары не плацілі ім за іх, але ўжо прынамсі не лічылі за ласку іх прымаць і друкаваць, як гэта звычайна рабілася адносна іншых прэтэндэнтаў на славу».

Сам Адынец па патрабаванні бацькі ў Віленскім універсітэце вучыўся на праўніка, але ўвесь час уцякаў да сяброў на літаратурныя лекцыі.

Справа філаматаў і філарэтаў: дваццацігадовы Антоні віншуе сябра з імянінамі

Гэты верш, на першы погляд, — звычайная лірыка на дзень нараджэння. Хто з нас не пісаў рыфмаваныя тосты да застолляў? Адынец цытуе яго сціпла, у зносцы, «каб даць уяўленне пра атмасферу, у якой прабывала кампанія і пад уплывам якой, развесяліўшыся, Адам [Міцкевіч. — М. М.] сам добраахвотна выступіў з доўгай імправізацыяй…» Але звернемся да кантэксту, у якім нарадзіўся гэты вершык. Філаматы і філарэты ўвязненыя ў базыльянскіх мурах падчас следства, і турэмшчыкі дазваляюць ім выходзіць і сустракацца ў агульным памяшканні на вечарынках. Ёсць адрасы па-за турмою, куды сябрам дазволена выходзіць на вечар. Адзін з іх — апартаменты адваката-рэгента Станіслава Галіцкага. Антоні Адынец цудам не трапіў у базыльянскія муры, хоць па справе філаматаў і філарэтаў праходзіў — ён далучыўся да гурткоў толькі ў апошні момант, бо быў на некалькі гадоў маладзейшы за астатніх. Дык вось, гэта ў яго на кватэры па запрашэнні адваката Галіцкага адбываюцца паэтычныя пасядзелкі, і адна з іх — імяніны Галіцкага 8 (22) мая 1824 года. Імправізацыі Міцкевіча з таго вечара захоўваліся толькі ў памяці яго сяброў. А вось верш-віншаванне пяра Антонія Эдварда:

[На імяніны Станіслава Галіцкага]

Стах, не дурыся, папрасцей аблічча,

Як воз Фартуны ў золаце ўвесь кліча,

А як фурман Лёс вытне цябе пугай —

Не вый бялугай.

Бо ўсё на свеце — цьху супроць нябыту;

То ж к чорту працу, цяжкасці — к нялёгкай!

Розніцы, хто ты: пястун дабрабыту

Ці просты лёкай?

Пану ці хаму — вохці небараку:

Смерць хоп за шкірку і авэк пад ср..ку,

Той — бац у неба, потым чмяк, як мячык,

На клады скача.

Толку з напханай скрыні ці адрыны?

Толькі твой трупік прымуць бернардыны,

Тут жа ў каморы ўпорыцца па спадак

 Сумны нашчадак.

«Сёння мне — заўтра ж…»

Сёння яшчэ наша,

Сёння — святкуем.

Сёння — табе слава.

Так што, сяброве, дзынь аб чашу чаша

За Станіслава!

[1824 г.]

«Сёння яшчэ наша» — словы, поўныя горычы. У красавіку 1824 года стала вядома рашэнне суда. Тамаш Зан, Ян Чачот і Адам Сузін былі адпраўлены ў Арэнбург пад вартай 10 (24) кастрычніка 1824 года. Пакінулі радзіму і іншыя сябры Блакітнага кола (так у «вясёлкавай» структуры філарэтаў называлі сябе літаратары)…

«Вяжуць Ствоша Віта…»: амаль шасцідзесяцігадовы Антоні абараняе сябра ад паклёпу

Поль Вінцэнт (1807—1872) — польскі паэт і географ, удзельнік паўстання 1830—1831 гг., ён быў ахвярай галіцкай разні ў лютым-сакавіку 1846 года, калі сяляне знішчылі больш за 500 шляхецкіх маёнткаў у ваколіцах Тарнава, забіўшы ці скалечыўшы іх уладальнікаў. У пажары ў маёнтку Поля згарэў увесь яго літаратурны наробак на той час, а сам ён пацярпеў, калі хаваўся ад нападу ў сядзібе сябра. Праз год яго да таго ж звінавацілі ў падрыхтоўцы кракаўскага паўстання і пасялілі ў Львове пад наглядам паліцыі. Пазней усе абвінавачанні былі зняты, і Поля прызначылі прафесарам геаграфіі ў Ягелонскім універсітэце ў Кракаве, адкуль яго звольнілі ў 1853 годзе па несправядлівым абвінавачанні.

На адну са шматлікіх несправядлівасцей у жыцці паэта і адгукаецца яго таварыш Адынец, прысвячаючы яму баладу пра Віта Ствоша. Віт Ствош (1447—1533) — выдатны польскі і нямецкі гатычны скульптар. Працаваў у Кракаве i Нюрнбергу. Ствош быў папулярным героем паэзіі ХІХ стагоддзя і ў вершах самога Поля фігураваў таксама. Яго постаць натхняла паэтаў-рамантыкаў, зра- біўшыся сімвалам адданасці мастацтву.

 Гэтую баладу і  ўсе астатнія вершы вы прачытаеце ў кнізе, якая пабачыць свет у канцы лістапада.

 Марыя МАРТЫСЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

Адважыцца і... пачаць! Што стрымлівае развіццё «жаночага» бізнесу?

Адважыцца і... пачаць! Што стрымлівае развіццё «жаночага» бізнесу?

Уклад суб'ектаў малога і сярэдняга прадпрымальніцтва ў ВУП нашай краіны за 2020 год склаў 26,4 %.

Грамадства

Рыхтуй печ загадзя. Каб не застацца зімой без даху над галавой, паклапаціцеся аб ацяпленні сёння

Рыхтуй печ загадзя. Каб не застацца зімой без даху над галавой, паклапаціцеся аб ацяпленні сёння

Верасень сёлета асабліва не вызначыўся восеньскай цеплынёй, якая яшчэ характэрная для гэтай пары года.

Грамадства

Як ва ўмовах пандэміі працуе санітарна-эпідэміялагічная служба

Як ва ўмовах пандэміі працуе санітарна-эпідэміялагічная служба

Заўтра санэпідэмслужбе нашай краіны спаўняецца 95 гадоў.