Вы тут

Францішак Багушэвіч (1840–1900)


Ён быў чалавекам сумлення, перад сабой і людзьмі. Сумленне не давала яму змірыцца з нацыянальным і сацыяльным прыгнётам роднага края і народа. Як мог, ён змагаўся за народную волю. Яго зброяй стала слова на мужыцкай мове, якім ён выкрываў язвы грамадства, тужыў па нялёгкай долі мужыка, а то і высмейваў яго за цемнату і абыякавасць да свайго лёсу. Не без падстаў Францішка Багушэвіча лічаць заснавальнікам дэмакратычнай плыні ў новай беларускай літаратуры, адным з ідэолагаў беларускага адраджэння.


Паваротным у жыцці Францішка Багушэвіча стала паўстанне 1863–1864 гадоў. Яно не толькі ўзрушыла юнака з маёнтка Свіраны на Віленшчыне, але і вызначыла яго далейшы шлях. Ён ужо не мог заставацца прыстасаванцам да жыцця і абставін, жыць сваёй кар’ерай ці ў сваё задавальненне — сумленне не дазваляла.

Як шмат хто з тагачаснай моладзі, Францішак паддаўся рэвалюцыйным настроям. За іх і быў выключаны з Пецярбургскага ўніверсітэта ў 1861 годзе ўсяго праз два месяцы пасля паступлення на фізіка-матэматычны факультэт. Вярнуўшыся на радзіму, ён выкладаў у прыватнай школцы ў маёнтку Доцішкі. Выкладанне стала і для самаго настаўніка добрай навукай. Ён убачыў, з якой цяжкасцю беларускія дзеці завучваюць польскія словы, як ламаюць язык, вымаўляючы іх. Ці не тады ў Багушэвіча нарадзілася думка даць народу творы на яго ж мове?

Толькі было не творчасці. Пачалося паўстанне. Аб удзеле Францішка Багушэвіча ў паўстанні дасюль амаль невядома. Не ўстанавіла гэтага і руплівае мураўёўскае следства, хоць і падазравала Багушэвіча і яго бацьку Казіміра, братоў Валерыяна і Апалінарыя і сястру Ганну ў садзейнічанні паўстанцам. Пра ўдзел Францішка ў паўстанні мы ведаем са слоў яго сябра — віленскага журналіста і пісьменніка Напалеона Роўбы. «Ф. Б. уступіў у паўстанцкія шэрагі і дайшоў ажно да Сувалкскай (тады Аўгустоўскай) губерні. Будучы параненым у нагу, на шчасце, аднак, знайшоў там гасціннасць і апеку ў доме Крушэўскіх, якія потым дапамагалі яму вярнуцца ў Вільню». Сам Багушэвіч не расказваў аб сваім паўстанцкім змаганні, асцерагаючыся паліцэйскага даследавання. Толькі аднойчы Францішак прагаварыўся, калі падчас вандроўкі па Нёмане ў ліпені 1897 г. ён адмовіўся спаць у душнай пуні, а лёг на двары, закруціўшыся ў бурку, мовіўшы: «У 1863 годзе мы спалі ў горшых варунках». Ёсць звесткі, што змагаўся Багушэвіч у атрадзе легендарнага Людвіка Нарбута.

Не высветлена, дзе знаходзіўся Францішак пасля паўстання, пакуль у 1865 годзе не паступіў у Нежыне на Украіне ў юрыдычны ліцэй. Пасля сканчэння чатырохгадовага навучання Багушэвіч працаваў губернскім сакратаром у Чарнігаве, а пасля стаў судовым следчым. Службовыя абавязкі закідвалі яго ў такую глухамань, як Гразявец у Валагодскай губерні. А пасля зноў Украіна — служба ў мястэчку Барзна і Канатопе аж да 1884 года. Багушэвіч ажаніўся, у яго нарадзіліся дачка Канстанцыя і сын Тамаш, карыстаўся павагай на службе, атрымаў ордэны св. Станіслава і св. Ганны.

Сваёй справядлівасцю і чэснасцю ён залужыў вялікую пашану і любоў у простых людзей, якія называлі яго «отцом-благодетелем». І ўсё ж ён вярнуўся на Радзіму. Туга па родным краі была мацнейшай за абжытае месца на чужыне. Ён вяртаўся на Радзіму, каб служыць ёй.

Багушэвіч селіцца ў Вільні, становіцца прысяжным адвакатам у Віленскім акруговым судзе, зрабіўшыся абаронцам «малых людзей». Да народнага абаронцы звярталіся гарадскія беднякі і сяляне, пакрыўджаныя ўладай людзі. Платай за дбанне іх інтарэсаў была шчырая любоў. Як пісалася ў часопісе «Край», «Ён заўсёды ішоў за схільнасцю сэрца і станавіўся на баку прыгнечаных, якія часцей за ўсё маглі плаціць яму толькі сэрцам. Але затое колькі гэтых сэрцаў ён здабыў!». Іначай ён не мог! «Як чалавек — увасабленне высакароднасці, бязмерных маральных якасцей, страшэнна ўражлівы на ўсякае зло. Абурала яго да глыбіні душы кожная беззаконнасць, на якую іншыя не звярталі нават увагі», — адзначаў яго блізкі сябар Зыгмунт Нагродскі. Гэтую высакароднасць Багушэвіча, яго сумленнасць, веру ў чалавека нават злачынцы адзначаюць, і калегі-адвакаты Багушэвіча.

Цяжка меркаваць, што падштурхнула Францішка Багушэвіча не толькі для творчасці, а менавіта да вострай і жорсткай крытыкі грамадскіх парадкаў: ці паэтычны талент, ці сардэчны боль ад несправядлівасці. Ці магчыма, ён хацеў выказаць свае набалелыя думкі ўслых, каб пачуў іх народ. Багушэвіч увачавідкі бачыў адраджэнне украінскага нацыянальнага духа, што праявілася ў нараджэнні новай украінскай літаратуры. (Ён сам нават спрабаваў пісаць вершы па-ўкраінску). А вось на Беларусі, здавалася, народны дух назаўжды патух. Безумоўна, прыклад Канстанціна Каліноўскага з яго «Мужыцкай праўдай» і творчасць Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча натхняла Багушэвіча на працяг іх справы. Ён свядома выбірае «мужыцкую мову», якую называе беларускай. Бачыць у ёй адну з галоўных праяў народа. «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі», — заклікаў Багушэвіч у прадмове да зборніка «Дудка беларуская». І таму для яго Беларусь гэта зямля, «дзе наша мова жывець». Беларусь для Багушэвіча «ад Вільні да Мазыра, ад Віцебска за малым не да Чарнігава, і дзе Гродна, Мінск, Магілёў, Вільня і шмат мястэчкаў і вёсак...». Упершыню Багушэвіч злучыў пад назвай Беларусь усе гісторыка-этнаграфічныя рэгіёны тагачаснага Заходняга краю — Белая Русь (Магілёўская і Віцебская губерні), Літва (Віленская, Гародзенская і Мінская губерні) і Палессе.

З дапамогай грошай, якія Багушэвіч атрымаў у спадчыну ад сваячкі, ён змог прысвяціць сябе літаратурнай творчасці, стала пасяліўшыся ў бацькоўскім маёнтку Кушляны. Багушэвіч выдаў два зборнікі паэтычных твораў (вершы, балады, байкі, вершаваныя аповесці, кароткія паэмы) «Дудка Беларуская» (Кракаў, 1891) пад псеўданімам Сымон Рэўка з-пад Барысава і апавяданне «Тралялёначка» (Кракаў, 1892). «Ад усіх 40 меншых і большых паэтычных твораў, змешчаных у „Дудцы“ і „Смыку“, павявае глыбокай і сардэчнай любоўю да народа, спачуваннем да яго цемры і нядолі і бязмежнай, страснай улюблёнасцю ў родную зямлю. Сям-там, можа, гэтая любоў да свайго народа і сваёй зямлі робіць паэта, як сацыёлага, несправядлівым..., аднак такое ўражанне бывае павярхоўным. У сапраўднасці і Мацей Бурачок, і Сымон Рэўка з-пад Барысава толькі тыповыя паэты народа і для народа», — трапна вызначыў характар творчасці Багушэвіча пісьменнік Напалеон Роўба.

А вось для царскіх улад яна адназначна ўяўлялася злачыннай, пра што даносіць Санкт-Пецярбургскі камітэт па справах друку пракурору Санкт-Пецярбургскай судзебнай палаты і просіць пачаць судовы пераслед супраць Франца Багушэвіча. Абсурднасць гэтай просьбы заключалася ў тым, што на час яе падачы, 1908 год, Багушэвіча ўжо восем гадоў не было ў жывых. Але вельмі паказальна, што і тады, нават з улікам царскага маніфеста аб дэмакратычных свабодах, творчасць Багушэвіча заставалася «зловредной», у якой «супрацьстаўляюцца адзін аднаму два класы, з аднаго боку — сялянская маса, прадстаўленая паднявольнай і прыгнечанай, з іншай жа — паны (господа), паказаныя жорсткімі, маральна нізкімі і грубымі людзьмі, якія выступаюць у ролі пануючага класа толькі для эксплуатацыі бездапаможнага народа і для дасягнення асабістага дабрабыту».

Вершы Багушэвіча з яго кніжак пайшлі ў народ, просты люд палюбіў іх, завучыў напамяць і перадаваў з пакалення ў пакаленне. Ранняя смерць народнага паэта ў 1900 годзе не дазволіла выдаць яму чарговы зборнік, названы «Беларуская скрыпачка», і завяршыць складанне слоўніка беларускай мовы. Ды толькі не ў колькасці зробленага і напісанага Багушэвічам, а ў значнасці яго веліч. І вельмі вобразна адзначыў гэта сялянскі мудрэц: «Мацей Бурачок — гэта вам не які-небудзь мужычок... Гэта — паэт, і вялікі паэт. Ён хацеў, каб мы, простыя людзі, жылі вольна, шчасліва. За гэта ён змагаўся і пакутваў».

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

«Сумныя» прадукты — прэч з халадзільніка!

Грамадства

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

Пасля смерці Сталіна «жалезная заслона», якая аддзяляла Савецкі Саюз ад навакольнага свету, прыадчынілася.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

АВЕН. Неабходна будзе сканцэнтраваць намаганні на рабоце.

Грамадства

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

«Ні разу не пашкадавала, што прыйшла працаваць у такую ўнікальную структуру, як спажыўкааперацыя»