Вы тут

Адкуль у ратушы ўзяўся прывід, або што пакінула Мінску ХVІІІ стагоддзе?


Каб дайсці ад ускраіны да цэнтра Мінска, у ХVІІІ стагоддзі вам спатрэбілася б менш за дзесяць хвілін. Так, у той час горад быў невялікі, тут жыло ўсяго пяць тысяч чалавек, а да канца стагоддзя насельніцтва прырасло яшчэ на адну тысячу. Для параўнання — у Вільні тады жылі 20 тысяч, у Магілёве — 7, а ў Навагрудку — 3.


Палац Пшаздзецкіх.

На жаль, мы мала ведаем пра падзеі, якія адбываліся ў горадзе дзве сотні гадоў таму. Толькі задумайцеся: на тэрыторыі Беларусі каля 80 гадоў не было вайны — такіх мірных стагоддзяў раней яшчэ не было. І жыццё ў горадзе віравала. У ратушы пад кіраўніцтвам войта засядаў магістрат. Ён складаўся з рады і лавы. Першая займалася грамадскімі справамі, абавязкам другой быў разбор крымінальных здарэнняў. Праўда, судзіць лава магла толькі звычайных гараджан, а вось паўплываць на шляхту было цяжка. Таму ў той час і ўзнікала багата спрэчак. Шляхта набывала землі ўнутры горада, і кожны такі выкуплены кавалак тэрыторыі выпадаў з юрысдыкцыі горада. Даходзіла да сур'ёзных праблем. Калі шляхціц набываў два надзелы з розных бакоў дарогі, ён іх аб'ядноўваў і такім чынам перакрываў праезд для гараджан.

Войта прызначаў кароль. Натуральна, гэта пасада даставалася буйному шляхціцу, які часта быў гатовы ахвяраваць інтарэсамі простых мяшчан, абы не пасварыцца з больш багатымі і ўплывовымі гаспадарамі.

А яшчэ ў Мінску сядзеў ваявода, бо горад быў ваяводскім цэнтрам. Раз у два гады ў ім праходзілі трыбуналы, на якія завітвалі прадстаўнікі багатых родаў. Нескладана ўявіць, што тут разварочваліся сур'ёзныя палітычныя гульні...

Даведацца пра сталічныя таямніцы ХVІІІ стагоддзя можна падчас аўтарскай вандроўкі экскурсавода Цімоха Акудовіча. У межах праекта «Набліжэнне» ён вучыць заўважаць дэталі, чытаць гісторыю па тых аб'ектах, якія захаваліся ў горадзе, і захапляцца ёю.

Такім скульптары  ўявілі войта.

Імператар, скарб і «разборкі» манахаў

Гэтая вандроўка пачынаецца з Кастрычніцкай плошчы. Дакладней, мы трапляем на старадаўнія Юр'еўскую (на месцы сучаснага Дома прафсаюзаў знаходзілася ўніяцкая царква Святога Юр'я) і Дамініканскую вуліцы.

Будзеце прагульвацца побач з Палацам Рэспублікі — уявіце, што тут раней стаяў адзін з самых прыгожых будынкаў горада, акружаны садам, у якім раслі прывезеныя з Еўропы грушы. Нібыта адсюль яны і распаўсюдзіліся па ўсёй Беларусі, а гатунак атрымаў назву Сапяжанка. Гэты двухпавярховы палац належаў Сапегам. Падчас Паўночнай вайны ў ім некалькі месяцаў жыў Пётр І — так расійскі імператар вырашыў пазлаваць сапернікаў. Справа ў тым, што Сапегі былі сярод тых, хто не падтрымаў усходняга суседа, а стаў на бок Карла ХІІ. Адсюль Пётр І планаваў шэраг мерапрыемстваў. Быў у будынка яшчэ адзін важны сакрэт. Пры палацы служылі бацькі будучай імператрыцы Кацярыны Першай, пасля сужэнцы з'ехалі ў Прыбалтыку, дзе ў іх нарадзілася дачка. Вырасла яна прыгажуняй і, нягледзячы на сваё не надта высокае паходжанне, змагла пакарыць Пятра Першага. Яшчэ ў 20-я гады мінулага стагоддзя будынак стаяў на Юр'еўскай вуліцы, але ў вайну ён моцна пацярпеў і яго разбурылі.

За Палацам Рэспублікі сёння стаіць шыльдачка, якая нагадвае, што пад зямлёй схаваны руіны аднаго з самых вялікіх тагачасных касцёлаў горада Мінска — Дамініканскага. Месца цяпер пустуе, і перыядычна ўсплывае пытанне пра аднаўленне на ім храма.

У старых крыніцах была занатавана інфармацыя, што храм пабудаваны на «капытовы падатак» — маўляў, калі ваяры вярталіся з вайны, дамініканцы прасілі ў іх «на Бога» ў знак падзякі за тое, што ён ўратаваў ім жыцці. З кожнага капыта каня плаціўся залаты... Ордэн быў вельмі багаты: калі манахі дабудоўвалі корпус манастыра, узялі ў арэнду цагельню для вытворчасці цэглы пад Мінскам у Петрапаўлаўскай царквы. Да ХІХ стагодзя хадзілі чуткі, што недзе ў падзямеллях дамініканцы схавалі скарбы (тут быў і свой падземны ход). А ў 90-я гады ўжо ХХ стагоддзя журналісты запісалі гісторыю, што таксісты не раз бачылі тут сабаку, які перабягае дарогу з паходняй у зубах. Здавалася б, ну што такога. Але справа ў тым, што сабака з паходняй — гэта сімвал дамініканцаў.

Дайшла са старых часоў да нас і гісторыя пра бойку паміж манахамі, якая быццам бы адбылася з-за шкаляроў, што спачатку вучыліся ў езуіцкім калегіуме, а пасля «перакінуліся» да дамініканцаў. Але пасля бойкі студэнтаў прымусілі вярнуцца на папярэдняе месца.

На той час манахі вызначалі для сябе пэўныя кірункі работы. Адны лячылі, іншыя — вучылі, займаліся друкарскай справай, дамініканцы аддавалі вялікую ўвагу тэалогіі. Адным з самых уплывовых прапаведнікаў у той час быў ксёндз Аблачынскі, на яго прамовы збіраліся натоўпы. Падчас адной з пропаведзяў, скіраванай супраць п'янства, тэолаг згадаў пра, бадай, самага злоснага парушальніка спакою гараджан, дэбашыра Міхала Валадковіча. Шляхціц пасля гэтага адпомсціў ксяндзу — падчас іншай службы заехаў у касцёл з бочкай віна, з цыганамі і мядзведзямі. Аблачынскі тады папярэдзіў, што за такі ўчынак Валадковіч абавязкова паплаціцца. Натуральна, напужаць гуляку ў ксяндза не атрымалася. Валадковічу ўсё сыходзіла з рук, бо ён лічыўся сябрам магната Пане Каханку.

Але хто б мог падумаць, якая страшная будзе расплата…

Гэты куток сучаснага Мінска  вяртае нас у ХVIII стагоддзе.

Злачынства і пакаранне

Брат Міхала — Юзаф Валадковіч — таксама не даваў спакою людзям. Неяк ён пасварыўся са старым суседам Яцынічам з-за зямлі. Як Яцынічу цягацца з маладым гулякам, тым больш калі ў таго такія ўплывовыя сябры? Стары шляхціц загадаў сваім слугам пакласці пасярод падворка куль саломы і малаціць яго, а сам стаў кругамі хадзіць і пытацца: «Каго б'яце?» А слугі адказвалі, што пана Валадковіча. Праз нейкі час малады сусед запрасіў Яцыніча быццам мірыцца, але загадаў слугам схапіць «госця» і біць на падворку, а на пытанне «Каго б'яце?» адказваць: «Куль саломы»...

Канешне, стары шляхціц сцярпець такой крыўды не мог. Ён звяртаўся ў суд, праходзіў розныя інстанцыі, яму нават удалося дабіцца, каб Валадковіч сплаціў штраф і адправіўся на дамашні арышт у манастыр на некалькі месяцаў. Толькі пакаранне тое было занадта мяккае — у манастыры, на які раней яго род ахвяраваў грошы, Валадковіч гуляў са сваёй світай. Урэшце стары шляхціц звярнуўся ў трыбунал, і тут пачаліся гульні эліты. Чартарыйскія, жадаючы насаліць Радзівілу, настаялі на прызнанні Валадковіча вінаватым. На пасяджэнні прысутнічаў і брат Юзафа — Міхал Валадковіч. Абураны рашэннем, ён выхапіў шаблю, напаў на ўдзельнікаў трыбунала і нават выпадкова рассёк распяцце. А пасля гэтага сустрэў у радзе пахавальную працэсію, развярнуў яе, шумеў, напіўся... Чартарыйскія вырашылі скарыстаць такую магчымасць, каб яшчэ больш зачапіць Радзівілаў — звярнуліся ў Вільню за дазволам на сур'ёзнае пакаранне.

Сябры данеслі Валадковічу, што яго збіраюцца забіць. Толькі той не паверыў. Але Міхала пакаралі. І пасля гэтага пачала хадзіць пагалоска, што ў ратушы блукае прывід пана Валадковіча. Гэта адна з самых трагічных гісторый таго часу — упершыню шляхціца пакаралі смерцю — без споведзі — і здавалася б, за што? За п'янства і нястрымны нораў? Невыпадкова мемуарысты канца ХVІІІ—пачатку ХІХ стагоддзя так часта да яе звярталіся, яна запісана ў некалькіх варыяцыях.

Інфраструктура

Трыбуналы — найвялікшы суд Вялікага Княства Літоўскага — адбываліся на замку. Тут вырашаліся справы, якія датычыліся тэрыторыі ўсходняй і цэнтральнай Беларусі. Пасяджэнні зацягваліся на некалькі месяцаў, а значыць, усіх гасцей, што сюды прыязджалі, трэба было забяспечыць жытлом і відовішчамі. Магнаты будавалі сабе дамы, каб было дзе прыпыніцца. Так Радзівілы ўзвялі палац, які стаяў на месцы сучаснай гасцініцы «Еўропа».

А яшчэ важнай падзеяй для ваяводскага горада былі соймікі, куды з'язджалася шляхта. Натуральна, яна не толькі вырашала сур'ёзныя пытанні, але і старалася весела бавіць час.

Магчыма, ужо ў ХVІІІ стагоддзі ў Мінску з'явіліся першыя кавярні, ва ўсякім разе модны ў Еўропе напой быў ва ўсіх заможных дамах, некаторыя нават трымалі асобную работніцу, якая заварвала каву. А вось чай на беларускія землі прыйшоў толькі ў ХІХ стагоддзі.

Наогул, ХVІІІ стагоддзе — час сур'ёзных зрухаў ва ўсіх галінах: навуковыя адкрыцці, новая музыка, танцы, мода. Калі ў Еўропе змены адбываліся павольна, то на нашых землях доўга затрымлівалася барока. Мужчыны, якія прытрымліваліся сармацкага стылю, доўга не хацелі прымаць еўрапейскую моду з парыкамі і ласінамі. Жанчыны былі больш гнуткія, яны хутка спасцігалі сакрэты еўрапейскіх прыгажунь. У пачатку ХVІІІ стагоддзя яны пазбавіліся ад рэчаў чорнага колеру, што быў папулярны ў папярэднім стагоддзі, іх вопратка стала больш адкрытая. Ускладніўся этыкет, на сталах дадалося сталовых прыбораў.

Вялікая ўвага аддавалася адукацыі. Справа і злева ад касцёла Дзевы Марыі (сёння гэта Плошча Свабоды) размяшчаліся езуіцкі калегіум і школа. Менавіта тут прымяняліся новыя методыкі навучання. Лічыцца, што езуіты прыдумалі класна-ўрочную сістэму, а таксама розныя прыёмы стымуляцыі навучання, першыя рашылі, што дзецям неабходна выкладаць фізкультуру. Езуітам у Мінску належаў цэлы квартал, можна было б нават рабіць асобны музей, які быў бы прысвечаны гэтаму ордэну.

На Плошчы Свабоды захаваўся яшчэ адзін са старых будынкаў — палац Пшаздзецкіх. Сёння там адкрыта мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага. Антоній Пшаздзецкі быў з сярэдняй шляхты. Яму ўдалося выбудаваць неблагую кар'еру, а ўсё таму, што ён зрабіў стаўку на князёў Чартарыйскіх і быў шчодра ўзнагароджаны за службу.

У ХVІІІ стагоддзі горад яшчэ быў шчыльна забудаваны драўлянымі дамкамі, таму ён моцна цярпеў ад пажараў. Але існавала жорсткае правіла: калі дом згарэў, гаспадар на яго месцы павінен быў паставіць цагляную пабудову, інакш яго маглі пагнаць з горада. Таму ў ХІХ стагоддзі Мінск пачаў мяняць сваё аблічча.

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Выбіраем аптымальную пару года для пахудзення. Спойлер: і гэта не лета!

Выбіраем аптымальную пару года для пахудзення. Спойлер: і гэта не лета!

Жыццё ў «эпоху спажывання» — сур’ёзнае выпрабаванне для чалавека.

Эканоміка

Нашы фінансы павінны прыносіць даход. Які? Вось у чым пытанне

Нашы фінансы павінны прыносіць даход. Які? Вось у чым пытанне

Адукаваныя людзі загадзя плануюць свой паток фінансаў, размяркоўваючы іх па перспектыўных напрамках, тым самым забяспечваючы сабе нябеднае жыццё.

Культура

Мінск 1941. Як гэта было

Мінск 1941. Як гэта было

Неба пачарнела ад самалётаў.