Вы тут

«Хто гэта збіраецца мяне рэдагаваць?»


Уладзімір Караткевіч церабіў свой шлях у літаратуры і, занатоўваючы ў памяці рэальныя падзеі, пераплаўляў іх у горне мастацкага ўяўлення праз сваю стылістыку, праз уласнае ўспрыманне іх у нацыянальным і сусветным маштабе, а потым прапаноўваў чытачу непадобныя і непадробныя брыльянты паэзіі, прозы, драматургіі і эсэістыкі. Усвядоміць у іх аўтарскую інтэнцыю і яе рэалізацыю ў канкрэтным творы, на жаль, было дадзена не кожнаму рэдактару. Ды яшчэ з улікам ідэалагічнага кантэксту, калі рэдагаванне было, па сутнасці, другім этапам працы з аўтарскім матэрыялам, які перадусім мусіў прайсці праз цэнзарскае ўхваленне Галоўліта — фактычна структуры аддзела прапаганды і агітацыі ЦК КПБ.


Рэдактарская праўка апошняй старонкі машынапісу эсэ «Летапісец», 1966 г.

Першыя сутыкненні Караткевіча з рэдактурай адбыліся ўжо на пачатку творчага шляху, калі ў  1957 годзе рэцэнзія на раман Уладзіміра Дудзінцава «Не хлебам адзіным» была адхілена галоўным рэдактарам аршанскай раённай газеты «Ленінскі прызыў». Больш за тое, ён піша ліст сакратару ЦК КПБ Ц. Гарбунову з патрабаваннем разабрацца нават з рэспубліканскімі літаратурна-мастацкімі выданнямі, якія друкуюць вершы Караткевіча. Толькі падтрымка старэйшых калег па пісьменніцкім цэху Пятра Глебкі і Янкі Казекі, якія апублікавалі ў «Звяздзе» артыкул «Ці гэта чакаў малады паэт», уратавала пачаткоўца ад далейшага цкавання.

У 1961 годзе Караткевіч прапануе часопісу «Полымя» твор (фактычна — першую аповесць) «Раман Ракута» з жанравым вызначэннем «Сівая легенда». Сярод архіўных матэрыялаў выяўлена дакладная запіска начальніка Галоўліта Л. Садоўскага сакратару ЦК КПБ В. Шауру — тэндэнцыйны непрафесійны разбор мастацкага твора без уліку гістарычнага кантэксту: «У легендзе Уладзімір Караткевіч не раскрывае сутнасці сялянскага паўстання, амаль нічога не кажа пра жыццё сялян таго часу»; «У легендзе ідэалізуюцца і некаторыя прадстаўнікі судовых органаў таго часу, якія па сцвярджэнні аўтара не пазбаўлены пачуцця справядлівасці. А жыхароў горада Магілёва, дзе разгортваюцца заключныя дзеянні легенды, аўтар паказвае як бязвольных п’яніц». Як вынік, у першай празаічнай кнізе «Блакіт і золата дня» жанравае вызначэнне «Сівая легенда» становіцца назвай твора, якая і ў далейшым выкарыстоўвалася Караткевічам, у тым ліку і для аднайменнай оперы.

Эпапея, звязаная з выданнем рамана «Леаніды не вернуцца да Зямлі», падрабязна апісана Генадзем Кажамякіным, укладальнікам 6-га тома Збору твораў у 25 тамах, які выдаецца ў «Мастацкай літаратуры». Але не менш захапляльныя аповеды, відаць, можна стварыць і пра не надрукаваныя пры жыцці пісьменніка творы. Па-першае, сам Караткевіч мог усведамляць, што твор «не пройдзе», і пакідаў яго да лепшых часоў (затое не будзеш раздражняць пэўныя органы, а іншыя творы будуць друкавацца). Можна, напрыклад, назваць апавяданне «Маленькая балерына», эсэ «Я люблю цябе» і «Джон — Ячменное зерно», верш «Выносьце з сэрцаў саркафагі…» і інш. Па-другое, самі рэдактары не адважваліся браць вострыя творы ў друк, рабілі шматлікія прыдзіркі да тэкстаў. Так, у 1973 годзе Караткевіч пасля шматлікіх заўваг забірае з  «Нёмана» эсэ «Святая Предслава» пра Ефрасінню Полацкую. А ў эсэ «Да новых і далёкіх даляглядаў» піша (сказ выкраслены з публікацыі): «І так, як рэдактар почасту здзіўляецца, нашто беларускаму чытачу апавяданне аб старажытным Кітаі (невядома толькі, як тады быць з “Кама градзешы” Г. Сянкевіча або з “Саламбо” Г. Флабера?), няхай адказвае яно хоць сто разоў на пытанні сучаснасці, так ён часта ставіцца і да перакладу». Тут, зразумела, размова вядзецца пра не надрукаванае пры жыцці пісьменніка апавяданне «Вялікі Шан Ян».

Гэта, так бы мовіць, макраўзровень рэдактарскага аналізу як часткі рэдагавання — адхіленне твора з пэўнай матывацыяй. Але і мікраўзровень рэдактарскага аналізу — па абзацах і сказах — таксама вынікаваў змяненне Караткевічавых твораў. Былыя рэдактары «Мастацкай літаратуры» згадваюць сказ-пытанне Караткевіча: «Хто гэта збіраецца мяне рэдагаваць?» У апраўданне супрацоўнікаў варта прызнаць, што яны даводзілі тэксты да ладу з гледжання арфаграфіі, пунктуацыі і граматыкі, але не заўсёды якасна і з улікам кантэксту. Больш шкодзілі выняткі ці то загадчыкаў аддзелаў, ці то галоўных рэдактараў, якія, перастрахоўваючыся, часам скарачалі тэкст да непазнавальнасці. Даследаванне паказала, што найбольш часта траплялі пад нож наступныя фрагменты.

• Датычныя захавання ў творы нацыянальна-культурнай карціны свету праз ужыванне слоў Беларусь, беларус, беларускі (у прыжыццёвых выданнях няма вылучаных слоў або яны заменены сінонімамі): «“Беларус! Ільвяня!” — пачуў я перарывісты голас Дубатоўка»; «Беларусь (Радзіма) мая! Гаротная маці! Плач!» («Дзікае паляванне караля Стаха»); «“Больш за ўсё я не люблю прыходзіць па беларусаў (такіх, як ты)”, — урэшце сказала яна»; «Ты зноў папаўся, беларус...» («Ладдзя Роспачы»); «Шляхта! Соль зямлі! Гонар беларускі!»; «Клянуся вачыма Маці Божай, удзелам Святога Юрыя — зямлёй беларускай (сваёю), я буду ціхім каралём, калі вы хочаце» («Цыганскі кароль»).

Адзначаныя праўкі разбуралі аўтарскую задуму, якая выяўлялася ў настойлівым імкненні Караткевіча выпрацоўваць нацыянальную свядомасць беларусаў, паказваць, што яны мелі і сваіх мужыкоў, і сваю шляхту, г. зн. пісьменнік браў на сябе ролю прапагандыста праўдзівай гісторыі краіны ў  супрацьвагу закасцянелым сцвярджэнням дагматычных падручнікаў.

• З прамой адсылкай да тэкстаў Святога Пісьма або са згадваннем Бога, што не адпавядала марксісцка-ленінскай ідэалогіі з яе антырэлігійнай прапагандай. Такіх выпадкаў безліч, таму пакажам гэта на адным абзацы з дыялогу Чорнага Войны і Раўбіча ў «Каласах пад сярпом тваім»: «Памятаеш, Іакаў дужаўся з Богам. Я быў малады і гарачы. Адзін дык адзін. І я вырашыў: паўстанне будзе жыць, пакуль буду жыць я. Павінна ж быць праўда! Павінен быць Бог у небе!». У хрэстаматыйным вершы «Багдановічу», надрукаваным у кнізе «Мая Іліяда», уласная назва гары заменена безаблічным русізмам: «Перад светлай Сінайскай (заветнай) гарой» і ліквідавана апошняя страфа з цытаваннем верша М. Багдановіча: «Не загіне ні слова, ні справа, // Калі здолеў хоць нешта сказаць: // Вашай сілы і вашае славы // “Не разбіць, // Не спыніць, // Не стрымаць!”». Твор пры грунтоўным рэдактарскім аналізе страціў вельмі важныя дамінанты, якія, не зрушваючы асноўны сэнсавы стрыжань, істотна ўплываюць на рэалізацыю аўтарскай задумы. Праўкі з сённяшняга гледзішча цалкам нематываваныя і толькі пагоршылі аўтарскі рукапіс.

 • Экстрапаляваныя на агульначалавечыя і ўсясветныя рэаліі: Караткевіч паказваў чалавечыя характары, уласцівыя кожнай эпосе і здольныя нейкім чынам паўплываць на змяненне іх да лепшага ў тагачасных (і сённяшніх) стасунках. Прыклад скарачэння фрагмента з рамана «Хрыстос прызямліўся ў Гародні: Евангелле ад Іуды»: «Абрыдлівае гэта было відовішча. Сотні дзве трусікаў, пятнаццаць свіней і адзін — адзіны — чалавек… Але гэта не такая ўжо рэдкая з’ява на гэтай зямлі… У большасці месцаў так…»

• З выказваннямі, у якіх гучала крытыка дзеянняў уладных структур. Асабліва гэта выявілася ў эсэ У. Караткевіча, у якіх пісьменнік спрабаваў дастукацца да сумлення чыноўнікаў, імкнуўся навучыць чытача думаць і разважаць. Эсэ «Званы ў прадоннях азёр» прынесла Караткевічу шмат непрыемнасцяў, бо праўдзівы паказ змагання з помнікамі, знішчэння гербіцыдамі прыпяцкай флоры і фаўны, адсылка да арганізаванай пінскай газетай кампаніі супраць касцельнай агароджы выклікалі абурэнне ў высокіх кабінетах. І зноў не спаў Галоўліт, начальнік якога А. Маркевіч піша сакратару ЦК КПБ С. Пілатовічу: «Свае ж разважанні пра помнікі старажытнасці, якія цяпер знаходзяцца ў запушчанасці і разбурэнні, аўтар будуе так, што міжволі напрошваецца выснова: у гэтым вінаваты сучасныя гаспадары Палесся». Але ж, па вялікім рахунку, так яно і было. У эсэ «Наш дзядзька Рыгор», прысвечаным юбілею Рыгора Шырмы, ліквідуецца вылучаны сказ пра грамадзянскую пазіцыю народнага артыста: «Ён грамадзянін. Калі б ні прыйшоў да яго — ён заўсёды паможа. Першы, напрыклад, падпішацца пад лістом аб зберажэнні гістарычнага цэнтра Мінска. Бо ніколі ён не абмяжоўваўся адной музыкай».

• З элементамі раблезіянскага стылю. Такое прыгладжванне твораў шкодзіла далейшаму творчаму засваенню беларускім прыгожым пісьменствам напрацаванага стагоддзямі ў еўрапейскіх літаратурах паказу народнай смехавой культуры. Прывядзём толькі два прыклады з аповесці «Цыганскі кароль»: у аўтарскім тэксце — «Вароны зноў сарваліся з  камяніцы і, непаразумела каркаючы, памчаліся кудысь, асыпаўшы людзей дажджом белых кропель...»; у словах медыкуса Ніхто — «Смярдзіць ён [чалавек], праўда, і жывы, і не водар выдзяляе, як ружы, а мачу, харкоціну і кал». Паводле М. Бахціна, зразумець Рабле можна толькі тады, калі ў  даследчыка выпрацуецца «ўменне адысці ад многіх глыбока ўкаранёных патрабаванняў літаратурнага густу, перагледзець многія паняцці», але адзначанага ўмення ў рэдактараў савецкага часу не было.

 • Са згадваннем тагачасных літаратараў (словы занадта катэгарычныя або з характэрнай для Караткевіча лёгкай некрыўдлівай іроніяй). Напрыклад, што крамольнага ўбачылі рэдактары ў ліквідаваных сказах з эсэ «Казкі Янтарнай краіны»: «Утрымала мяне ад гэтага неабдуманага кроку [куплі кілімаў] толькі думка пра тое, што калі-небудзь, атрымаўшы кватэру, я запрашу да сябе Пімена Панчанку, і з ім можа адбыцца дрэннае. А я занадта паважаю яго як паэта і дыпламата і не хацеў бы, каб з ім здарыўся ўдар»?

Прыведзеныя прыклады — малая частка змен, праведзеных у творах Караткевіча. Акрамя таго, скарачаліся гістарычныя факты, інтэрпрэтаваныя пісьменнікам; нематывавана змяняліся загалоўкі; правіліся сказы, якія, на думку рэдактараў, супярэчылі дзяржаўным пастановам аб барацьбе з п’янствам і алкагалізмам, і інш. А безліч суб’ектыўных моўна-стылістычных правак? У адным творы падбіраюць сінонім прыметніку прыўкрасны, у другім гэтае слова пакідаюць, напой замяняюць на напітак, палову — на палавіну, застацца — на астацца, вылекаваў — на вылечыў, жораваў — на журавоў, любові — на любві, вачыма — на вачамі, зарыва — на зарава, нейчы — на нечы, завішчэла — на завішчала, запраграмаваны — на запраграміраваны і інш. Таму надрукаваныя пры жыцці Караткевіча творы шмат у чым разыходзяцца з рукапісамі і машынапісамі, якія і з’яўляюцца адзінымі захавальнікамі апошняй аўтарскай волі. З гэтай прычыны паўстае вострая патрэба ў пераглядзе надрукаваных у савецкі час твораў усіх беларускіх пісьменнікаў з мэтай вяртання да не змененых цэнзарамі і некваліфікаванымі рэдактарамі тэкстаў.

Пятро ЖАЎНЯРОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

У некаторыя выходныя цеплаход здзяйсняў па канале дванаццаць рэйсаў.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

РАК. Надыходзіць дастаткова актыўны, напоўнены падзеямі тыдзень.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.