Вы тут

«Сівая легенда» становіцца сучаснасцю


Студэнт Беларускай акадэміі мастацтваў аформіў аповесць Уладзіміра Караткевіча «Сівая легенда».


«На пачатку мая ў Быхаў прымчаў на ўзмыленым кані ганец. Конь зваліўся ля самай брамы замкавай вежы, а коннік пераляцеў цераз яго галаву і, як мёртвы, расцягнуўся ў пылу.

Гэты ледзь жывы чалавек прывёз мне загад майго гаспадара, пана Аляхно Кізгайлы. Я, Канрад Цхакен, павінен быў не марудзячы пакінуць Быхаў і на чале сваіх трох соцень швейцарцаў спяшацца ў замак Кізгайлы. Разам з граматай прыбылі грошы на куплю новых коней і вусны загад аб тым, што жывёлы не трэба шкада­ ваць.

На пытанне, што прымусіла пана быць такім паспешлівым і марнатраўным, ганец ледзь здолеў прахрыпець:

— Воўк вырваўся з логава…

Яму ўжо сядлалі другога каня, і праз хвіліну ён памчаў у трэці замак Кізгайлы, у Збароў.

Я не ведаў, хто быў гэты воўк. Але швей царац, калі яму добра плацяць, не патрабуе паўторнага загаду...» Старонка за старонкай я вяртаюся ў знаёмую мне мастацкую прастору легендарнай аповесці класіка беларускай літаратуры. На мелаванай паперы знаходжу чорна-белыя выявы фрагментаў стара­ даўніх муроў, ваярскіх даспехаў… І выяву вілаў, якія, пэўна, і былі зброяй для многіх і многіх з нашых прашчураў. Ваярычужынцы, захопнікі — яны заўсёды былі экіпіраваны, заўсёды мелі і ў гэтым пера­ вагу. А што заставалася мясцоваму люду?! Толькі і браць у рукі  — у  спрацаваныя, магутныя, трывалыя рукі — сякеры, косы, вілы… І перамагалі…

«Мужыччо каля лесвіц замітусілася, але не стала ўцякаць. Яны, праўда, кі­ нулі лесвіцы, але не ўцякалі, а адступалі. І  апошнімі падаваліся задам людзі з косамі ў руках…» І далей: «...дваццаць ці трыццаць латнікаў аддзяліліся ад ляту­ чага атрада і паскакалі да тых маўклівых, што стаялі на схіле строем у тры плутонгі.

Астатнія на хаду ператвары­лі кінутыя лесвіцы ў кучу аш­ чэпкаў. Яны падазрона лёгка ламаліся, і я ўжо ў той момант западозрыў няладнае. Але думаць не было калі. Я наогул не ведаў, на каго глядзець, на тых, што ляцелі да маўклівай аховы, ці на тых, што спасцігалі атрад уцекачоў.

Я паспеў толькі заўважыць, што першая плутонга мужыцкага атрада раптоўна апусцілася на калені, выставіўшы наперад доўгія дзіды, а другая, стоячы, пачала весці беглы агонь паўзверх яе галоў. Адзін конннік пакаціўся цераз галаву каня, другі, трэці. Гэта было жахліва! Трапнасць стральбы можна было растлумачыць толькі так: Ракутовіч паставіў у  гэты атрад паляўнічых. Але як ён мог за тыдзень навучыць людзей так спрытна арудаваць дзідамі?..»

Коннікі, вымаляваныя Кірылам Задворным, надаюць добра вядомаму, з мастацкага пункту гледжання вельмі напружанаму, тэксту, яшчэ большай «хуткасці». Складваецца ўражан­ не не проста мастацкага суперажывання, еднасці слова і малюнкаў, а надзвычайнага дынамізму і, калі хочаце, некаторай уласнай прысутнасці ў падзеях, апісаных у творы. Малады кніжны графік (дарэчы, у Кірыла ёсць пэўны творчы вопыт: для Выдавец­ кага дома «Звязда» ён аформіў на працягу розных гадоў ці не дзясятак кніг) здолеў уважліва прачытаць, асэнсаваць «Сівую легенду». Поруч з дакладнасцю, якой ён стараецца трымацца, ім кіруе эмацыянальны характар успрымання твора. Знаёмячыся з мастацкім прачытаннем Кірылам Задворным твора Уладзіміра Караткевіча, нельга было не згадаць работы такіх «караткевічаўскіх» кніжных гра­ фікаў, як Міхаіл Басалыга (яго афармленне рамана «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»), Пётр Драчоў («Чорны замак Альшан­ скі»). Не, ні ў якім разе малады творца не паўтарае знойдзеныя папярэднікамі ра­ шэнні. Ён шукае ўласныя шляхі. І разам з тым за зробленым Кірылам Задворным адчуваецца відавочная традыцыя.

Апошняя ілюстрацыя, якой завяршае Кірыл Задворны свой макет (шкада, што «Сівую легенду» ў афармленні маладога мастака ніводнае кніжнае выдавецтва не паспела выдаць да 90-годдзя Уладзіміра Караткевіча!), — кайданкі, кінутыя на акрываўленую зямлю ці падлогу... Чытаем у аповесці Уладзіміра Караткевіча: «...Шалёныя, незразумелага колеру вочы затрымаліся на маім твары.

Зноў упаў удар звана.

І аддаляўся, аддаляўся воз. І вецер гуляў грывай валасоў, гладзіў твар чалавека і сляпыя вочы той, што прыпала да яго.

Я плакаў. Я не саромлюся прызнацца ў гэтым і не саромлюся сваіх слёз.

— Божа, злітуйся над зямлёю, што нараджае такіх дзяцей...»

Нагадаем. «Сівая легенда» (ёсць у твора і іншая наз­ ва — «Раман Ракута») — гістарычная аповесць, якую Уладзімір Караткевіч упер­ шыню надрукаваў у  часопісе «Полымя» ў 1961 годзе. Гэта твор пра камандзіра атра­ да швейцарскіх наймітаў Канрада Цхаке­ на, які ў час дзеянняў у Беларусі атрымаў тэрміновы загад прыбыць у маёнтак свайго пана — Аляхно Кізгайлы. Праз некаторы час Цхакен даведваецца, што ў гэтых мясцінах пачалося сялянскае паўстанне. На чале яго  — мясцовы шляхціч Раман Ракутовіч. Нечаканасцю для швейцарца становіцца прычына Раманавай нянавісці: Кізгайла некаторы час назад не адпусціў на волю каханку Ракутовіча, простую сялян­ ку. «Сівая легенда» экранізавана. У галоўных ролях сумеснага савецка-польскага фільма  — Івар Калныньш, Ала Мурына, Лембі Ульфсак. Аповесць перакладзена на рускую мову. Кампазітар Дзмітрый Смоль­ скі напісаў оперу паводле яе матываў.

Што датычыць выдання «Сівой легенды» ў ілюстрацыях Кірыла Задворнага, то нагода, лічыце, ёсць: у 2021-м — 60 гадоў з часу публікацыі (красавіцкі нумар «Полымя» за 1961 год) легендарнага твора беларускага класіка.

Мікола БЕРЛЕЖ

Малюнкі Кірыла ЗАДВОРНАГА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

Самы паспяховы сезон! З Аўгустоўскага канала сплылі цеплаходы

У некаторыя выходныя цеплаход здзяйсняў па канале дванаццаць рэйсаў.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на нядзелю (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

РАК. Надыходзіць дастаткова актыўны, напоўнены падзеямі тыдзень.

Палітыка

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Крызіс на мяжы. Уся аператыўная інфармацыя на суботу (абнаўляецца)

Аператыўная інфармацыя з беларуска-польскай мяжы.