Вы тут

Занько з Занькаў


Вёска Ворань Лепельскага раёна ўвойдзе ў гісторыю тым, што ў ёй жыў легендарны франтавік — поўны кавалер ордэна Славы, адзіны з беларускіх кавалераў, які атрымаў свае ўзнагароды ў паветраных баях. Гэта — Фёдар Занько, які быў на фронце стралком-радыстам штурмавога самалёта Іл-2. Трыццаць гадоў таму, калі я пачынаў шукаць тройчы адзначаных салдацкім ордэнам, Фёдара Пятровіча Занько ўжо не было на гэтым свеце. Знакавая акалічнасць — апошні дзень зямнога жыцця ветэрана выпаў менавіта на Дзень Перамогі. Гэта было ў 1979 годзе. Жыццёвая дарога героя ўмясцілася ў няпоўных пяцьдзясят восем гадоў.

Сёлета ў пачатку кастрычніка я накіраваўся на Лепельшчыну, каб адшукаць сведак жыцця адважнага лётчыка-стралка, і мне пашчасціла сустрэць іх. Па-першае, наведаўшы вораньскія могілкі, я беспамылкова вылучыў магілу Фёдара Занько: погляд прыцягнуў красамоўны надпіс на помніку, над якім узвышалася пяціканцовая гранёная зорачка з «нержавейкі». Адразу кінулася ў вочы, што магіла дагледжана, і гэта ўсхвалявала: герой не забыты! У размовах з жыхарамі даведаўся, што ў вёсцы жыве старэйшая дачка Фёдара. Мне пашчасціла: я хутка адшукаў патрэбны дом і гаспадыню — сямідзесяцідвухгадовую Галіну Фёдараўну Федаровіч.


... Мы сядзім у яе доме, гартаем сямейны альбом, разглядваем партрэты яе бацькі. У жыцці Фёдар Занько здымаўся мала, і ў альбоме захаваліся толькі лічаныя фота з ім. Галіна хвалюецца, калі згадвае пра пасляваеннае маленства, пра апошнія дні свайго слаўнага бацькі.

— Мой тата паходзіць з суседняй вёскі Занькі. Адтуль яго прызвалі ў армію, туды ён і вярнуўся ў сорак шостым. Ажаніўся, а ў сорак восьмым нарадзілася я — першая яго дачка. І да вайны, і пасля тата быў кавалём, працаваў у калгаснай кузні. У вёску Ворань наша сям'я перабралася, калі я перайшла ў чацверты клас. Мама працавала медсястрой ва ўчастковай бальніцы, татава кузня стаяла на беразе возера Ворань. Была яшчэ і малодшая сястра. Тата нас вельмі любіў, шкадаваў, дараваў нашыя непаслушэнствы, хоць і быў у меру строгі, — распавядае гаспадыня. — Фёдар Пятровіч быў высокага росту, яго любімым абуткам былі кізравыя боты. У побыце быў непатрабавальны, спраўляўся з любой сялянскай работай — араў, сеяў, касіў, пасвіў кароў, цяслярыў. Вось і маю хату, калі я выйшла замуж у 1974-м, таксама будаваў.

Па ўспамінах Галіны, яе бацьку называлі Занько-ардэнаносец, таму што ў населеным пункце былі і іншыя Занькі. Сваімі ўзнагародамі ветэран ніколі не выхваляўся, але і не адмаўляўся, калі яго запрашалі выступіць на школьнай лінейцы.

— На жаль, мы з сястрой мала распытвалі пра бацькавую вайну, пра ўзнагароды і раненне, а сам ён згадваў неахвотна. Мы ганарыліся, калі тата прыходзіў у школу ў парадным пінжаку. У адносінах з людзьмі ён быў самы звычайны чалавек, адкрыты, гасцінны, любіў пагаварыць. Калі сустракаўся з ветэранамі, гаманілі, выпівалі — як без гэтага, спявалі — яго любімая песня была «Под крылом самолета о чем-то поет зеленое море тайги». Калі размова пераходзіла на ваенную тэму, з цяжкасцю стрымліваў слёзы — на слёзы ён быў слабак! На жаль, цяжкая хвароба рана скасіла яго.

У Дзень Перамогі Фёдар Занько заўсёды імкнуўся наведаць армейскіх авіятараў пад Лідай, дзе пасля вайны дыслацыравалася яго лётная часць — у гэты дзень там збіраліся баявыя аднапалчане. А цяпер у пераможны дзень на яго магілу прыходзяць нават тыя, хто яго ніколі не бачыў, але яны ведаюць і памятаюць.


Салдацкую форму вясковы каваль Фёдар Занько апрануў у маі 1940 года, калі яму ішоў дзевятнаццаты год. За плячыма юнака было чатыры класы вясковай школы. Чырвонаармейца накіравалі ў палкавую школу малодшых камандзіраў 139-га стралковага палка 41-й стралковай дывізіі Заходняга фронту. Вайну Фёдар Занько сустрэў яшчэ курсантам. Яму наканавана было прайсці ўсё ліхалецце, як кажуць, «ад званка да званка». І ён — жыхар лепельскай вёскі Занькі — з гонарам выканаў сваю місію.

Спачатку ў складзе стралковых падраздзяленняў быў разведчыкам. Восенню сорак другога на Сталінградскім фронце ў складзе ўзвода разведкі, у раёне чыгуначнай станцыі Тацінская, прывёў важнага «языка» і даставіў каштоўныя дакументы праціўніка. За геройскія ўчынкі атрымаў першую значную ўзнагароду — ордэн Чырвонай Зоркі. У баях за абарону Сталінграда быў цяжка паранены. Пасля доўгага лячэння быў накіраваны на кароткатэрміновыя курсы паветраных стралкоў-радыстаў, скончыўшы іх у маі 1943-га, атрымаў размеркаванне ў 75-ы гвардзейскі штурмавы авіяцыйны полк (Сталінградскі) у экіпаж легендарнага лётчыка, будучага Героя Савецкага Саюза Мікалая Тараканава. На самалёце Іл-2 вызваляў Крым, а ў маі сорак чацвёртага над Сапун-гарою (у раёне Севастопаля) збіў тры нямецкія самалёты. За гэта геройства Занько ўручылі ордэн Славы ІІІ ступені. Затым наш зямляк ваяваў над тэрыторыяй Беларусі — вызваляў Віцебск, Оршу, Барысаў, Мінск, Ліду, Гродна; прыбалтыйскія Алітус і Каўнас, здзейсніў дваццаць два баявыя вылеты, адбіў сем паветраных варожых атак. За ўдзел у аперацыі «Баграціён» старшыну Фёдара Занько ўзнагародзілі двума ордэнамі: Славы ІІ ступені і ордэнам Чырвонага Сцяга. У перыяд з лістапада 44-га па сакавік 45-га паветраны стралок здзейсніў дваццаць чатыры вылеты на бамбардзіроўкі і штурмоўкі жывой сілы і тэхнікі гітлераўцаў у рэгіёнах Усходняй Прусіі. У красавіку сорак пятага яму ўручылі ордэн Славы І ступені.

Усяго за час Вялікай Айчыннай вайны Занько здзейсніў 234 баявыя вылеты, за што атрымаў 26 падзяк Вярхоўнага Галоўнакамандуючага Іосіфа Сталіна. Ва ўзнагародным спісе ветэрана — сем ордэнаў і некалькі баявых медалёў.

Анатоль КЛЯШЧУК

Фота аўтара

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.