Вы тут

Гісторыя цацак. Як змянялася наша ёлка?


Гістарычны лёс краіны можа быць запісаны не толькі словамі на паперы. Часам гісторыю можна «прачытаць» у самых нечаканых рэчах. Напрыклад, у ёлачных цацках.


Серыя цацак па казцы «Доктар Айбаліт».

У снежні ў Доме-музеі першага з'езда РСДРП працуе выстаўка савецкіх ёлачных цацак. Некаторыя з гэтых навагодніх аздабленняў, напэўна, памятаюць тыя, каму цяпер за трыццаць. А можа быць, такія цацкі яшчэ ёсць у вашых бабуль і дзядуляў? Дарэчы, усе экспанаты — больш за 700 цацак — з прыватнай калекцыі. Іх сабрала калекцыянер з Бабруйска Галіна Жук.

Тэхналогіі і матэрыялы

У 1930—1940-я гады шкляныя цацкі былі яшчэ раскошай — далёка не кожнаму па кішэні. Часцей выкарыстоўваліся ёлачныя аздабленні, якія ўяўлялі сабой фігуркі са скручанай прэсаванай ваты, размаляваныя фарбамі і пакрытыя крухмальным клейстарам, пасыпаным зіхатлівым шкляным «снегам». Яны выпускаліся да сярэдзіны 1950-х. Кожная такая фігурка была ручной работы, тэхналогію вырабу ватнай цацкі механізаваць так і не ўдалося, расказалі ў музеі. У пяцідзясятых ватная цацка знікла з прылаўкаў магазінаў.

Яшчэ адна папулярная тэхналогія вытворчасці ёлачных аздабленняў сярэдзіны мінулага стагоддзя — «картанаж». Цацкі рабіліся з кардону, абклеенага бронзавай або алюмініевай паперай. Дзве палавінкі фігуркі штампавалі ў металічнай форме і склейвалі. Размалёўвалі цацку пры дапамозе пульверызатара, а дробныя дэталі прамалёўваліся ўручную.

Серыя цацак па казцы «Аладзін».

Ёсць у калекцыі і сапраўды ўнікальныя экспанаты — шкляныя ёлачныя цацкі, пакрытыя каляровым лакам па метадзе Глінкі. Сёння такіх аздабленняў ужо практычна не засталося ў бабуліных скрынях і ў калекцыянераў. Іх наогул было выпушчана няшмат — вытворчасць была спынена з-за працаёмкасці працэсу. Метад заключаўся ў тым, што цацку змяшчалі ў раствор гліны, высушвалі, а пасля надрапвалі малюнак. Астатняя частка гліны выдалялася. Вычышчаныя месцы апрацоўваліся серабром і пакрываліся каляровым лакам.

У цэлым на паток вытворчасць ёлачных цацак была пастаўлена толькі ў канцы 1960-х, і ў выніку, зразумела, знізіліся іх разнастайнасць і эстэтычныя характарыстыкі. Да гэтага ўсе навагоднія аздабленні былі хэнд-мэйдам.

У канцы 1950-х — пачатку 1960-х савецкая прамысловасць засвоіла выпуск цацак-прышчэпак. Звяры, птушкі, клоўны, казачныя персанажы, ялінкі на прышчэпках карысталіся велізарным попытам. Яшчэ адна навагодняя памяць мінулага стагоддзя — наборныя цацкі з дроту і шклярусу. З 1940-х да 1950-х амаль у кожным доме былі ёлачныя аздабленні са шкляных трубачак і пацерак, нанізаных на нітку, а пазней — на тоненькі дрот. Такія рознакаляровыя цацкі і ёлачныя каралі можна бачыць нават у савецкіх фільмах тых часоў, калі па сюжэце гаворка ішла аб Новым годзе.

Ёлачная вярхушка «Чырвоная зорка» — адно з самых першых савецкіх ёлачных аздабленняў. У 1960-х яна трохі здала пазіцыі: Гагарын паляцеў у космас, і ёлачную зорку ўсё часцей сталі замяняць «пікай», падобнай на ракету, якая ўзлятае. Вытворчасць цацак стала больш тэхналагічная: на прылаўках з'явіліся шары з фігурнымі выемкамі, рознакаляровым «інеем», пакрытыя фарбай, што свеціцца ў цемры, у форме пірамідак, шышачак і ледзяшоў.

«Дожджык» з металічнай фольгі, традыцыйнае для нашай краіны ёлачнае аздабленне, «родам» з пачатку 1970-х. Тады ён быў у модзе, ім часта злоўжывалі, цалкам завешваючы ёлку. Прыкладна тады ж з'яўляюцца ёлачныя цацкі фармату «міні». Мініяцюрныя фігуркі прызначаліся для ўпрыгожвання маленькіх настольных ёлачак.

Папулярная тэхналогія вытворчасці ёлачных аздабленняў сярэдзіны мінулага стагоддзя — «картанаж».

Тэмы і матывы

Першыя савецкія ёлачныя цацкі выпускаліся ў форме зорак, фігурак чырвонаармейцаў, парашутыстаў. Крыху пазней дадалася тэматыка асваення Поўначы — палярнікі, самалёцікі і белыя мядзведзі. Яшчэ адным тэматычным блокам ёлачных цацак тых часоў былі цыркавыя артысты — клоўны, сланы, сабачкі, мядзведзі. У 1937 годзе ў якасці ёлачных аздабленняў сталі актыўна выпускацца фігуркі Снягурак.

Пачатак 1940-х адзначыўся серыяй ёлачных цацак — герояў казак: Іван Царэвіч, Кот у ботах, Чырвоная Шапачка, Доктар Айбаліт і яго памочнікі, Аладзін і Хатабыч. У 1949-м, у гонар юбілею Пушкіна, з'явіліся на ёлках і пушкінскія казачныя персанажы. А ў пачатку 1950-х — героі казак «Чыпаліна», «Бураціна». Неўзабаве выходзіць у продаж і серыя ёлачных цацак «Пятнаццаць рэспублік — пятнаццаць сясцёр»: фігуркі дзяўчат у нацыянальных касцюмах сімвалізавалі адзінства народаў Савецкага Саюза.

У сярэдзіне 1950-х, у часы Хрушчова, у моду ў вытворцаў ёлачных аздабленняў уваходзіць сельскагаспадарчая тэматыка. На ёлках красуюцца лімоны і памідоры, агуркі і вінаград, слівы і персікі, яблыкі і царыца палёў — кукуруза. Дарэчы, з усяго гэтага багацця толькі кукуруза выпускалася аж да развалу Савецкага Саюза.

У 1960-х у тэматыцы ёлачных цацак лідзіруюць касмічныя матывы: ракеты і касманаўты. У 1970-х пераважная тэма — героі савецкіх мультфільмаў, ад Карлсана да Віні-Пуха. А ў канцы 70-х — пачатку 80-х папулярнай стала вясковая тэма — менавіта тады былі выпушчаныя памятныя для многіх сімпатычныя заснежаныя домікі. Яшчэ адна тэндэнцыя 80-х — ёлачныя цацкі-званочкі. Менавіта тады ў моду ўвайшло ўпрыгожванне ёлкі ў адной колеравай гаме, калі ўсе фігуркі падбіраліся ў пэўным колеры. Тэндэнцыя, дарэчы, нікуды не сышла і ў нашы дні: цяпер гэта называецца «офісны», або «еўрапейскі», стыль у дэкоры ёлкі.

Навагодняя памяць мінулага стагоддзя — наборныя цацкі з дроту і шклярусу.

Дызайнерскі падыход

Калі ў вас захаваліся старыя савецкія цацкі — тэрмінова даставайце іх, бо заступнік новага года па ўсходнім календары Бык — ашчадны, упарты і трохі рэтраград. А значыць, вінтажны стыль упрыгожвання ёлкі актуальны як ніколі: такая ёлачка дадасць адчування дабрабыту і патрыярхальнасці вашаму дому, і Быку гэта па душы. У якасці аздабленняў выкарыстоўвайце старыя цацкі. Іх сапраўды яшчэ можна знайсці ў бабуліным куфры, а можна набыць на блышыным рынку або анлайн-барахолках, купіць у мастацкім салоне, а пры некаторым спрыце і навыках — нават зрабіць самастойна.

Таксама блізкі заступніку года так званы славянскі стыль упрыгожвання ёлкі. Цацкі могуць быць сучасныя, але прынцып іх размяшчэння — той, як навагоднюю прыгажуню ўбіралі нашы бабулі: большыя цацкі — на ніжнія галіны, драбнейшыя — вышэй. На верхавіну — вядома, зорку (можна шпіль). Гірлянда з лямпачак, «дожджыку», серпанціну. Пад ёлкай — фігуркі Дзеда Мароза і Снягуркі, Снегавік і «снег» з ваты. Аздоблены разнастайнымі цацкамі, галоўны навагодні сімвал атрымліваецца стракаты і не вельмі стыльны, затое душэўны і мілы.

Навагоднія паштоўкі савецкіх часоў.

Яшчэ адзін стыль упрыгожвання ёлкі, які спадабаецца заступніку года, — цацкі з натуральных матэрыялаў у экастылі. «Дожджыку», мішуры і светлавых гірлянд гэты стыль не любіць. Для творчых натур падыдзе модны мінімалістычны стыль. Для ўпрыгожвання New Year tree ў такім стылі цацкі практычна не выкарыстоўваюцца. Прымяняюцца ў асноўным каляровыя спрэі ці проста лак для валасоў з бліскаўкамі. Гэтыя сродкі распыляюць па галінках зверху ўніз і даюць высахнуць. Наступны крок — паставіць пад ёлку каляровы ліхтар, накіраваўшы ўверх прамень святла.

Зрэшты, не пакрыўдзіцца заступнік года, калі вы ўпрыгожыце ёлку ў еўрапейскім стылі. Галоўнае — выбраць правільныя колеры. Еўрапейскі стыль дэкору ёлкі мы ўсе бачылі ў афіцыйных інтэр'ерах, але цікава і стыльна такая ёлка будзе выглядаць і дома. Для такога стылю характэрна выкарыстанне цацак адной формы і памеру (звычайна гэта шары), двух кантрасных колераў, якія спалучаюцца паміж сабой, або двух адценняў аднаго колеру. Выдатна выглядае аздабленне ёлкі цацкамі аднаго колеру і адцення, але рознай фактуры: матавымі і бліскучымі. Гірлянда з ліхтарыкаў прадугледжвае вельмі дробныя лямпачкі. А «дожджык» і мішура пры ўпрыгожванні ёлкі ў гэтым стылі не патрэбныя. Але можна выкарыстоўваць банцікі і стужкі з парчы аднаго колеру з цацкамі. Сёлета навагоднія колеры па ўсходнім гараскопе — белы, «металік» і блізкія да іх шэры і серабрысты, а таксама ўсе адценні зялёнага.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

У разгары сезон журавін. Менавіта цяпер самы час назапасіць гэтых ягад на доўгі перыяд халадоў і прастуд.

Грамадства

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Янка Купала дакладна чуў беларускія калыханкі ад сваёй маці, Бянігны Іванаўны, лежачы ў калысцы ў Вязынцы.

Грамадства

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Банда рабаўнікоў «трапілася» дзякуючы адбіткам спецыяльнай прылады.

Грамадства

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Экспедыцыю ў Малінаўку арганізаваў навуковы супрацоўнік музея гісторыі Магілёва ветэран пошукавага руху Пётр Хаванскі.