Вы тут

Калядная песня


Калядная песня

Пісьменнік ратаваўся ад бессані. Ён выходзіў з дому і крочыў па начных вуліцах проста куды павядуць ногі, бо адчуваў: сёння яму зноў не заснуць. Рэспектабельныя кварталы змяняліся раёнамі для людзей сярэдняга дастатку. Чым бліжэй да ўскраін, тым часцей трапляліся суворыя цагляныя будынкі заводаў ды фабрык. А далей — цёмная прорва. Змрочныя вуліцы хавалі ў сабе небяспеку. Акрамя даведзенага да жабрацтва простага люду тут знаходзілі сабе прытулак аферысты і злодзеі розных гатункаў: махляры, рабаўнікі, забойцы. Страху ў пісьменніка не было. Ён добра ведаў гэты свет, бо сутыкнуўся з ім у дзяцінстве, калі бацька трапіў у даўгавую турму, а яму, дванаццацігадоваму, давялося працаваць на ваксавай фабрыцы. Ён памятаў, як бесклапотнае жыццё разбілася на дробныя аскепкі. Надзея на вяртанне да ўлюбёных кніг і летуценняў, здавалася пахаванаю назаўсёды. Слоікі ваксы, якія цягам бясконцых гадзін трэба было абгортваць паперай, налепліваючы зверху этыкетку, сніліся па начах, і збавення ад іх не было адкуль чакаць...
Яму пашчасціла. Ён вырваўся з замкнёнага кола, папрацаваўшы толькі некалькі месяцаў. І, як ні кажы, ён быў хлапчук, і яму было цэлых дванаццаць. А на фабрыках жа працавалі і сямігадовыя дзяўчынкі. Як склаўся іх лёс? А як ён мог скласціся? Лёс амаль ва ўсіх іх быў адзін — хваробы, галеча і безвыходнасць. І змагацца з гэтай безвыходнасцю немагчыма: парламент прыняў ажно шэсць законаў дзеля «затыкання ратоў», якія нішчылі свабоду друку, цалкам забаранялі мітынгі. Нават пасля скасавання такіх законаў колькі спатрэбіцца часу і намаганняў, каб штосьці тут пачало змяняцца да лепшага?
Галеча спараджае злачыннасць. Але што спараджае галечу? Чэрст васць ды эгаізм. Безупынная хцівасць. Абыякавасць да чалавечай бяды і кпіны з яе. Хіба тое — не злачынствы? Тут, у смуродных трушчобах, вялі рэй жывёльныя інстынкты і грубая сіла. Але па-д’ябальску цынічных і акрутных злодзеяў, якіх можна было б назваць агульным імем, у гэтай цемрадзі не было. Ні ірадаў, ні герастратаў. Абсалютнае зло гнездавалася не ў трушчобах.
Каб стаць герастратам, трэба, прынамсі, задумвацца пра нейкую ўсясветную славу. Насельнікам цёмных завулкаў папросту не да гэтага. Ён ведаў на ўласным досведзе: цяжкая манатонная праца забівае думкі. Дый ці паліў насамрэч той Герастрат храм Артэміды? Можа, падпал учынілі самі жрацы, каб схаваць грашовую нястачу, а потым проста «павесілі» яго на няшчаснага эфесца?
З ірадамі ўсё відавочна. Яны жывуць у палацах, аточаныя хеўрай прыслужнікаў. Постаці жорсткіх самаўладцаў, гатовых на ўсё, аж да забойства ўсіх немаўлят у краіне, не могуць выклікаць нічога, акрамя жаху ды гневу. Але ў гаротным становішчы жыхароў трушчоб вінаватыя не толькі бессардэчныя ўладары. Імя вінаватым — легіён. І ён мусіць напісаць пра іх.
Ён напіша пра тых, хто дзеля нажывы гатовы забраць у чалавека апошні шэлег і астатнюю радасць. Але як жа іх назваць... Мусіць быць нейкае асаблівае найменне для іх усіх... Як герастраты... Як ірады... Яны абвінаюць, абкручваюць ахвяру вэксалямі, даўгавымі распіскамі і выціскаюць з яе ўсе сродкі да існавання. Выціскаюць... Ціснуць... Scrouge... Скрудж... Вось яно — прозвішча для галоўнага героя.


Чарльз Дыкенс задумаў сваю «Калядную песню ў прозе» падчас шматгадзіннай хады па начным Лондане. Пазней аўтар прыгадваў, што той бясконцай кастрычніцкай ноччу плакаў і смяяўся разам са сваімі героямі... Гісторыя пра бяздушнага камерсанта-ліхвяра Эбенезера Скруджа напісалася хутка. Ужо праз два месяцы яна выйшла ў свет, каб разысціся вялікімі накладамі па абодва бакі Атлантыкі і стаць адным з найпапулярнейшых твораў пісьменніка. «Калядная песня» ішла на тэатральных сцэнах; увішныя літаратары пісалі яе працяг, уяўляючы далейшы лёс галоўнага героя. Паводле яе зняты не адзін фільм, у тым ліку анімацыйны. Імя Скрудж сапраўды стала агульным для хцівых дзялкоў-срэбралюбцаў, да таго бессардэчных, што нават простая чалавечая ўсмешка ім ненавісная. На гэтае імя з’явіліся шматлікія алюзіі. Многія з нас памятаюць з дзяцінства каларытнага дыснэеўскага качарамільянера Скруджа Макдака, улюбёнай справай якога было даць нырца ў залатыя россыпы свайго банка.
Нягледзячы на велізарны поспех «Каляднай песні», Дыкенс не зарабіў на ёй нічога. Відавочна, гэта быў свядомы крок аўтара: ён папрасіў выдаўцоў выпусціць кнігу ў дарагім святочным афармленні, але прадаваць усяго за пяць шылінгаў. Калі згадаць, што мізэрны заробак Боба Крэтчыта — адзінага клерка ў канторы Эбенізера Скруджа — складаў пятнаццаць шылінгаў за тыдзень, становіцца зразумелым, наколькі танна прадавалася шыкоўнае першае выданне «Песні».
Дыкенс не перапісваў аповесць начыста перад тым, як перадаць яе ў друк. Напісанае пайшло да выдаўцоў з усімі аўтарскімі праўкамі, устаўкамі ды закрэсліваннямі. Пасля выхаду кніжкі ў свет і вяртання рукапісу пісьменнік адаслаў яго пераплётчыку, каб падараваць на памяць блізкаму сябру Томасу Мітану. Майстар апрануў рукапісныя аркушы ў цёмна-чырвоны саф’янавы пераплёт, выціснуўшы на ім імя Thomas Mitton Esquire. Пройдзе некалькі дзесяцігоддзяў, і рарытэт апынецца ў калекцыі вядомага нью-ёркскага мільянера-мецэната Джона Пірпанта Моргана, стаўшы з цягам часу адной з цікавостак заснаванай ім навуковай бібліятэкі.
Сёння на сайце Морганаўскага музея-бібліятэкі рукапіс «Каляднай песні» прэзентуецца ў бездакорнай лічбавай версіі. Якасныя факсіміле дазваляюць цікаўнаму наведніку не толькі расчытаць почырк Дыкенса, але і як бы перанесціся ў творчую прастору пісьменніка, прасачыць за бегам яго пяра, ходам думак. Прыемнай нечаканасцю з’яўляецца мажлівасць не толькі праглядаць і капіраваць сабе на прыладу рукапісныя аркушы ў максімальным павелічэнні, але і праслухоўваць аўдыёзапіс тэксту кожнай старонкі.
Многія крытыкі лічаць творчасць Дыкенса наіўнай. Папракаюць яго ў прадказальнасці сюжэта, схематызме характараў, адсутнасці глыбіні. У нейкай ступені гэтыя папрокі абгрунтаваныя. Але разам з тым творы Дыкенса былі зразумелыя ўсім: ад універсітэцкага выкладчыка да рабочага докаў, кранаючы кожнае сэрца і захінаючы ад злых, неспрыяльных вятроў парасткі чалавечнасці. Немажліва не пагадзіцца з Іосіфам Бродскім, які ў сваёй нобелеўскай лекцыі адзначыў, што чалавеку, які начытаўся Дыкенса, значна складаней стрэліць у сабе падобнага ў імя якой бы там ні было ідэі, чым таму, хто Дыкенса не чытаў.
Расійскі часопіс «Отечественные записки» ў свой час жорстка раскрытыкаваў «Калядную песню», назваўшы яе амаральнай. Маўляў, галоўны герой мяняецца да лепшага не дзякуючы ўласным думкам і перажыванням, а толькі з-за ўмяшання духаў. Аднак цяжка ўявіць, якія думкі і перажыванні мусяць напаткаць абсалютнага зладзея, каб ён раскаяўся. Што павінна стацца з сябелюбным і цынічным вандалам-герастратам, каб ён пашкадаваў пра знішчаную святыню? Што мусіць здарыцца з крывавым і падступным ірадам, каб ён адмовіўся ад улады? Што можа перавыхаваць закончанага злоснага і жорсткага хціўцу, каб ён раптам стаў спачуваць і дапамагаць абяздоленым ды нямоглым? Па-сапраўднаму каменнае сэрца так каменным і застанецца. І Дыкенс тое, відавочна, разумеў. Расчуліць і перавыхаваць абсалютнага нягодніка можа толькі цуд. Штосьці звышнатуральнае. Вось толькі цудаў гэткіх у нашым свеце, напэўна, не бывае.
Хіба што на Каляды.
 

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Перакрылі кісларод. Чаму ва Украіне склалася патавая сітуацыя падчас пандэміі?

Перакрылі кісларод. Чаму ва Украіне склалася патавая сітуацыя падчас пандэміі?

Украіна выйшла на трэцяе месца ў свеце і першае ў Еўропе па смяротнасці ад COVІD-19.

Грамадства

Размовы на кухні. Альбо ткаць, альбо прасці, альбо песенкі спяваць

Размовы на кухні. Альбо ткаць, альбо прасці, альбо песенкі спяваць

Сёння гутарка прысвечана выбару прафесіі для хлопцаў і дзяўчат.

Грамадства

Як выбраць самыя дакладныя тэрмометр і танометр

Як выбраць самыя дакладныя тэрмометр і танометр

У апошнія гады з прычыны пандэміі многія медыцынскія тэрміны сталі агульнаўжывальнымі словамі.

Грамадства

Ці патрэбныя бэбі-боксы? Нованароджанае дзіця знайшлі ў выграбнай яме ў Гомелі

Ці патрэбныя бэбі-боксы? Нованароджанае дзіця знайшлі ў выграбнай яме ў Гомелі

У дачыненні да жыхаркі узбуджана крымінальная справа.