Вы тут

Шляхецкія кулігі, барацьба з марозівам і касцюм на тэму «рост завода»: як у даўнейшым Мінску сустракалі зімовыя святы


На каляднай вандроўцы з пошукам месцаў, прывязаных да зімовых свят, адкрываюцца старонкі з жыцця старога горада. Напрыклад, можна ўбачыць, як вуліцы перасякала конка. Даведацца, дзе ішоў бойкі гандаль і нават якую шкоду сто гадоў таму прыносілі козы — ходзячы ўвосень і ўзімку самапасам, свойскія жывёлы аб'ядалі кару каштанаў, якімі была абсаджана вуліца Шырокая, сёння Куйбышава, з-за чаго дрэвы гінулі. Мы высвятляем, дзе размяшчалася шапіто, і бачым архіўныя здымкі, на якіх па мінскіх вуліцах хадзілі сланы.


Снег

А пачынаецца наша каляндная вандроўка з Аляксандраўскага сквера, куды ў 30-х гадах мінулага стагоддзя гараджане хадзілі набываць ёлкі. Дарэчы, сфарміраваўся сквер у ХІХ стагоддзі, у той час яго называлі Новым рынкам, а забудову, што была абапал — Новым горадам.

Побач са скверам размяшчалася Пакроўская царква, куды гараджане хадзілі на святочныя службы на Раство. Мала хто ведае, што каркас храма быў выкарыстаны пры пабудове Дома афіцэраў, і нават яшчэ можна пабачыць яго сутарэнні, калі завітаць у бар, што размясціўся ў падвальных памяшканнях.

Балі, маскарады праходзілі ў гарадскім тэатры, які быў пабудаваны ў 1890 годзе (цяпер тэатр імя Янкі Купалы). Пры дапамозе спецыяльных прыстасаванняў сцэна і глядзельная зала тут ставіліся на адным узроўні.

Ведаеце, за што ласуны не любілі адміністрацыю тэатра? Справа ў тым, што ў канцы 1936—1937 годзе ў горадзе зноў стала прадавацца марозіва. Пламбір, праўда, быў у святочным калядным меню мінскіх рэстаранаў і да рэвалюцыі, але пасля на яго продаж доўга дзейнічала забарона. А ў 1930-я была наладжана вытворчасць марозіва, яно прадавалася па цэнах, даступных для ўсіх. Таму і елі яго паўсюль, у тым ліку падчас паказу спектакляў ці фільмаў. Пасля пражэрлівых гледачоў заставаліся горы смецця, што, натуральна, не падабалася кіраўнікам тэатраў і кінатэатраў, і яны выступалі супраць продажу згаданага ласунку. За гэта газеты іх клеймавалі «марозіваненавіснікамі».

Калі ў наш час будынак Купалаўскага тэатра рэканструяваўся, аказалася, што пад падлогай захавалася багата абгортак ад ласуноў розных гадоў, у тым ліку тых, што тут пабывалі яшчэ ў дарэвалюцыйныя часы. Па надпісах на абгортках можна прасачыць эпоху, напрыклад, як пазначана месца вытворчасці: Пецярбург, Петраград, Ленінград...

Мала хто памятае, што раней перад тэатрам стаяў помнік Янку Купалу, які пасля пераехаў у Вязынку. Музейшчык Павел Каралёў, які праводзіць гэтую экскурсію, расказвае, як у 1909 годзе Купала запрасіў у тэатр сваю будучую жонку Уладзіславу Станкевічанку. Калі пара выйшла з прэм'еры спектакля «Снег», з неба сыпаліся буйныя белыя камякі. Раніцай з пасыльным паэт перадаў свежанькі снежны верш Уладзіславе.

Яшчэ адзін храм, куды вернікі хадзілі на Раство, стаяў на сучасным праспекце Незалежнасці, недалёка ад выхаду са станцыі метро «Кастрычніцкая». У 1930-я яго пераабсталявалі пад першы ў Беларусі дзіцячы кінатэатр. Падчас Вялікай Айчыннай вайны будынак моцна пацярпеў, і яго прыбралі.

Зімовыя забавы

З размахам святы адзначалі ў палацы гарадскога галавы — Яна Караля Чапскага. А сабраныя падчас іх ці атрыманыя з латарэй грошы перадаваліся бязбацькавічам, ішлі гарадскім прытулкам.

Да рэвалюцыі жыхары Мінска любілі адпачываць у Губернатарскім садзе (сёння парк імя Горкага). Там нават быў пабудаваны велатрэк. Узімку ён заліваўся вадой, і там можна было пакатацца на каньках.

У 1934-м быў пабудаваны стадыён «Дынама». На ім да і пасля вайны таксама рабілі каток. 1936 год, напрыклад, аматары здаровага спосабу жыцця сустракалі на стадыёне — ладзіўся вялікі карнавал на лёдзе, а на наступны дзень тут ужо адбывалася дзіцячая праграма, прысвечаная навагоднім канікулам.

Перад святамі дарэвалюцыйныя газеты стракацелі аб'явамі рэстаранаў, якія на навагодняе меню прапаноўвалі булён з піражком, асятрыну, дзічыну, шампанскае, пламбір, абяцалі «аркестр музыкі», падарункі дамам.

Сярод самых папулярных рэстаранаў таго часу — «Акварыум», «Парыж», «Фрыц». Апошні размяшчаўся па Губернатарскай вуліцы (сёння Леніна). Яна была адной з самых модных і арыстакратычных у старым горадзе. І яшчэ яе можна было б назваць першай пешаходнай вуліцай горада. Справа ў тым, што тут размяшчалася багата крамаў, і ўвечары народ запаўняў усю праезную частку. Адзінае, людзі мусілі прапускаць конку. А з конікамі, што па рэйках цягнулі вагончыкі, здараліся і пэўныя кур'ёзы. Так, у пачатку ХХ стагоддзя падчас сустрэчы Новага года пры павароце конкі на рагу Губернатарскай і Захар'еўскай адзін з конікаў сарваўся з вупражы і галавой уляцеў у акно рэстарана «Фрыц».

Пасля рэвалюцыі рэстаран «Фрыц» страціў увесь свой бляск, пра што ў 1926 годзе згадваў драматург Францішак Аляхновіч: «Перад рэвалюцыяй гэта быў першарадны рэстаран, цяпер — брудная савецкая сталоўка з падлогай, пасыпанай апілкамі».

На святы многа людзей збіралася на плошчы Свабоды (раней Высокі рынак, Саборная плошча), дзе размяшчалася багата храмаў. Ішлі на службу гараджане і ў Чырвоны касцёл. Дарэчы, неяк узімку, калі касцёл пасерабрыла шэрань, будынкам залюбаваўся Максім Багдановіч. Родным і знаёмым паэта трэба было прыкласці немалыя намаганні, каб звесці яго з вуліцы. Усё ж Максім хварэў на сухоты, і трэба было клапаціцца пра яго здароўе.

І сто гадоў таму Мінск не абыходзіўся без феерверкаў. Пра адзін з такіх запускаў доўга ўспаміналі ў горадзе. Так, браты Плявакі са свайго саду запусцілі ракету. Паляцела яна пад вуглом 45 градусаў, ударыла ў выступаючы комін паліцэйскага ўчастка, зрыкашэціла на дах, чым выклікала страх сярод гарадавых, якія там знаходзіліся. Хутка стала вядома, што гэта хлопцы Плявакі, якія ў ваколіцах Траецкага рынку былі вядомыя сваімі свавольствамі, пускаюць агні. Гарадавы «наведаў» неслухаў, пасварыўся і забраў другую ракету. Калі дахаты вярнуўся бацька, сыны расказалі пра інцыдэнт і пажаліліся на канфіскацыю. Разгневаны старэйшы Плявака пайшоў ва ўчастак (ён быў з гарадавым за панібрата), забраў ракету і загадаў дзецям: «Ну, хлопцы, стрэльніце яшчэ раз». Можна было б і не гаварыць, што малойчыкі адразу ж выканалі яго загад, толькі гэтым разам ракета паляцела высока ў неба.

Эвалюцыя свята

Да XVІІІ стагоддзя ўсё ж галоўным зімовым святам для беларусаў былі Каляды, нават сам выраз «Новы год» не ўжываўся. Шляхта адзначала Сільвестра — свята ў гонар дня гэтага святога акурат выпадала на 31 снежня.

Папулярнымі тады былі кулігі. Спачатку двое шляхціцаў прыязджалі ў госці да трэцяга, там гудзелі некалькі дзён, а пасля ўтрох ехалі да чацвёртага, аб'ядалі яго, і далей кампанія ехала да пятага, да шостага, сёмага... Карацей, гулянні зацягваліся.

За савецкім часам пачалася барацьба з рэлігіяй і, канешне, з Калядамі. Была спроба замест іх прыдумаць новыя «чырвоныя» святы. Праўда, яны не прыжыліся.

Нават барацьба супраць высечкі елачак (маладняку, які з цягам часу мог бы ператварыцца ў карысную драўніну) не давала плёну.Так, у 20-х гадах газеты пісалі пра нейкага спекулянта, што нагрузіў ельнікам сем платформаў (40 тысяч штук) для вывазу ў вялікія гарады.

У сярэдзіне 1930-х гадоў навагоднія ёлкі і Дзяды Марозы былі рэабілітаваныя.

Адгукніцеся!

Гісторыю дапамагаюць аднавіць не толькі старыя газетныя публікацыі і дакументы. Яна захоўваецца і ў рэчах. Павел Каралёў паказаў рарытэт, які быў перададзены для музейнага праекта «Куфар старажытнасцяў». Гэта запрашальны білет на навагоднюю ёлку прафсаюзаў 1946 года. У той год 3 студзеня ў самым цэнтры Мінска на плошчы Свабоды ў будынку гасціннага двара адбылася жахлівая трагедыя. Падчас пажару на навагодняй ёлцы загінула па афіцыйных звестках 30 дзяцей, але магчыма ахвяр было больш. Сустрэча адбывалася ў клубе НКДБ, дзверы ў будынку аказаліся зачыненыя. Ратуючыся ад полымя, хлопцы і дзяўчаты вымушаны былі скакаць з вокнаў трэцяга паверха... На помніку на Вайсковых могілках, дзе пахаваныя ахвяры, нават не пазначана дата трагедыі і прычына, у выніку якой загінулі падлеткі.

Уладальніцы таго запрашэння пашчасціла выжыць, на білеце яе знаёмыя ў 1951 годзе пакінулі надпіс: «Валька! Жыві для нашага шчасця. Відаць, лёс захаваў цябе для шчасця...» На жаль, пакуль невядома прозвішча гэтай жанчыны. Рарытэт быў знойдзены ў пункце прыёму макулатуры. Просьба адгукнуцца тых, хто ведае, каму мог належаць гэты запрашальнік.

Магчыма, у вас захоўваюцца рэчы, па якіх можна чытаць гісторыю, старыя фатаграфіі, паштоўкі, афішы, звязаныя з падзеямі, што адбываліся ў горадзе, альбо на якіх захаваліся выявы старых вуліц і будынкаў. Калі вы хочаце падзяліцца гэтай памяццю, рарытэты з інфармацыяй пра тых, каму яны належалі, можна перадаваць для музейнага праекта па захаванні спадчыны «Куфар старажытнасцяў».

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Фота Анатоля КЛЕШЧУКА і аўтара

Загаловак у газеце: Таямніцы каляднага горада

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што рабіць нашым хатнім гадаванцам, у якіх таксама бываюць дэпрэсіі?

Што рабіць нашым хатнім гадаванцам, у якіх таксама бываюць дэпрэсіі?

Адказ на гэтыя і іншыя пытанні ведае наша гераіня.

Грамадства

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Якой сёння павінна быць маладзёжная газета? Пра што і як размаўляць з моладдзю?

Грамадства

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

15 новых спецыяльнасцяў, у тым ліку чатыры абсалютна новыя, па якіх падрыхтоўка раней нідзе не вялася, адкрыюцца сёлета ў беларускіх ВНУ.