Вы тут

"Вясковы лірнік" Уладзіслаў Сыракомля (1823—1862)


Імя Уладзіслава Сыракомлі (сапраўднае Людвік Кандратовіч) у сярэдзіне ХІХ стагоддзя гучала паэтычнай славай па ўсяму Паўночна-Заходняму краю імперыі (Беларусі і Літве), Польшчы і ў самой Расіі. Пасля Адама Міцкевіча Уладзіслаў Сыракомля — самая яскравая зорка літаратуры Беларусі ХІХ стагоддзя. Паводле слоў Мікалая Аксакава, ён сапраўдны народны гусляр. А па ацэнцы Максіма Горкага, Сыракомля стаіць у адным шэрагу з вялікімі паэтамі — Пушкіным, Шэлі, Гейнэ, Міцкевічам. Высокая ацэнка!


Сыракомля (гэтак называўся ягоны родавы герб) пісаў пераважна па-польску, але і звяртаўся і да «мужыцкай» мовы (не дарэмна ж царскія ўлады падазравалі яго ў напісанні беларускіх рэвалюцыйных пракламацый). Ён пісаў пра народ, яго гісторыю і культуру, але, на жаль, сам народ, «просты селянін» не мог прачытаць свайго «вясковага лірніка», як празвалі паэта. Тым не менш, яго творчы набытак — каштоўны дыямент у скарбонцы беларускай культуры. Творчасць Уладзіслава Сыракомлі ўжо пры яго жыцці ўплывала на культурнае жыццё тагачаснага беларускага грамадства, такіх творчых асоб, як Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч, Францішак Багушэвіч, Станіслаў Манюшка, Міхал Эльвіра Андрыёлі, а пазней  Янка Купала і Якуб Колас...

Чым была гэтак адметная творчасць Сыракомлі? Безумоўна, высокай мастацкай вартасцю яго паэтычных твораў. Але Сыракомля быў і дапытлівы даследчык гісторыі і культуры роднага краю, які па гістарычнай традыцыі называў Літвой, а сябе з гонарам лічыў ліцвінам. Праславіўся ён і як літаратуразнаўца, напісаўшы «Гісторыю літаратуры ў Польшчы», і як перакладчык лацінскай паэзіі на польскую мову, і як культурны дзеяч, чыя прысутнасць натхняла іншых на творчасць. Ён быў міласнікам (патрыётам) сваёй Радзімы — «мілай Літвы».

«Пра адно я толькі спяваю, хоць на розныя ноты: Хай жыве наша Літва! Хай жывуць ліцвіны!» Сярод гэтых ліцвінаў і вырас будучы паэт, які нарадзіўся 29 верасня 1823 года ў фальварку Смольгаў Бабруйскага павета Мінскай губерні (цяпер Любанскі раён). А пасля жыццё правяло яго па розных мясцінах тагачаснай Беларусі. Жыў на Палессі, у Нясвіжы, на Стаўбцоўшчыне, Наваградчыне, у Вільні, на Ашмяншчыне. Так што пра Беларусь — Літву ён ведаў не з кніжак, а з рэальнага жыцця. Што і зблізіла яго з народам і народнай культурай. Хай не ўводзіць нас у зман польскамоўнасць яго творчасці, бо ён перш за ўсё беларускі паэт, які пісаў па-польску з-за забароны друкаванага беларускага слова. Ён з горыччу піша пра бядотнае становішча народнай мовы: «Прыгожае гэта адгалінаванне славянскай мовы — крывіцкі дыялект — і старое! Бо гэта мова нашага Літоўскага Статута і справаводства на працягу двух стагоддзяў, XVI і XVII, і распаўсюджаная! Бо смела можна сказаць, што размаўлялі на ёй тры чвэрці даўняй Літвы, люд, шляхта і паны; пазбавіўшыся свайго пісьмовага значэння, гэтая мова сёння засталася толькі спадчынай адных сялянскіх хат…». Вывесці народную мову ў свет, калі царскія ўлады не пускалі яе ў друк, было не толькі архіцяжка, але амаль немагчыма. Усё ж Сыракомля піша на ёй. Цалкам яго беларускамоўная спадчына не дайшла да нас. Захаваліся толькі два рэвалюцыйных вершы Сыракомлі «Добрыя весці» і «Ужо птушкі пяюць усюды», якія хадзілі па руках у рукапісах, хоць шмат яго беларускамоўных вершаў сталі народнымі песнямі.

Смольгаў. Н. Орда, XIX стагодзьдзе

Муза Сыракомлі не натхняла яго на любоўную лірыку ці на пустую гаворку — гэта суровая муза змагання. Паэзія Сыракомлі перш за ўсё антыпрыгонная, у абарону паярэмленага  селяніна. Паэт выступае народным голасам: «Не я пяю, а люд Божы». Якое высокае адчуванне — «Люд Божы!», — а не быдла бесславеснае ці халоп. Яго мова спеўная і мілагучная, яго народная эстэтыка і годнасць — высакародныя. «Людскасць» народа ён супрацьпастаўляе разбэшчанай «нелюдскасці» панства. «Я край мой кармлю адвеку і маю права звацца чалавекам», — горда кажа адзін з герояў-селянінаў з яго верша. Гэтую ідэю «людзьмі звацца» пазней падхапіў вялікі Янка Купала.

Для Сыракомлі менавіта селянін праўны гаспадар краіны, аснова нацыі. «Наш селянін не піша і не чытае гісторыі, але, верачы ў якое-небудзь сваё паданне, з пагардай паглядае на шляхецкую расу, інстынктыўна адчуваючы, што мы — прыхадні адкульсьці, а ён — тутэйшы жыхар і гаспадар тутэйшай зямлі». Гэтыя словы надаюць вызначэнню «тутэйшы» сімвалічны і сакральны змест! Уладзіслаў верыў, што народ зрэшты рэшт вызваліцца з панскага і царскага ярма. Вера, якая надае сілы!

Сам лёс Уладзіслава Сыракомлі не назавеш незвычайным ці трагічным, але ў яго жыцці даставала драматызму. Гэта і свавольства рэдактараў, якія нівеліравалі яго паэтычную мову, выкідваючы адтуль беларускія словы. Гэта і немагчымасць друкавацца па-беларуску. Гэта і пераслед царскіх улад, якія падазравалі паэта ў напісанні беларускіх рэвалюцыйных пракламацый (гутарак), і арышт у 1861 годзе. Гэта і нязносны боль ад смерці ў 1852 годзе за тыдзень трох малалетніх дачок і вымушаны пераезд з абжытага фальварка Залучча на Наваградчыне ў чужую Вільню, каб пазбавіцца горкіх успамінаў. Гэта і душэўная адзінота. Гэта і «грахоўнае каханне» да актрысы Гелены Маеўскай, жонкі сябра Адама Кіркора, і асуджэнне яго грамадствам. Гэта і не ўспрыняцце яго паэмы «Стэла Фарнарына», дзе ён апеў каханне славутага Рафаэля да простай дзяўчыны. Гэта і творчае знясіленне, калі ад напружанай працы выпадае з рукі пяро. Гэта і горкае расчараванне…

Праблема творцы і грамадства, талента і яго рэалізацыі заўсёды балючая для творчай асобы. Калі творца разумее ўнікальнасць свайго «Божага дару», калі ён прысвячае яго людзям, то разам з тым прыносіць самаахвяру, асуджае сябе на нястачы і непаразуменне, на няўдачы і зласлоўе. Гэта свядомы выбар, зроблены Уладзіславам Сыракомлем, «вясковым лірнікам», які песняй натхнёна служыў «роднай старонцы», «святой Літве сваёй», і да скону будзе «граць людзям», каб дапамагаць ім у цяжкім жыцці.

У дарагой старонцы

І дзень, і ноч, і бясконца

Іграць і граць буду людзям.

Вітаўт ЧАРОПКА

 

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Як кадравыя агенцтвы падманваюць даверлівых грамадзян

Калі ў кадравым агенцтве вам прапануюць заплаціць грошы і гарантуюць стапрацэнтнае працаўладкаванне, смела разварочвайцеся і сыходзьце: перад вамі, напэўна, ашуканцы.

Грамадства

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

Прыродныя антыбіётыкі: Лекі, якія дапамагаюць перамагчы інфекцыю і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма

У адрозненне ад «хімічных антыбіётыкаў», прыродныя лекі не толькі дапамагаюць перамагчы інфекцыю, але і ўмацоўваюць ахоўныя ўласцівасці арганізма.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

СКАРПІЁН. На гэтым тыдні традыцыйны падыход да вырашэння праблем не заўсёды будзе ўдалы.

Грамадства

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Як дзейнічалі партызаны ва Усакінскім лесе на Клічаўшчыне

Піша сын аднаго з партызан Генадзь Сахрай.