Вы тут

Не размаўляйце з дзецьмі з пазіцыі «куды ты нацэліўся». Чаму бацькам выпускніка важна своечасова заняць месца ў групе падтрымкі?


Заканчэнне школы і выхад у дарослае жыццё прафарыентацыйны псіхолаг Ганна Ісаенка вельмі трапна параўноўвае з першым скачком з парашутам або выхадам у космас. Свет ужо ўвайшоў у стадыю турбулентнасці, наша будучыня — абсалютна непрадказальная, таму ніхто не бярэцца рабіць доўгатэрміновыя прагнозы і разважаць пра «надзейныя прафесіі», а тут яшчэ і пандэмія каранавіруса дадаткова ўсё ўскладніла, зблытала многім іх жыццёвыя планы.


— Маладыя людзі пачынаюць усведамляць, што зусім неабавязкова яны змогуць дасягнуць нават таго ўзроўню дабрабыту, якога дасягнулі іх бацькі. Таму, адпаведна, выбар, кім быць, як будаваць свае планы на дарослае жыццё і як зарабляць грошы на свае патрэбы стаіць для іх вельмі востра, — расказала Ганна Ісаенка падчас свайго выступлення на EdCamp Belarus. — Калі я кансультую старшакласнікаў, то кажу ім: «Вам вельмі пашанцавала і вы ўступаеце ў дарослае жыццё без ілюзій, у адрозненне, напрыклад, ад мяне. Майму пакаленню падавалася, што наша жыццё будзе ісці па дакладным сцэнарыі. Можна было выбраць адну прафесію і прысвяціць ёй усё жыццё. Прыкладна праз пяць гадоў пасля заканчэння ВНУ атрымаць першае павышэнне на службе, праз дзесяць — другое, праз дваццаць — заняць кіраўніцкую пасаду і потым спакойна пайсці на пенсію. У цяперашнім свеце маладому чалавеку неаднойчы давядзецца змяняць род сваіх заняткаў, тым больш што пенсійны ўзрост у нас паступова павышаецца. Выбіраць прафесію ў ідэале трэба ў 15-17 гадоў, да гэтага ж часу неабходна паспрабаваць сябе ў розных ролях, каб праявіць сваю адоранасць. А бацькам важна зразумець, што адбываецца, і перастаць змагацца з яе праявамі.

Чым дзяцінства адрозніваецца ад дарослага жыцця? Пакуль ты малы, ты едзеш на заднім сядзенні аўтамабіля, якім кіруюць бацькі. Менавіта яны пракладваюць маршрут, вырашаюць, дзе зрабіць прыпынак, дзе падсілкавацца і гэтак далей. Але прыходзіць час, калі дзіця ўпершыню «бярэ руль» у свае рукі. І калі гэта не здарыцца ў 17 гадоў... У 30 да мяне прыходзіць малады чалавек, які кажа, што ў яго ўсё ёсць (і адукацыя, і работа), але ўсё гэта было не яго выбарам. Ён проста ўвасабляў чаканні бацькоў... Таму я заўсёды кажу старшакласнікам: не трэба скардзіцца ні на надвор'е, ні на складаныя ўмовы на дарозе. Трэба вучыцца ездзіць і ў галалёд, і ў завіруху. Гэта ўсё ўмовы задачы, якую неабходна вырашыць. І нікому не выдаецца гарантыя, што яго жыццё будзе спакойнае і шчаслівае, нават калі тваё прозвішча Ракфелер.

Я заўсёды прашу прыйсці на кансультацыю разам з бацькамі, таму што выбар прафесіі — гэта перадача руля ў сістэме ўзаемаадносін «бацькі—дзіця». І кажу ім: «З гэтага моманту вы становіцеся для свайго дзіцяці навігатарам, яго фанклубам, групай падтрымкі. Але выбар прафесіі — гэта менавіта той выпадак, калі самы час адысці ўбок і даць магчымасць вызначыцца». А я падчас кансультацыі бяру на сябе ролю інструктара па ваджэнні, расказваю пра ўсе магчымасці і варыянты і дапамагаю прыняць правільнае рашэнне.

За межамі здаровага сэнсу

Па словах Ганны Ісаенкі, вельмі важнае значэнне мае мэта, якую мы перад сабой ставім, чаго жадаем дамагчыся ў жыцці.

— Тут патрабуюцца амбіцыйнасць, смеласць і, я сказала б, па-добраму нават нахабнасць. Інакш як салдат можа стаць генералам? Хтосьці пра паспяховага чалавека можа сказаць: «Яму пашанцавала». Не, проста ён умеў марыць. Пасля таго, як мы ставім сабе амбіцыйную мэту, пачынаем бачыць сродкі для яе дасягнення і не ўпускаем магчымасцяў. Наша псіхіка ўладкавана так, што бачым мы толькі тое, што мае адносіны да нашых патрэб, а ўсё астатняе застаецца для нас проста фонам. Калі наша мэта — на «мільён», мы бачым увесь спектр сродкаў для яе дасягнення, а калі задача больш сціплая — то з вялікай доляй верагоднасці не заўважым усе магчымасці, якія не прапусцім, паставіўшы сабе грандыёзную задачу. А калі мы яшчэ і пачынаем кіравацца здаровым сэнсам... У сувязі з гэтым хачу звярнуцца да педагогаў і бацькоў. Ні ў якім разе не размаўляйце з дзецьмі з пазіцый здаровага сэнсу! Не трэба зазямляць іх фразамі кшталту: «Куды ты нацэліўся? Там цябе ніхто не чакае! У бізнесменаў ёсць свае дзеці, якім тыя будуць дапамагаць...» Падлетак проста павінен верыць у тое, што ён стане прэзідэнтам, генералам, паспяховым бізнесменам або высокааплатным спецыялістам. Мара — гэта тое, што выходзіць далёка за межы здаровага сэнсу і сённяшнія магчымасці чалавека. Заўважана, што сярод аўтсайдараў і геніяў — аднолькавая колькасць людзей з высокім ІQ, таму справа зусім не ў вашым інтэлекце.

Першы складнік поспеху — гэта мэта, другі — сродкі, а трэці — праактыўнасць. Трэба падняць з канапы сваю «пятую кропку» і штосьці рабіць, ісці на мерапрыемства, што зацікавала ў «Фэйсбуку», выступіць там. Нават няўдалае выступенне лепшае за тое, што ўвогуле не адбылося. І ўжо дакладна не трэба чакаць поспеху ад кожнага здзейсненага кроку. Да яго прыводзяць толькі дзесяць працэнтаў дзеянняў. Галоўнае — не сядзець на месцы. Будзе мэта — знойдзецца і патрэбная вам нятхняльная гісторыя поспеху.

Ганна Ісаенка расказала, што часта падчас кансультацыі вельмі хутка становіцца зразумела, што чалавек не бачыць сябе наёмным работнікам: «Будучых прадпрымальнікаў я пазнаю літаральна з парога. Такія дзеці звычайна вельмі нязручныя для педагогаў, паколькі ім складана падпарадкоўвацца ў жыцці чужым правілам — яны жадаюць устанаўліваць свае. Такое дзіця заходзіць у мой кабінет, на тэрыторыю, дзе гаспадаром становішча з'яўляюся я, і кажа: «Я сяду тут. А вы дзе? І ўвогуле мне кансультацыя не патрабуецца. Размаўляйце лепш з маімі бацькамі...»

Розныя сцэнарыі

Прафкансультант прапануе падлетку параўнаць сябе з... катом. Кім ты хочаш быць: дзікай ці дамашняй жывёлінай? Дзікі кот — абсалютна свабодны: ён гуляе, дзе пажадае, хоча — залазіць на дрэва ці на дах, а хоча — качаецца па траве, харчуецца чым заўгодна. Але ў гэтай свабоды ёсць жорсткая цана пытання — трэба самому здабываць сабе ежу. Яму ніхто не налье вады, не пакліча ветэрынара. Але калі навучыўся паляваць, ты прыгажун! Спрытны і смелы! А дамашні кот несвабодны, затое ў яго ўсё стабільна, галоўнае — прытрымлівацца правіл, устаноўленых гаспадаром. Калі вы наёмны работнік, то працуеце на мэты свайго працадаўца, а як толькі вашы і яго мэты пачынаюць разыходзіцца, узнікае канфлікт.

— Тут дзейнічаюць розныя правілы гульні і розныя сцэнарыі дарослага жыцця. З «дзікімі катамі» я магу размаўляць, напрыклад, пра стартапы і першыя крокі ў прадпрымальніцтве, — кажа Ганна Ісаенка. — Мушу канстатаваць, што наша школа арыентавана больш на «дамашніх катоў», бо «дзікія» вучаць толькі тое, што ім насамрэч цікава і патрэбна. Далей мы шукаем рэсурс, за кошт якога будзем узлятаць. Вядома, што 80 працэнтаў паліва ракета выдаткоўвае на старце, а для таго, каб стаць прафесіяналам, патрабуюцца 10 тысяч гадзін упартай працы. Яны могуць прайсці па-рознаму: як катарга або як шчасце, калі чалавек абраў прафесію, зыходзячы са сваёй адоранасці, — заўважае псіхолаг. — А такая сфера ёсць у кожнага, галоўнае — яе распазнаць. Вы ведаеце, у чым заключаецца феномен яўрэйскай мамы? Яна выхоўвае сваіх дзяцей з цвёрдай верай у сябе, менавіта таму сярод прадстаўнікоў гэтай нацыянальнасці столькі паспяховых у самых розных сферах нашага жыцця людзей. А мы часта назіраем, як вельмі разумны, але рэфлексіўны і няўпэўнены ў сабе чалавек топчацца на месцы, бо бачыць на сваім шляху шмат перашкод і сумняваецца. Вось чаму вельмі важна выхоўваць дзяцей з верай у сябе — гэта іх галоўны пункт апоры. На жаль, часта дводзіцца чуць ад маладых людзей: «А што, так можна было?» У кожнага абавязкова павінен быць не толькі план А, але і план В, і нават план С.

Адоранасць — яшчэ не гарантыя

Па словах псіхолага, ёсць розныя віды адоранасці: акадэмічная, мастацкая, практычная, прасторавая, духоўная, камунікатыўная, эмацыянальная, міжасобасная... У школе лепш за ўсё бачаць акадэмічную — схільнасць да навукі і інтэлектуальнай дзейнасці. Звычайна, калі настаўнік-прадметнік заўважае бляск у вачах дзіцяці, ён адразу заманьвае яго на факультатывы, рыхтуе да алімпіяд. Сустрэча зацікаўленага настаўніка і адоранага вучня — вялікае шчасце для абодвух. Іншая справа, калі ў дзіцяці не акадэмічная адоранасць, у гэтым выпадку яно можа застацца без падтрымкі. І добра, калі яно ад гэтага не зламаецца...

— Такога, каб дзіця зусім нічым не цікавілася, не бывае. Бывае няўважлівасць бацькоў, нежаданне прымаць абраную сынам ці дачкой справу. Здараецца, яны прыводзяць да мяне дзяцей і просяць растлумачыць ім, што іх захапленні несур'ёзныя, — кажа Ганна. — У мяне ёсць любімае пытанне да «зусім безнадзейных» дзяцей, на думку іх бацькоў: «Што ты будзеш рабіць, калі дома цэлы дзень нікога не будзе?» Настаўнікі, як і бацькі, павінны быць уважлівыя да любой праявы адоранасці. Гэта ў першую чаргу наднарматыўная актыўнасць — справа, якой дзіця гатова займацца ўвесь вольны час, нават насуперак іншым. Мне кажуць: «А калі яно проста ўвесь час глядзіць серыялы ці відэа ў інтэрнэце?» Цудоўна. Давайце разбірацца, што яно глядзіць! У мяне была дзяўчынка, якая сказала, што ў дзень без бацькоў прывяла б да сябе сяброў і разам з імі глядзела б кіно. Пытаюся: «Якое?» Пра героя, які імкнецца да мары і перамагае перашкоды. Навошта? Абмеркаваць, як у яго гэта атрымалася. Перад намі будучы менеджар па развіцці персаналу!

Уменне выслухаць і супержываць таксама можна ператварыць у прафесію, бо інакш чалавека з эмацыянальнай адоранасцю будуць проста выкарыстоўваць як камізэльку, у якую можна паплакаць. Эмпатыя, калі ты ўваходзіш у рэзананс з іншымі людзьмі, — гэта талент. Часта патрабуецца нейкая размова, штуршок, каб зразумець, як захапленні можна ператварыць у прафесію і дасягнуць поспеху.

У практыцы прафкансультанта нячаста здараюцца выпадкі, калі можна прасачыць, як склаўся лёс маладога чалавека праз шмат гадоў, але некалькі цікавых кейсаў Ганна Ісаенка агучыла. Вось адзін з іх. Яўгенія была выдатніцай і ў звычайнай, і ў музычнай школе. Выбірала паміж медыцынай і музыкай. Тэсціраванне паказала высокі ўзровень развіцця ў яе патэнцыйных здольнасцяў і даволі высокі каэфіцыент карыснага дзеяння іх рэалізацыі. У дзяўчыны быў ярка выражаны педантычны характар: калі яна рабіла дамашняе заданне, то выконвала ўсё ад «А» да «Я» і да глыбокай ночы. Не магла выбраць, што галоўнае, а што другаснае. Усё было для яе аднолькава важным. У выніку Яўгенія была пастаўлена перад выбарам. З яе характарам можна было быць добрым музыкантам у аркестры, але эмацыянальна «запальваць» у якасці сольнага выканаўцы і збіраць стадыёны наўрад ці атрымалася б. Для гэтага патрабуецца яшчэ і адпаведная харызма! Быць урачом-кансультантам і працаваць з людзьмі таксама не яе варыянт, затое з педантычным характарам і высокім узроўнем інтэлекту можна было стаць бліскучым навукоўцам. У выніку Яўгенія скончыла біяфак БДУ, навучалася на спецыяльнасці «мікрабіялогія». Ні адна бактэрыя не мае шанцаў ад яе схавацца! Прайшло 15 гадоў. Сёння Яўгенія з'яўляецца кандыдатам біялагічных навук, стажыравалася ў Ізраілі, цяпер працуе ў Канадзе.

У Яўгеніі была сяброўка Марыя. Сферай яе інтарэсаў былі медыцына і спорт. У дзяўчыны быў эмацыйны псіхатып. З такіх дзяцей ніколі не вырастаюць чэмпіёны, паколькі іх прызначэнне ў жыцці — прыгажосць і гармонія адносін. Ім уласцівая павышаная адчувальнасць да ўсяго, што адбываецца навокал, гуманнасць і спагадлівасць. Такі псіхатып падыходзіць для работы з людзьмі ў сферы медыцыны, але не падыходзіць для спорту. Вось толькі паступіць у медыцынскі ўніверсітэт з сярэдняй паспяховасцю было амаль немагчыма. У выніку, скончыўшы ўніверсітэт фізічнай культуры, Марыя стала ўрачом-рэабілітолагам. Цяпер працуе ў буйной прыватнай медыцынскай кампаніі. І паверце, запісацца да яе на прыём вельмі праблематычна...

Спецыяліст па прафарыентацыі часта кажа маладым людзям, што па цячэнні плыве толькі здохлая рыба, таму трэба вучыцца плаваць і супраць яго.Таксама яна гаворыць, што адоранасць забяспечвае магчымасці, а зусім не гарантыю больш высокіх дасягненняў. Ці зможаш ты імі правільна распарадзіцца, залежыць толькі ад цябе...

Новы год Ганна Ісаенка распачынае з новага праекта — запуску анлайн-школы для падлеткаў «Будзь смялейшы! Выбіраем прафесію!» Яна тлумачыць назву так: «Вельмі важна, каб хтосьці ў добразычлівай абстаноўцы падбадзёрыў цябе, усміхнуўся, падтрымаў і некалькі першых крокаў прайшоў з табой разам, узяўшы цябе за руку. У дарослым жыцці вы неаднойчы будзеце паўставаць перад неабходнасцю выбару. З кім жыць? Якія каштоўнасці адстойваць? За што змагацца? Але гэты ваш выбар — першы!»

Надзея НІКАЛАЕВА

Фота дадзена EdCamp Belarus

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

Дыета ад хандры. Што жаваць, каб не перажываць

«Сумныя» прадукты — прэч з халадзільніка!

Грамадства

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

«Сталінскі праспект мы называлі брадвеем». Як і чым жылі беларускія стылягі

Пасля смерці Сталіна «жалезная заслона», якая аддзяляла Савецкі Саюз ад навакольнага свету, прыадчынілася.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

АВЕН. Неабходна будзе сканцэнтраваць намаганні на рабоце.

Грамадства

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

Прынцып Інэсы Караткевіч: цаніць кожную хвіліну

«Ні разу не пашкадавала, што прыйшла працаваць у такую ўнікальную структуру, як спажыўкааперацыя»