Вы тут

Чаму Ян Чачот спяваў раздзелы Статута ВКЛ?


«Знаць Чачота ўсе павінны...», — заклікаў памятаць пра яго Францішак Багушэвіч. Ян Чачот быў першым, хто пасля доўгай нематы загаварыў у літаратуры на роднай беларускай мове і вярнуў ёй страчаны статус літаратурнай мовы, і тым самым сцвердзіў яе прысутнасць у сусветным прыгожым пісьменстве. Яго веліч і ў тым, што праз усе жыццёвыя нязгоды і нястачы ён захаваў чыстую душу, шчырае сэрца і чалавечую годнасць. «Хто дбае пра грамадскае дабро, інакш кажучы, пра шчасце, асвету і славу краю, хто рады прысвяціць яму самога сябе, аддаць яму ўсе здольнасці, сілы і маёмасць — з’яўляецца сапраўдным грамадзянінам», — лічыў у юнацтве Ян, і ўсё жыццё прытрымліваўся сваіх поглядаў.


У дзяцінстве Яну пашчасціла на сяброўства з Адамам Міцкевічам, з якім разам вучыўся ў Наваградскай школе. Іх аб’яднала паэзія і любоў да народнай творчасці, з якой, як з крыніцы, натхняліся. Разам яны ў 1815 годзе паступілі ў Віленскі ўніверсітэт. Але праз год Ян пакінуў універсітэт і пайшоў на вольныя хлябы — працаваць пісарам у камісіі па ўпарадкаванні спадчыны князя Дамініка Радзівіла. Рэчаіснасць губіла талент, прымушала развітацца з паэтычнай лірай і займацца нелюбімай справай, абы пазбавіцца «ганебнай галечы». Ён вывучае славуты Статут ВКЛ. Яго ўзнёслая натура адчувае прыгажосць старадаўняй беларускай мовы, ён зачараваны ёю і нават спявае раздзелы са Статута. Музыкальнасць гучала ў яго душы мелодыямі народных спеваў. Таму нядзіўна, што ён пісаў вершы ў стылістыцы народных спеваў, якія так любілі яго сябры па ўніверсітэту. Яны прызнавалі яго паэтычны талент. Для іх ён — ментар-настаўнік іх паэтычнай творчасці. Прынамсі, «народная паэзія» Чачота паўплывала на творчасць Адама Міцкевіча, натхніла яго на распрацоўку беларускага фальклору. Можна сказаць, што Чачот быў «хросным бацькам» ягоных славутых балад і паэм «Свіцязянка», «Гражына». Быў Адам удзячны сябру і за выхад сваіх першых кніг. Ян і рэдагаваў іх, і вычытваў карэктуру, і глядзеў за друкаваннем, з яго клопату і руплівасці яны пабачылі свет. Але больш за ўсё людзі цанілі Чачота за дабрыню і спагаду, хоць яму самаму даводзілася нялёгка.

Ён быў паўнюткі маладых сіл, калі можаш і хочаш шмат здзейсніць, але ад цябе мала што залежыць, і застаецца чакаць ласкі лёсу. Не ў характары Чачота чакаць, трэба было рабіць хоць нешта, каб змяніць і ўласнае непрагляднае становішча, і заганае грамадства да лепшага. «Што ж, і чарапахі неяк далазяць да мэты, а мы трохі ж хутчэй ходзім», — казаў Чачот. Адзінае, што ён мог, дык разважаць. Дзве яго працы — «Думкі для ніжэйшага класа» і «Думкі, якія павінен пашыраць вышэйшы клас» — гэта своеасаблівая праграма па маральным ўдасканаленні грамадства. Галоўную перашкоду для гэтага Чачот бачыў у царскім самадзяржаўі. «Грамадскае шчасце залежыць як ад добрых грамадзян, так і ад добрага ўрада... Найлепшы ўрад будзе там, дзе ўсе робіцца згодна з пажаданнем народа, а не з волі, капрызу і сілы аднаго». Не мірыўся ён і з няволяй сялян, «якая супярэчыць законам прыроды, цвярозаму розуму і нават чыстым эканамічным разлікамі і выклікае сорам у сэрцах людзей». Думкі яго светлыя, а ісціны простыя, таму што спрадвечныя. «Той, хто прысвячае сваю працу — фізічную ці разумовую — свайму краю, усё робіць для яго дабра, з’яўляецца адначасова карысным грамадству чалавекам і паважаным грамадзянінам».

Ян Чачот не рэалізаваў сябе ў краіне, дзе душыліся шчырыя і высакародныя пачуцці. За ўдзел у студэнцкім таварыстве філарэтаў Чачота пасля гадавога следства саслалі ў Сібір. Шэсць месяцаў ён гібеў і замярзаў у Кізільскай турме. А пасля вызвалення самотнае і галоднае жыццё. Адрэзаны ад духоўнага свету Радзімы, пакінуты адзінотай на «згрызенне сваім думкам», хворы і знясілены Чачот адчуваў сябе растаптаным да нікчэмнасці. Жывіла яго памяць пра вясёлыя маладыя гады, родныя сэрцу мясціны. «Адвык я ад думак высокіх». Муза яго замоўкла, але ён выжыў...

Толькі ў 1833 годзе ён вярнуўся на Беларусь, дзе яму дазволілі працаваць у Лепелі ва ўпраўленні інжынераў Бярэзінскага канала. Праз доўгіх шэсць гадоў яму дазволілі жыць на радзіме. Гэтыя гады Лепельскага жыцця не прайшлі дарэмна — ён збіраў народныя песні, «вельмі прыгожыя і дзівосныя». А вынікам працы ў багатай бібліятэцы Храптовічаў у Шчорсах стаў польскамоўны цыкл з 55 балад «Спевы пра даўніх літвінаў» — вершаваны пераказ гістарычных сюжэтаў, узятых з хронік. Пры жыцці гэты цыкл не быў надрукаваны.

Галоўнай жа справай жыцця Яна Чачота заставалася збіранне народных песень. «Які гэта скарб для адукаванага спевака і даследчыка! Колькі там нязмушанай і свежай паэзіі». Усяго Ян Чачот выдаў шэсць зборнікаў, надрукаваўшы ў іх каля тысячы народных песень (праўда, у пераказе на польскую мову). Толькі ў чацвёрты зборнік ён уключыў і беларускія арыгіналы, і 28 беларускамоўных сваіх вершаў. Першым Чачот не толькі ацаніў меладычную паэзію народных беларускіх спеваў, але і зразумеў іх гістарычна-мастацкую каштоўнасць, як духоўны скарб народа. Недарэмна ж гавораць, песні — душа народа. «Гэтыя песні, якія вызначаюцца сваёй наіўнасцю, прастатой і прыгажосцю, здолелі б неяк паказаць апрача сваёй прывабнасці нешта большае: характар, звычаі і норавы краю, дзе яны спяваюцца».

Знамянальным быў і выхад беларускамоўных вершаў. Упершыню за доўгія гады «мужыцкая мова», якая даўней шанавалася ў дзяржаўнай чыннасці, заявіла пра сваё права быць мовай прыгожага пісьменства. З маленькай кніжачкі Чачота і пачалася новая беларуская літаратура.

Апошні, шосты зборнік, які выйшаў у 1846 годзе, цалкам складалі арыгінальныя тэксты: песні, прыказкі і прымаўкі. Змясціў Чачот у ім і «Слоўнік крывіцкіх слоў», і такім чынам паклаў пачатак практычнай беларускай лексіграфіі. Вось чаму Францішак Багушэвіч і заклікаў памятаць Чачота. Падарванае ссылкай здароўе не спрыяла актыўнай дзейнасці, ды і адсутнасць трывалых сродкаў абмяжоўвала магчымасці Яна Чачота. Апошнія тры гады жыцця ён пражыў разам са студэнцкім сябрам Тамашам Занам у маёнтку Далматаўшчына. Збіраў песні, пісаў вершы, маліўся і ставіўся да ўсіх з сардэчнасцю і любоўю. У людскіх душах ён пакідаў светлы вобраз. «Ён быў душой філаматаў і філарэтаў, клікаў да набожнага і працавітага жыцця, да маральнай дасканаласці, дакараў людзей за празмернасць, дзе толькі і за кім заўважаў», — пісаў пра Чачота яго сябар Ігнат Дамейка. Калі Ян Чачот і не змог здзейсніць усяго таго, што хацелася яму ў маладосці, не зрабіў лепшым грамадства, дык усе ж сам стаў сапраўдным грамадзянінам роднага краю.

Вітаўт ЧАРОПКА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.

Грамадства

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

У апошнія тыдні на краіну абрынулася небывалая спякота... 

Калейдаскоп

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Як і любую іншую хваробу, фітафтароз лягчэй папярэдзіць, чым лячыць.

Культура

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Радзімазнаўства. Адрасы пісьменства. Сумесны праект Мінаблвыканкама і «Звязды».