Вы тут

Творчая праўда Наталлі Матыліцкай


Аўтэнтык­-стыль займеў нямала прыхільнікаў па свеце. Фалькларыстка-­навукоўца і этна­спявачка Наталля Матыліцкая распавядае, як аўтэнтычная песня прабівалася на сцэнічныя пляцоўкі ў Беларусі.

Гэта параўнальна нядаўна, пачынаючы з 2000‑х, у галіне культуры пачалі ўсяляк спрыяць развіццю аўтэнтычных формаў фальклору. Раней жа імі займаліся навукоўцы-фалькларысты, этнамузыколагі, але на сцэне аўтэнтыка не віталася. Ды былі людзі, якія ўпарта прытрымліваліся такога кірунку на сцэне. Сярод іх Наталля Матыліцкая — фалькларыстка, якая спявае аўтэнтычныя песні. Наталля Віктараўна пасля філфака БДУ закончыла аспірантуру па спецыяльнасці фалькларыстыка ІМЭФ Акадэміі навук Беларусі. Яна выкладае беларускую міфалогію й фальклор на кафедры этналогіі ды фальклору Беларускага дзяржуніверсітэта культуры й мастацтваў. Зусім не аматар у гэтай справе — сур’ёзны даследчык. Наталля Матыліцкая спявае песні, якія сама й запісала ў часе фальклорных экспедыцый, найлепшым чынам даносіць іх каштоўнасць сучаснаму слухачу. Выступае сольна і ў складзе фальклорных гуртоў больш за 30 год.


З Наталляй Матыліцкай мы гутарылі пра тое, як цяжка аўтэнтычная песня прабівалася на сцэнічныя пляцоўкі, адваёўвала месца пад сонцам у нашым часе.

Наталля Матыліцкая ў Слуцкім строі

— Як здарылася, Наталля Віктараўна, што пачалі вы спяваць аўтэнтычныя песні?

— Любоў да аўтэнтычных спеваў адчула ў часе навучання на філфаку. Ладзілася ў нас фальклорная практыка: студэнты выязджалі ў вёскі ды запісвалі песні бабуль. Тады я іх пачула ўпершыню. У той час аўтэнтычныя песні не прынята было спяваць у канцэртных залах. Фальклор на сцэне выконваўся толькі ў апрацоўках — бо хацелі тады стварыць новы фальклор, сучасны. А класічны, аўтэнтычны, “ад бабулек”, перастаў быць запатрабаваным. У першай сваёй экспедыцыі я запісала вясельную песню “Каб я знала ды я ведала”: яна й сёння ў маім рэпертуары. Песню адзін у адзін паўтарыла за бабуляй. Дарэчы, на той практыцы было больш за сто будучых філолагаў, але ніхто з іх, здаецца, так і не заспяваў. Сяброўка мая ведала, што я захапілася аўтэнтычнымі песнямі, прапанавала паспяваць іх на яе вяселлі ў Мінску. Я й заспявала перад гасцямі, сярод якіх быў і Уладзімір Бярбераў. Ён якраз хацеў стварыць фальклорны гурт, шукаў салістку, якая магла б спяваць у такой манеры. А тут я! Можна сказаць, нас звёў сам лёс. Так мяне прынялі ў гурт “Ліцьвіны”.  

— Ці не бянтэжыла вас, што аўтэнтычны фальклор на той час быў не зусім “модным”?

— Я не ганюся за тым, што “моднае”. Люблю новае й цікавае, у дадзеным выпадку — незаслужана забытае. Хутчэй я з тых, хто запачаткоўвае новую “моду”. Гурт “Ліцьвіны” распачаў яе праз аўтэнтыку: адным з першых у Беларусі выйшаў з аўтэнтычнымі песнямі ды строямі на сцэну. Памятаю, як тыя, хто сёння тое спрабуе паўтарыць, гаварылі нам: “Злезьце, так спяваць нельга! Такім гукам, неапрацаваным, неакультураным, як “бабкі” спяваюць, ды яшчэ на сцэне, у Мінску!.. Ды хто вам дазволіў такое рабіць?” Але я ж фалькларыст! Верыла, што праўда на маім баку: нельга  ўзяць у бабулек фальклор, апрацаваць яго і лічыць, што толькі апрацоўка мае права на існаванне. Вось і вырашыла даказаць, што “песні бабулек”, у такім першародным стане, будуць гучаць нават на еўрапейскіх сцэнах. І мы з “Ліцьвінамі”, а я потым і сольна, тое даказалі. Але хто ў Беларусі адразу ўспрыняў этна-кірунак? Якраз музычнае асяроддзе прыняло яго ў штыкі! Таму што многія тады спявалі ў сваім рэчышчы апрацаванай песні. Ды былі ўпэўненыя: толькі так адзіна правільна! Але ж ідэі могуць быць памылковымі. І час тое паказаў.

— Тое тычыцца, дарэчы, не толькі ідэй у мастацтве…

— Безумоўна! Увогуле пра барацьбу добрага старога з новым, пра пераемнасць традыцый можна шмат разважаць. Але ж факт: сёння аўтэнтычны фальклор гучыць на многіх сцэнах Беларусі. Прычым ад самага пачатку былі тыя, хто вітаў такі падыход, прыняў новую фальклорную стылістыку. Беларускія пісьменнікі былі ўзрушаныя: “Нарэшце сапраўдны фальклор пайшоў!”. Помніцца, народны паэт Ніл Гілевіч нават прысвяціў “Ліцьвінам” эсэ “Вольная песня «Ліцьвінаў »”. Гурт наш пачалі запрашаць выступаць на сцэне Дома літаратараў: тады вельмі часта ладзіліся музычна-літаратурныя вечарыны. На жаль, цяпер таго няма. Нас віталі й беларускія мастакі. Таму я люблю й мастацкае асяроддзе, якое адно з першых падтрымала нашу творчасць. Але мяне ніколі не пакідала мара паездзіць па вёсках і там паспяваць аўтэнтычныя песні. Бабулькі, якія іх ведалі, адыходзяць у Вечнасць, а маладзейшыя чулі фальклор толькі ў харавых апрацоўках. І мару мне ўдалося ўвасобіць на Случчыне, у вёсцы Гацук. Зладзіць канцэрт нам дапамагла выдатная жанчына, якая працавала ў мясцовым клубе. Гэта быў 1993 год, тады некаторыя не разумелі, навошта гэты аўтэнтычны фальклор, а яна ж тым цікавілася, збірала аўтэнтычныя рэчы, калекцыянавала слуцкае традыцыйнае адзенне. Таму й парупілася: знайшла для нас аўтобус, дамаглася, каб мясцовае кіраўніцтва аплаціла нам выступ. На канцэрт сабраліся вясковыя людзі, каб паслухаць свой “сапраўдны” фальклор. Таксама было прыемна, што прыехалі й мае бацькі з суседняй вёскі. Гурт “Ліцьвіны” на пачатку 90‑х на гастролі пачаў выязджаць і ў іншыя краіны. Першая паездка была на Украіну: там было на той час значна лепш з украінскім фальклорам і традыцыйнай культурай, чым у нас. Там нас вельмі цёпла сустрэлі, зладзілі для нас шмат незапланаваных выступленняў. Потым мы патрапілі на фэст “Wіelkіe Ksіȩstwo Lіtewskіe” ў Польшчу. Я да таго часу не была на фэстах такога ўзроўню: аўтэнтычны фальклор прадстаўлялі ўсе народы былога Вялікага Княства Літоўскага! У нас нічога такога й блізка не было. Потым быў фэст фальклорнай музыкі ў Літве “Звініце, звініце, гуслі!”. Там змаглі мы пачуць нават фальклорныя гурты з Афрыкі…

— У гурце “Ліцьвіны” вы адразу сталі салісткай — дзякуючы свайму прыроднаму дару. Але быў час, калі вы адтуль сыходзілі, каб спяваць сольна…

— Так, я ажыццявіла свой этна-праект “Наталля Матыліцкая”. Выступала на розных пляцоўках. Напрыклад, у 2008‑м спявала сольна ў Маскве на Міжнародным фестывалі фальклору “Еврофолк”: там былі спевакі й музыкі з 15 краін. Я прадстаўляла Беларусь у аўтэнтык-стылі, праграму спявала адна 40 мінут пад акампанемент дудара. Выступленне ў прамым эфіры транслявалася многімі радыёстанцыямі Еўропы. У мяне была мэта: паказаць, што наш аўтэнтычны фальклор можна спяваць сольна, не толькі гуртом. А гуртом спяваць, вядома ж, лягчэй, чым сольна: побач іншыя спевакі, шмат муз-інструментаў. Аднаму сабраць вакол сябе музыкаў, справіцца з вялікай праграмай — складаней. Фактычна ў аўтэнтык-стылі я заспявала сольна першай у Беларусі. Мой першы дыск “Пчолачка” таксама сольны. “Пчолачка”, дарэчы, — гэта веснавы Слуцкі карагод. Нашу Случчыну я ўсяляк “раскручваю”, бо, як кажуць, кожны кулік сваё балота хваліць: я ж адтуль родам, і вялікую прыхільнасць маю да малой радзімы. Для мяне, дарэчы, і сустрэчы з землякамі-слуцакамі заўсёды важныя. У многіх з іх я заўважаю адчуванне зямляцкасці.

— Ці пыталіся ў вас калі-небудзь пра вашу музычную адукацыю?

— Памятаю, прыйшла ў “Ліцьвіны”, дык Уладзімір Бярбераў адразу спытаў, ці вучылася дзесьці музычнай грамаце. На жаль, кажу, не. А ён мне ў адказ: “Дзякуй Богу”. Я нават сумелася. А справа ў тым, што навучаным спяваць у пэўнай манеры, з пастаўленым голасам, цяжэй асвойваць аўтэнтычны стыль. Гэта перашкаджае, а не дапамагае: іх даводзіцца перавучваць. Я сама перавучвала такіх. Найбольш таленавітыя адразу “пераключаюцца”, іншыя — даўжэй. У вёсцы Грэск, дзе я заканчвала сярэднюю школу, была і музычная, і я туды пайшла: узялі на акардэон. Але ж маці-інжынер мяне ў тым не падтрымала. “Ты ж добра вучышся, то навошта табе распыляцца?” — разважала яна.  А я сапраўды вучылася на выдатна і яе паслухалася. Пазней музычная грамата асвоілася ў часе рэпетыцый. Акрамя “Ліцьвінаў”, я спявала ў гурце “Юр’я”: там амаль усе прафесійныя музыканты. Яны дзяліліся са мной сваім досведам. А яшчэ раней, калі жыла на кватэры ў Заслаўі, сальфеджыо ды ігры на піяніна вучыла мяне гаспадыня, бабуля Ганна, у мінулым выкладчыца ў музычнай школе. Так што я маю ўяўленне пра ноты, інтэрвалы, танальнасці… Усе такія веды скарыстоўваю ў спеўна-канцэртнай дзейнасці.

— Цяпер ёсць нямала гуртоў, якія хочуць спяваць, выконваюць аўтэнтычныя песні. Як да іх ставіцеся?

— Станоўча. Памятаю, гадоў 13 таму да мяне прыйшоў Васіль Грынь, ён разам з сябрамі задумаў стварыць этна-гурт і прасіў мяне дапамагчы парадамі. Ва ўсіх тых хлопцаў былі “немузычныя” прафесіі. Я пагадзілася. І ўзнік гурт “Рада”, я ў ім была кіраўніцай па вакале й вакалісткай. Наш першы кампакт-дыск з “Радай” мы назвалі “Пяршак”: гэта мая назва, прычым з падтэкстам. Бо ён не толькі першы, але й моцны, як пяршак — моцны самагон.

— Вы спявалі ў розных гуртах. Чаму?

— Прычына была адна: калі адчувала, што не маю магчымасці развівацца далей у межах гурта, то сыходзіла ў “сольнае плаванне”. Так было з “Ліцьвінамі”, з гуртом “Рада”… Апошні быў навічком у музычнай справе. Быў гурт “Юр’я”, найбольш прафесійны, ён спалучаў аўтэнтычны вакал з гучаннем сучасных музінструментаў. Заснавальнік “Юр’я”, таленавіты кампазітар Юра Выдронак, быў калісьці адным са стваральнікаў гурта “Палац”, надзвычай папулярнага на пачатку 90‑х. Гурт “Юр’я” ў яго быў трэцім праектам. Я сама прыйшла туды, папрасілася спяваць, і мне далі магчымасць развівацца. Ды мяне ўсё роўна не пакідала жаданне выступаць сольна. І Юра Выдронак мяне ў тым падтрымаў: я сольна спявала на яго аўтарскім фэсце “Таўкачыкі”, які ён ладзіў на працягу 10 гадоў. Адначасова з выступленнямі ў розных гуртах і сольна я працавала ў дзяржаўных культурных установах. Спачатку гэта быў Гістарычна-культурны запаведнік “Заслаўе”, потым — Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры й побыту, пазней — Беларускі пед-універсітэт імя Максіма Танка, цяпер — Беларускі ўніверсітэт культуры й мастацтваў. Займацца толькі спевамі без адчувальнай фінансавай падтрымкі не атрымоўваецца. Але калі ты ідзеш наперадзе, робіш нешта важнае, як сам лічыш, то ўжо не да развагаў: падтрымліваюць цябе ці не. Важна ж для мяне вось што: вярнуць традыцыйнае спеўнае мастацтва беларусам, сцвердзіць сваю творчую праўду. І, тым не менш, падтрымка ўсё ж неабходная. Калі прапануюць — не адмаўляюся.

Наталля Матыліцкая ў Ляхавіцкім строі на фестывалі песні ды конкурсе народнага касцюма “Этнобазар” у Астрахані (Расія)

— Сёння вы працуеце на кафедры этналогіі й фальклору Беларускага дзяржуніверсітэта культуры й мастацтваў. Дзе знаходзіце ахвочых вучыцца ў вас?

— Фальклорнаму руху ў аўтэнтычнай стылістыцы ў Беларусі больш за 30 гадоў, ён займеў сваіх прыхільнікаў. Ёсць спеўныя асяродкі, у якіх выхоўваюць, развіваюць такія таленты. Быў заснаваны Рэспубліканскі фэст фальклорнага мастацтва “Берагіня”: кожныя два гады збірае на Гомельшчыне, у гарпасёлку Акцябрскі маладых пераемнікаў і носьбітаў традыцыйнай народнай культуры. Фэст заснаваны дзякуючы Міколу Козенку, вядомаму збіральніку й даследчыку беларускай народнай танцавальнай культуры, этна-харэографу. Не адно пакаленне моладзі пабывала на Купаллі ў Ракаве са сваімі танцамі ды спевамі. Сёння многія ведаюць пра нашу кафедру этналогіі й фальклору. Я ва ўніверсітэце не толькі чытаю лекцыі па міфалогіі й фальклоры. У 2004‑м у нас адкрылася інавацыйная спецыялізацыя этнафоназнаўства: мы навучаем аўтэнтычным спевам. У мяне быў і аўтарскі курс: пяць гадоў выкладала вакал у плыні гэтай спецыялізацыі. Мае вучні атрымалі дыпломы й раз’ехаліся на працу ў розныя куткі Беларусі. Цяпер калегі прадаўжаюць гэтую справу. А спецыялістаў, якіх рыхтуе наша кафедра, не рыхтуюць больш нідзе ў Беларусі! Пра нас ведаюць і ў замежжы. Нашы студэнты заваёўваюць першыя месцы на конкурсах і ў Санкт-Пецярбурзе! Кафедра больш за 10 гадоў праводзіць Міжнародную навуковую канферэнцыю “Аўтэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання”. Паўдзельнічаць у ёй едуць навукоўцы з Расіі, Украіны, Славакіі, Польшчы, Літвы, Латвіі…

— Выканаўцы аўтэнтычных песень сёння — не рэдкасць, і слухачы прывыклі да іх з’яўлення на сцэне. А што далей?

— Такіх выканаўцаў значна больш, ды яны ўсё ж рэдкасць у нашым часе. Мяркую, варта прадоўжыць развіваць нашу традыцыйную культуру не толькі ў Мінску, але й на месцах. Яна там была, цяпер яе варта туды вярнуць. Сёння да таго заахвочваюць на дзяржаўным узроўні. У Беларусі больш за 15 гадоў дзейнічае Канвенцыя ЮНЭСКА па ахове нематэрыяльнай культурнай спадчыны. Але я бачу часам культработнікаў з глыбінкі на сваіх лекцыях, калі ладзяцца курсы павышэння кваліфікацыі, якія пра тое нават не ведаюць. І на Случчыне, дзе я нарадзілася, адзінкі людзей збіраюць і зберагаюць традыцыйныя строі, адшукваюць у архівах старадаўнія песні, развучваюць іх з моладдзю. Цягам 15 гадоў я выступаю ў традыцыйным Слуцкім строі: калісьці зрабіла яго рэканструкцыю за свае грошы. У мяне й Ляхавіцкі строй ёсць: аўтэнтычны, тканы на кроснах. У Ляхавіцкім жа раёне такі ёсць толькі ў краязнаўчым музеі. На некаторых раённых фальклорных святах рэжа слых: прадаўжае гучаць апрацаваны фальклор — песень аўтэнтычных не пачуеш… І гэта праблема не асобных раёнаў, а ўсёй Беларусі. Таму працы яшчэ шмат.

Ганна Лагун

Фота з архіва Наталлі Матыліцкай

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.

Грамадства

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

У апошнія тыдні на краіну абрынулася небывалая спякота... 

Калейдаскоп

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Як і любую іншую хваробу, фітафтароз лягчэй папярэдзіць, чым лячыць.

Культура

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Радзімазнаўства. Адрасы пісьменства. Сумесны праект Мінаблвыканкама і «Звязды».