Вы тут

Іван Шамякін. Дабрыня як дамінанта светапогляду


У 1921 годзе, калі Іван Шамякін нарадзіўся на Гомельшчыне ў вёсцы Карма Добрушскага павета, Гомельская губерня ўваходзіла ў  склад Расійскай Федэрацыі. Дадзены факт ніяк не адбіўся на лёсе Івана Пятровіча, хіба толькі крытыкі папракалі яго, ужо сталага літаратара, за некаторую колькасць русізмаў у творах. Але што зробіш: для пісьменніка гэта матчына мова — так гаварылі ў іх мясцовасці. Больш важна — сам характар мясцовасці. Вакол Добруша — рэчкі і каналы, таму Уладзімір Пракапцоў на­ зваў горад «маленькай Вене­ цыяй».


Іван Шамякін на лецішчы, 1970-я гады

А яшчэ дубровы — па іх, як быццам, племя радзімічаў, якое жыло тут, прыйшоўшы некалі з захаду, і назвала паселішча Добрушам. Зямля нарадзіла выдатных дзеячаў: той жа Уладзімір  Пракапцоў, генеральны дырэктар Дзяржаўнага мастацкага музея Беларусі, вядомы мастак, стваральнік музейнага квартала ў Мінску. Яго зямляк Васіль Калінін — іканапісец. Аляксандр Старацітораў на Чорным моры вы­вучаў і трэніраваў дэльфінаў, а калі вярнуўся на радзіму, узначаліў раённую арганіза­ цыю ветэранаў і шмат зрабіў для ўшанавання памяці знак­ мітых землякоў.

«Геній месца» — рэч важная, вартая ўвагі: чаму на той ці іншай тэрыторыі з’яўляюцца асобы, выдатныя ў пэўнай сферы дзейнасці? «Умяшчальны ландшафт» (Л. М. Гумілёў) — галоўнае, на што варта звярнуць ува­ гу. Ландшафты вакол вёскі Карма разнастайныя, надзвычай маляўнічыя, у асноўным лясы, дзе служыў лес­ ніком бацька будучага пісьменніка Шамякіна.

Прыродны фактар, у які ўваходзіць і генетыка, най­ важнейшы ў фарміраванні асобы. Што тычыцца памяці пра род, то Шамякін ужо ў сталым узросце зацікавіўся сваімі каранямі. Дзядоў ён памятаў добра. У прыватнас­ ці, у аўтабіяграфіі адзначае цікавы характар дзеда па ба­ цьку Міны. У сям’і захоўвалася цьмянае паданне, што продкі некалі мелі прозвішча Чарназёмавы. Адзін з іх вярнуўся з Расіі, куды ездзіў на заробкі, ужо з прозвішчам Шамякін, якое і прыжылося. Адкуль, чаму, невядома. Прычым напачатку слова вымаўлялася і пісалася «Шэмякін», таксама, як у сусветна вядомага расійскага мастака Міхаіла Шэмякіна. Сам Іван Пятровіч у канцы 1940-х гадоў, ужо калі стаў пісьменнікам, выправіў новыя дакументы, памяняўшы адну літару ў прозвішчы, бо так — больш па-беларуску.

Само слова — ад «шыю мяць». Магчыма, продак пісьменніка любіў біцца, як вадзілася, прытым рытуальна, у вёсках таго часу, і перамагаў. Пра сілу роду ўскосна сведчыць фізічная моц роднага дзядзькі Івана Пятровіча — Трафіма Мінавіча. Неардынарны быў чалавек: мала што дужы, дык і вясёлы, смяшлівы, заўсёды спяваў. Аб ім у майго бацькі — самыя светлыя ўспаміны. Ды і дзеда Пятра Мінавіча я сама памятаю высокім і моцным нават у сталым узросце. Але Іван пайшоў у сваю маці — Сынклецію Сцяпанаўну — нізкага расточку.

Дзед будучага пісьменніка па маці меў прозвішча Калінін. Чалавек разумны, разважлівы, справядлівы, прытым багаты, карыстаўся ў людзей вялікай павагай, таму на працягу больш чым дваццаці гадоў аднавяскоўцы выбіралі яго старастам вялікай вёскі Карма.

У вёсцы, дарэчы, адпраўляў службу святы Іаан Кар­ мянскі — Іван Гашкевіч (1837—1917 гг.). Паходзіў ён з вя­ домага роду беларуска-ўкраінскіх святароў Гашкевічаў. Яго родзіч — першы консул Расіі ў Японіі, вядомы ву­ чоны, знаўца Усходу. Свята-Пакроўскую царкву, у якой у ХІХ ст. служыў Іаан, у 1950 г. улады разбурылі. У 1991 г. выпадкова знайшлі яго нятленныя мошчы. Тады і царкву аднавілі, дзе мошчы захоўваюцца.

Як уплывала на маіх родных — прадзедаў — блізкасць да святога? Такі чалавек, бясспрэчна, утвараў вакол сябе асаблівую духоўную атмасферу. Шамякін-атэіст гэтым не зацікавіўся. Але аб маральных якасцях роду я мяркую хоць бы па бабулі. Фенаменальна працалюбівая, мужная і  рашучая, але ціхая, рахманая, сарамлівая, заўсёды баялася, як бы не надакучыць, не замінаць іншым людзям, не займаць іх часу сабою. У прынцыпе такім жа быў і Іван Пятровіч. Безумоўна, калі стаў зна­ камітым, прыходзілася яму і выступаць перад вялікімі калектывамі, і сядзець у розных прэзідыумах, і часта хадзіць па чыноўніках. Але не любіў быць у цэнтры ўвагі.

Само слова «Карма» (з націскам на другім складзе) я лічу старажытным, ад арыйцаў: на санскрыце «карма» (з націскам на першым складзе) — вызначаны ўчынкамі чалавека яго лёс.

Шамякін верыў у свой шчаслівы лёс, меў яго, лёсу, падказкі, намёкі з ранняга дзяцінства. Так, у лесніка Пятра Мінавіча любілі чытаць паэму Я.  Коласа «Но­ вая зямля» — пра сям’ю лесніка Міхала. І мне, шасцігадовай, бацька чытаў паэму па вечарах. Стаўшы Дабрыня як дамінанта светапогляду пісьменнікам, Іван Пятровіч лічыў Коласа сваім на­ стаўнікам і заўсёды ганарыўся знаёмствам з ім.

У жыцці кожнага чалавека здараюцца падзеі, якія аказваюць такое моцнае ўражанне, што вызначаюць светаадчуванне, характар, нават лёс. У навуцы такое выключнае ўражанне называецца імпрэсінгам. Ім­ прэсінгаў можа быць некалькі на працягу жыцця, але найбольш запамінаецца першы, дзіцячы. Шамякін піша: «Першы яркі ўспамін маленства — як бацька ехаў служыць лесніком. Было гэта ў 1925 годзе. Самае моц­ нае ўражанне ад гэтай паездкі — равы ў вёсцы Крупец. Другое гэткае ж моцнае ўражанне зрабіў Сож і першы параход, які я ўбачыў».

Яшчэ адно ўражанне — ужо гадоў у дванаццаць, калі бацька Івана працаваў у лясніцтве каля вялікай вёскі Церуха Гомельскага раёна. Тут вучань церухскай школы вучыўся разам з будучай жонкай, пра што, безумоўна, тады не ведаў. Але праз некалькі гадоў яны сустрэліся ў кінатэатры ў Гомелі, дзе Іван Шамякін вучыўся ў тэхнікуме будаўнічых матэрыялаў, а Марыя Кротава — у медыцынскім вучылішчы. Пачалі сустракацца, потым працавалі ў розных месцах Беларусі, перапісваліся. Каханне прайшло выпрабаванне часам, расстаннем на пяць гадоў падчас вайны, службай Шамякіна ў войску. Пражылі разам 58 гадоў… Марыя Філатаўна для Івана Пятровіча — і любімая жонка, і маці яго дзяцей, і муза, і выдатны сакратар (закончыла з адзнакай, ужо маючы трох дзяцей, філалагічны факультэт педагагічнага інстытута).

Іван Шамякін у Таджыкістане, 1967 г.

Умовы фарміравання чалавека, будучага пісьменніка, шмат што вызначаюць у яго творчых прыхільнасцях, нават у яго стылі. Прырода ваколіц Церухі асабліва моцна паўплывала на светаадчуванне Шамякіна, неаднаразова даравала натхненне. У 1951 г. на грошы Сталінскай прэміі за раман «Глыбокая плынь» ён будуе ў Церусе звычайную вясковую хату, куды прыязджае з сям’ёй літаральна кожнае лета на працягу дзясяткаў гадоў.

На пясках павырасталі магутныя сасновыя бары, у якіх поўна вадзілася звяроў і птушак, выспявалі ягады і грыбы яшчэ нават у 1950—60-я гады, а тым больш у дзяцінстве Шамякіна. Тут, менавіта ў Церусе, Шамякін напісаў папулярныя ў чытачоў раманы «У добры час», «Крыніцы», «Трывожнае шчасце», «Сэрца на далоні». Сюды пастаянна прыязджалі госці — калегіпісьменнікі: беларускія, рускія, украінскія. Асабліва часта заязджалі менавіта ўкраінскія пісьменнікі — заўсёды шумныя, гаманкія, дасціпныя, падобныя да запарожскіх казакоў.

У Церусе разам з гасцямі наладжваліся рыбалкі на Сож і яго старыцы, паходы ў лес па ягады і грыбы. Асабліва Шамякіны любілі «частаваць» экзотыкай: вазілі на адно з азёраў, дзе рос таксама, думаю, даледавіковы рэлікт — вадзяны арэх чылім: плады ў яго чорныя, калючыя, а вараныя на смак вельмі падобныя да харчовых каштанаў.

У творах, напісаных Шамякіным у 1950—60-я гады, праз мастацкі тэкст свеціцца радасць жыцця, прага творчасці, шчасце як гармонія, якую магчыма — тады ён верыў у гэта — ажыццявіць і ў чалавечым грамадстве.

Гады паездак у Церуху — літаральна кожным ле­ там  — былі часам поўнага, абсалютнага шчасця, якое толькі можа быць у жыцці чалавека. Адчуванне шчасця вынікала і з назіранняў за станоўчымі зменамі ў краіне, і ад уласных творчых сіл, даволі ранняй славы, уключа­ насці ў эліту грамадства, і ад сямейных радасцей. Але ў немалой ступені яно звязвалася з яшчэ непарушанай пупавінай яднання з прыродай, з вёскай. Успаміны пра вясковае маленства і найлепшую творчую пару ў Церу­ се Шамякін назаўсёды захаваў у сваім сэрцы як самае дарагое ў жыцці. Гэта абумовіла, як я мяркую, яго жыц- цярадаснасць (праўда, да 1990-х гадоў, калі трагічныя абставіны існавання змянілі яго светаадчуванне. Быць інтэлігенту аптымістам у той ліхі час — кашчунна).

Жыццярадаснае светаадчуванне, на маю думку, за­ кладвалася яшчэ да нараджэння. Нарадзіўся Шамякін зімою, а гэта значыць, што ў першы перыяд перынаталь­ нага развіцця атрымаў шмат сонца, энергіі ад прырод­ ных стыхій, а ў другі — яго маці, пасля збору ўраджаю, добра, з вітамінамі, харчавалася. Я найлепш памятаю бацьку не ў песімістычным настроі — пасля смерці адзі­ нага сына і развалу СССР, а смяшлівым, дасціпным, хоць і не такім востра-дасціпным, як яго сябра камедыёграф Андрэй Макаёнак. Шамякін меў рысы гіперактыўнага тыпу псіхікі (паводле класіфікацыі псіхатыпаў вядомага савецкага псіхолага П. Ганушкіна): бадзёры, дынамічны, любіў смех, жарты, іранічна ставіўся да многіх праяў рэ­ чаіснасці, асабліва да чыноўнікаў. З Макаёнкам яны часта нязлосна разыгрывалі сваіх сяброў і калег.

Шамякін прагнуў пастаяннай вучобы, набыцця ведаў, а таксама любіў пісаць ад рукі. Ён шмат чытаў, сабраў велізарную бібліятэку. Прычым чытаў павольна, уважліва, з алоўкам. І запамінаў прачытанае на ўсё жыццё. Пра эрудыцыю пісьменніка сведчыць кола чытання яго герояў — інтэлігентаў і моладзі: тут найперш беларускія пісьменнікі — Якуб Колас, Янка Купала, Максім Танк, Андрэй Макаёнак, рускія, замежныя — А. Пушкін, А. Астроўскі, М. Някрасаў, І. Тургенеў, А. Чэхаў, І. Гётэ, В. Скот, А. Дзюма, Ф. Шылер, Г. Гейнэ, М. Твен, Р. Л. Стывенсан, Т.  Шаўчэнка, Л.  Талстой, М.  Горкі, М.  Шолахаў, П.  Бажоў, Ф.  Цютчаў, С.  Ясенін, У.  Маякоўскі, А.  Блок, І. Ільф і Я. Пятроў… Па маіх назіраннях, героі Шамякіна цытуюць ледзь не ўсіх сусветных класікаў, дэманструюць знаёмства і з антычнай міфалогіяй, і з Бібліяй. Героі-чытачы ў кнігах І. Шамякіна — яскравы і паказальны прыклад фарміравання сябе праз літаратуру. І гэтым Шамякін выхоўваў сваіх рэальных чытачоў.

Шмат што ў жыцці пісьменніка аказалася звязаным з архітэктурай. Ён вучыўся ў тэхнікуме будаўнічых матэрыялаў і да арміі працаваў па спецыяльнасці. А пахавалі Шамякіна ў дзень, калі грамадскасць Мінска павінна была адзначаць 30-годдзе выхаду яго, найлепшага ў Беларусі, рамана пра дойлідаў — «Атланты і карыятыды»…

Збудаванні — тое акружэнне, у якім жыве чалавек, — уваходзіла ў яго свядомасць паступова: ад вясковых хат і старожак у лесе да Зімовага палаца і хмарачосаў НьюЁрка. Шамякін шмат ездзіў, асабліва па Еўропе, ды і па Савецкім Саюзе. Любіў асабліва Вену, Бялград, Кіеў. Падабаліся яму многія гарады, але я мяркую, што найбольш ён усё ж любіў барочныя з іх яркай вобразнасцю, квяцістасцю аздаблення. Мне здаецца, моцныя ўражанні ад архітэктуры ўплывалі на стыль Шамякіна, у прыватнасці, прыхільнасць да барока дадавала эмацыянальнасці ў  яго творы. Іван Пятровіч як першы сакратар Саюза пісьменнікаў Беларусі курыраваў будаўніцтва Дома літаратара па вуліцы Фрунзэ ў Мінску і Дома творчасці пісьменнікаў «Іслач» — твораў унікальных.

Ва ўласным доме любіў парадак і чысціню. Вызначаўся выключнай акуратнасцю — да педантызму. Сам прыбіраў усе пакоі, дзе жыў і працаваў: у горадзе, на лецішчы.

Заўсёды кіраваўся здаровым сэнсам, хоць перад намі, сваімі дзецьмі, вельмі любіў гуляць у наіўнасць, каб мы яго ў чым-небудзь пераконвалі, нешта даказвалі. Часта пасля га­ рачых спрэчак калег на розных нарадах у СП Ша­ мякін урэшце рамантыкаў асаджваў: «А цяпер давай­це пагаворым цвяроза».

Іван Шамякін з жонкай і дзецьмі — Лінай, Таццянай  і Аляксандрам, 1950-я гады.

Шамякін — тып пісьменніка, маральны воблік якога як чалавека супадаў з  тым, што ён прапаведаваў у сваіх творах (на жаль, гэта не заўсёды супадае). Усе, хто ведаў Шамякіна, адзначалі яго высокія маральныя якасці, яго дабрыню. Алесь Савіцкі пісаў пра сябра: «Чалавек, які не прымае зло і прызнае найвышэйшай вартасцю здольнасць дарыць людзям толькі дабро». Паэт Генадзь Бураўкін: «Дабрыня, якая чыталася нават у самім абліччы Івана Пятровіча, была ў яго не проста закладзенай вясковым выхаваннем, не проста загартаванай горкім ваенным вопытам, а, як любяць казаць сёння мудрыя філосафы, сутнаснай, галоўнай дамінантай ягонага светапогляду».

Янка Сіпакоў: «Іван Пятровіч быў просты ў абы­ ходжанні і нейкі вельмі даступны. Здавалася, для ўсіх. З ім было лёгка гаварыць. Пра ўсё. Зусім не адчувала­ ся розніцы ў гадах, у становішчы, у вопыце — маўляў, я — народны, а ты — пачатковец. З усімі ён гаварыў як з роўнымі…»

І такіх сведчанняў ва ўспамінах пра Шамякіна дзясяткі.

Душэўная шчодрасць, добразычлівасць да людзей, высакароднасць, сумленнасць — самае галоўнае, што вызначала Івана Пятровіча Шамякіна як асобу.

Таццяна ШАМЯКІНА

Фота з сямейнага архіва

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Як выглядае «беларускі Праванс», дакладна ведаюць жыхары глыбінкі Гомельскай вобласці.

Эканоміка

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

Адна мая добрая знаёмая вырашыла палепшыць свае жыллёвыя ўмовы — прадаць сваю двухпакаёвую кватэру і купіць трохпакаёвую.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

БЛІЗНЯТЫ. Калі ёсць цікавыя ідэі, то менавіта цяпер яны будуць запатрабаваныя і нарэшце ажыццёвяцца. Тыдзень прынясе знаёмствы з новымі людзьмі, спатканні, вандроўкі і шмат яркіх уражанняў. Асабістае жыццё рэзка зменіцца, прычым менавіта так, як вы марылі. Вы больш не будзеце самотныя, сітуацыя вырашыцца на вашу карысць.

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.